Embrion (qadimgi yunoncha ἔμβρυον), yaʼni murtak — tirik organizm rivojlanishining dastlabki bosqichi bo‘lib, bu davrda u hali tuxum yoki bachadon ichida bo‘ladi. Inson haqida so‘z yuritilganda, «embrion» atamasi urug‘lanish paytidan boshlab sakkizinchi haftaning oxirigacha ona qornida rivojlanayotgan organizmga nisbatan ishlatiladi; to‘qqizinchi haftadan boshlab esa u homila.

Embrion rivojlanishi odatda tuxum qobiqlarida yoki ona organizmining maxsus aʼzolarida kechib, mustaqil oziqlanish va faol harakatlanish qobiliyati paydo bo‘lishi bilan yakunlanadi.

Tirik organizmning murtaklik yoki embrional rivojlanishi ona organizmidan tashqarida, tuxum qobiqlari ichida yoxud ona organizmining ichida kechadi.

Bu rivojlanish davomida tuxum hujayradan turli aʼzo va to‘qimalardan tashkil topgan, mustaqil yashashga qodir ko‘p hujayrali organizm hosil bo‘ladi. Barcha hayvonlarda embrional rivojlanish tuxum hujayraning urug‘lanishini yoki partenogenez holatida uning faollashishini o‘z ichiga oladi. Shundan so‘ng maydalanish, gastrulyatsiya, organogenez bosqichlari kechadi va nihoyat organizm tuxum qobig‘idan chiqadi yoki tug‘iladi.

Urug‘lanish ona organizmida yoki suv muhitida sodir bo‘ladi. Urug‘lanishdan keyin tuxum hujayra maydalanadi: u ketma-ket va qayta-qayta bo‘linib, blastomerlarga — dastlab yirik, keyin esa tobora mayda hujayralarga aylanadi. Natijada ko‘p hujayrali organizm — blastula hosil bo‘ladi. Maydalanishdagi ketma-ket bo‘linishlar differensiatsiya, yaʼni murtak qismlari o‘rtasidagi farqlarning yuzaga kelishiga zamin yaratadi. Dastlabki differensiatsiyaga tuxum hujayraning turli qismlaridan hosil bo‘lgan hujayralar sitoplazmasining tarkibi bir xil emasligi sabab bo‘ladi. Embrion hujayralarining ko‘chib yurish qobiliyati ham voyaga yetgan organizm aʼzolarining shakllanishida muhim ahamiyatga ega.

Aynan gastrulyatsiya bosqichida murtak varaqlari ajralib chiqadi va uch qavatli tuzilma hosil bo‘ladi: ektoderma (tashqi qavat), entoderma (ichki qavat) va mezoderma (oraliq qavat).

Rivojlanishning dastlabki bosqichlarida embrion hujayralari turli yo‘nalishlarda rivojlana olsa-da, bir qator omillar taʼsirida ular asta-sekin determinatsiyalanadi (faqat muayyan bir yo‘nalishda rivojlanish xususiyatini egallaydi).

Asosan hujayralarning turli yo‘nalishlarda ko‘chishi va o‘zaro differensiatsiyalanishi hisobiga kechadigan organogenez bosqichida murtak varaqlari aʼzolar va tizimlarning boshlang‘ich tuzilmalariga ajraladi. Yirik boshlang‘ich tuzilmalar maydaroq qismlarga ixtisoslashishi natijasida butun organizmning tuzilishi tobora murakkablashadi. Masalan, ektodermaning asab tizimi boshlang‘ich tuzilmasini hosil qiluvchi qismidan bosh miya shakllanadi. Bosh miyadan ko‘zning boshlang‘ich tuzilmalari ajralib chiqadi, ularda to‘r parda hosil bo‘ladi. Unda quyidagi ixtisoslashgan ko‘rish hujayralari differensiatsiyalanadi: tayoqchalar va kolbachalar.

Turli hayvonlar guruhida embrional rivojlanish bir xil kechmaydi: baliqlarning murtagida yirik sariqlik xaltasi shakllanadi, qushlarda sariqlik xaltasi bilan birga maxsus aʼzolar — allantois va amnion shakllanadi, sutemizuvchilarda esa bulardan tashqari trofoblast va yo‘ldosh rivojlanadi.

Embrional rivojlanish bosqichlari

1. maydalanish/blastulyatsiya — zigotaning bo‘linishi. Blastula — bir qavatli tuzilishga ega ko‘p hujayrali murtak. 1 ta murtak varag‘i — birlamchi tana bo‘shlig‘i
2. gastrulyatsiya — zigotaning bo‘linib ajralgan qismlarining birlashishi. Gastrulaning o‘ziga xos belgisi murtak varaqlari deb ataladigan hujayra qatlamlarining hosil bo‘lishidir. Bo‘shliqichlilarda gastrula bosqichida ikki murtak varag‘i: tashqi — ektoderma va ichki — entoderma hosil bo‘ladi. Murtak varaqlari shakllanadi. Bu bosqichda 2 ta murtak varag‘i hosil bo‘ladi: tashqi — ektoderma va ichki — entoderma.
3. neyrulyatsiya — Boshqa ko‘p hujayrali hayvonlar guruhlarida gastrula bosqichida uchta murtak varag‘i: tashqi — ektoderma, ichki — entoderma va o‘rta — mezoderma shakllanadi. Gastrulaning rivojlanish jarayoni gastrulyatsiya deb ataladi. Organizm 3 ta murtak varag‘idan rivojlanadi. Mezoderma (ekto- va entoderma orasida joylashgan, ekto- va entodermaning mitoz yo‘li bilan bo‘linishidan hosil bo‘lgan uchinchi murtak varag‘i) paydo bo‘lishi bilan gistogenez (murtak to‘qimalarining rivojlanishi) va organogenez (murtak aʼzolarining rivojlanishi) jarayonlari boshlanadi. Har bir murtak varag‘idan muayyan to‘qima va aʼzolar rivojlanadi.

Quyidagilar ektodermadan — asab tizimi (umurtqalilarda: orqa miya, periferik nervlar va bosh miya), tish emali va epidermis (teri epiteliysi), sezgi aʼzolari, shuningdek, ovqat hazm qilish tizimining oldingi va orqa bo‘limlari epiteliysi rivojlanadi.

Quyidagilar entodermadan — umurtqalilarda: butun ichakning shilliq qavati va u bilan bog‘liq bezlar (jigar, oshqozonosti bezi va boshqalar); baliqlarda qo‘shimcha ravishda suzgich pufagi va ichki jabralar, yuksak umurtqalilarda esa o‘pka hosil bo‘ladi.

Quyidagilar mezodermadan — mushaklar, ikkilamchi tana bo‘shlig‘ini qoplovchi qavat, qon aylanish, ayirish, jinsiy tizim aʼzolari, umurtqalilar hamda ignaterililarda esa ichki skelet hosil bo‘ladi.

Zigota

Zigota
Keyingi differensiatsiyalanish imkoniyatlari	Blastomerlar
Vikimedia omboridagi mediafayllar

diploid (to‘liq qo‘sh xromosomalar to‘plamiga ega) bo‘lgan, urug‘lanish (tuxum hujayra va spermatozoid qo‘shilishi) natijasida hosil bo‘ladigan hujayra. Zigota totipotent hujayra, yaʼni undan istalgan boshqa turdagi hujayra rivojlanishi mumkin. Bu atamani nemis botanigi E. Strasburger kiritgan.

Zigota — embrion hayotining birinchi bosqichi bo‘lib, ikki sutkadan ortiq davom etmaydi. Zigota juda tez bo‘lina boshlaydi va bachadon naylari bo‘ylab bachadon ichiga yetib borguncha harakatlanadi. Bachadonda zigota uning devoriga birikadi.

Neyrula

Embrional rivojlanishning ushbu bosqichida nerv plastinkasi hosil bo‘lib, uning chetlari tutashishi natijasida nerv nayi hosil bo‘ladi.

Insonning bachadon ichidagi (prenatal) rivojlanishi taxminan 38 hafta davom etadi. Bu rivojlanish embrional (murtaklik) va fetal (homilalik) davrlarga bo‘linadi. Bunday tasnifni amerikalik embriolog Jorj Striter taklif qilgan. Embrional davr urug‘lanishdan boshlab rivojlanishning 56-kunigacha (8 hafta) davom etadi. Shu davrda rivojlanayotgan inson organizmi embrion yoki murtak deb ataladi. Rivojlanishning 9-haftasidan tug‘ilgungacha bo‘lgan davr tibbiyotda fetal davr deb yuritiladi, bachadon ichida rivojlanayotgan organizm esa homila deb ataladi.

Rivojlanish davomida inson embrionining o‘lchami kattalashadi. Birinchi haftada embrion sharsimon bo‘lib, diametri 0,12 dan 0,2 mm gacha yetadi. Rivojlanishning 9-haftasiga kelib (embrional davr oxirida) qobiqlari va yo‘ldoshisiz embrionning uzunligi taxminan 5 sm bo‘ladi.

Birinchi hafta davomida embrion urug‘langan tuxum hujayra (zigota), ko‘p hujayralilikning paydo bo‘lishi (maydalanish) va dastlabki to‘qimalarning shakllanishi (blastotsista) bosqichlarini o‘tadi. Dastlabki haftada embrion bachadon suyuqligida erigan moddalar bilan oziqlanadi, keyingi rivojlanishda esa ona organizmi bilan yanada yaqin aloqaga kirishib, oziq moddalarni bevosita onaning qon oqimidan oladi. Ona organizmi bilan embrion o‘rtasidagi aloqa maxsus aʼzo va to‘qimalarda amalga oshadi. Buning uchun embrion bachadon devoriga birikadi (embrion implantatsiyasi). Implantatsiya rivojlanishning 2-haftasida boshlanadi. Buning uchun embrion maxsus to‘qima — trofoblast hosil qiladi. Trofoblast bachadon shilliq qavatini (endometriyni) qisman eritib, rivojlanayotgan embrionning bachadon devoriga kirib borishini taʼminlaydi. Trofoblast rivojlanayotgan embrionning tashqi qavati bo‘lib, uni har tomondan o‘rab turadi; embrion va bachadon o‘rtasidagi o‘zaro taʼsir shu orqali amalga oshadi. Rivojlanishning 3-haftasiga kelib inson embrionida murtak qobiqlari: xorion va amnion rivojlana boshlaydi. Xorion trofoblastdan hosil bo‘lib, bachadon to‘qimalaridagi onaning qon tomirlari bilan o‘zaro taʼsirlashadigan tashqi qobiqdir. Embrional davr oxiriga borib xorion va bachadonning detsidual to‘qimasi birgalikda yo‘ldoshni hosil qiladi. Amnion — ichki qobiq bo‘lib, u ichki tomondan xorionga birikadi va anatomik jihatdan undan ajralmaydi. Bo‘lajak homilaning o‘zi xorion va amnion ichida joylashadi. Demak, rivojlanishning 3-haftasida inson embrioni diametri 1—2 sm bo‘lgan sharsimon tuzilma hisoblanadi. Akusherlik amaliyotida bunday tuzilma odatda «homila tuxumi» deb ataladi. «Homila tuxumi» ichida «murtak diski» va unga tutash sariqlik xaltasi rivojlanadi. Bo‘lajak inson tanasi embrionning «murtak diski» deb ataladigan qismidan shakllanadi. Embrionning boshqa qismlari yordamchi vazifalarni bajaradi va vaqtinchalik tuzilmalar hisoblanadi: sariqlik xaltasi embrion ichagiga tortilib, yo‘qoladi; xorion va amnion «homila pufagi»ni hosil qiladi, u tug‘ruq jarayonida yorilib, bola tug‘ilgach bachadondan ajralib chiqadi (odatda bu «yo‘ldosh tug‘ilishi» paytida sodir bo‘ladi). Bunday vaqtinchalik embrional aʼzolar provizor aʼzolar deb ataladi. Provizor aʼzolar rasman ham, mohiyatan ham embrionning bir qismi bo‘lsa-da, ular ko‘pincha embriondan tashqari (ekstraembrional) aʼzolar deb yuritiladi. Shunga muvofiq, keyinchalik homilani, undan so‘ng chaqaloq tanasini hosil qiladigan embrion qismi ko‘pincha «embrionning o‘zi» deb ataladi. Chalkashliklarning oldini olish uchun «embrionning o‘zi» va «qobiqlar ichidagi embrion» iboralari ishlatiladi.

Homila tug‘ilishi oqibatida homiladorlikning 28 hafta to‘lmasdan yakunlanishi abort yoki muddatidan oldingi tug‘ruq sifatida tasniflanishi mumkin. SSSRda 16 dan 28 haftagacha bo‘lgan muddatda homiladorlik yakunlanganida, agar homila ona tibbiyot muassasasidan chiqarilguncha tirik qolgan bo‘lsa, bu muddatidan oldingi tug‘ruq deb hisoblangan. Boshqa holatlar (16 haftagacha tug‘ilish, ona chiqarilguncha homilaning vafot etishi) abortga kiritilgan; ular sunʼiy va o‘z-o‘zidan sodir bo‘ladigan turlarga bo‘lingan. Keyingisi homila tushishi deb ham ataladi.

O‘z-o‘zidan yuz beradigan abort (homila tushishi) sabablari quyidagilar bo‘lishi mumkin:

• yuqumli kasalliklar — o‘tkir (masalan, tif kasalliklari, bezgak, qizilcha, krupoz pnevmoniya, gripp) yoki surunkali (masalan, zaxm, sil, toksoplazmoz);
• yurak-qon tomir kasalliklari (gipertoniya kasalligi, yurakning og‘ir nuqsonlari), buyrak kasalliklari, endokrin buzilishlar, ruhiy jarohatlar;
• quyidagi moddalar sabab bo‘ladigan surunkali zaharlanishlar: simob, benzin, nikotin, alkogol, marganes;
• ona va homila qonining nomuvofiqligi (birinchi navbatda, rezus omili bo‘yicha farq qilishi);
• ayol jinsiy aʼzolarining kasalliklari (jinsiy aʼzolardagi o‘smalar va yallig‘lanish jarayonlari, fiziologik infantilizm va boshqalar);
• vitaminlar yetishmovchiligi (asosan, A va E vitaminlarining homilador ayol ovqatida yetarli bo‘lmasligi);
• xromosoma buzilishlari.

Zararli odatlar homiladorlikka salbiy taʼsir qilishi mumkin. Onaning chekishi homiladorlik muddati va vazniga ko‘ra chala tug‘ilgan bolalar dunyoga kelishi xavfini oshiradi. Spirtli ichimliklar isteʼmoli bolalarning jismoniy va ruhiy rivojlanishi kechikishi, yuz va oyoq-qo‘llarda nuqsonlar hamda yurak illatlari bo‘lishi bilan bog‘liq.

Inson embrionining maqomi masalasi, jumladan, bioetika doirasida o‘rganiladi. Bunda embrionda «insoniy» mohiyatning mavjudligini tan olish yoki tan olmaslik muhim o‘rin tutadi. Hozirgi vaqtda Rossiya qonunchiligida embrionning maqomi to‘liq aniqlanmagan, chunki «huquq embrionning mavjudligini huquqiy munosabatlar subyekti sifatida tan oladimi?» degan savolga javob berish qiyin. Xususan, «Inson aʼzolari va (yoki) to‘qimalarini transplantatsiya qilish to‘g‘risida»gi qonun embrionlarni inson aʼzolarining bir turi sifatida ko‘radi, biroq ushbu qonun embrionlarga tatbiq etilmaydi. Bundan tashqari, embrionni inson deb hisoblash mumkin emas, degan qarash mavjud, chunki «embrionning huquq layoqati yo‘q».

Shu bilan birga, yuridik tafakkur embrionni inson aʼzolari qatoriga kiritib bo‘lmasligini tan oladi, chunki embrion o‘z aʼzolariga ega yangi organizmdir. «Embrionda hayotning barcha asoslari mujassam» ekani ham eʼtirof etiladi. Shunday qilib, embrionning huquqiy tabiati ikkiyoqlama bo‘lgani uchun vaziyat murakkab deb baholanishi kerak. Bu jiddiy huquqiy muammolarni keltirib chiqaradi, chunki «embrion huquqiy munosabatlar obyekti bo‘lishi mumkinmi?» degan savol tug‘iladi.

Abort — homiladorlikni sunʼiy ravishda to‘xtatishdir. Zamonaviy tibbiy mezonlarga ko‘ra, abort odatda homiladorlikning 20-haftasigacha yoki homiladorlik muddati nomaʼlum bo‘lsa, homilaning vazni 400 g gacha bo‘lganda amalga oshiriladi.

1995—2003-yillarda Rossiyada abortlar onalar o‘limi sabablarining «muntazam ravishda katta ulushi»ni tashkil etgan: 16,6 % (2003) dan 28,7 % (1995).

Homila tushishi, o‘z-o‘zidan sodir bo‘ladigan abort — homiladorlikning o‘z-o‘zidan patologik tarzda to‘xtashidir. Klinik jihatdan aniqlangan homiladorliklarning 15—20 % i homila tushishi bilan tugaydi. Bu raqamlar quyi baho hisoblanadi, chunki ko‘p hollarda homila tushishi ilk bosqichlarda, ayol hali homiladorligini bilmasdan sodir bo‘ladi. Bunda homila tushishining klinik belgilari ko‘pincha hayzning ko‘p kelishi yoki kechikishi deb noto‘g‘ri talqin qilinadi.

Ingliz tiliga embryo atamasi, rus tilidagi embrion va murtak so‘zlarining muqobili sifatida, XVI asr oxirida o‘rta asr lotin tilidan kirib kelgan; lotin tiliga esa yunon tilidan o‘tgan. Yunon tilidan so‘zma-so‘z tarjima qilinganda, u «ichkarida o‘sayotgan» yoki «tashqariga qarab o‘sib chiqayotgan» degan maʼnolarni anglatadi.

Niderlandiyalik olimlar (MERLN Institute va Hubrecht Institute) muayyan turdagi o‘zak hujayralarni birlashtirish orqali kemiruvchilarning sunʼiy embrion namunalarini yetishtirishga muvaffaq bo‘ldi. Bu usul olimlarga yangi hayot paydo bo‘lishining dastlabki lahzalarini chuqurroq o‘rganish imkonini beradi, bu esa o‘z navbatida bepushtlik va boshqa genetik kasalliklarga qarshi kurashning yangi samarali usullarini yaratishga olib kelishi mumkin.

• Embrional rivojlanish : [arxivlangan 9-dekabr 2022-yil]  / L. V. Belousov // Temir daraxt  — Nurlanish [Elektron manba]. — 2008.  — B. 273–274. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda]  / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 10). — ISBN 978-5-85270-341-5.
• Gersenshteyn G. M.,. Inson homilasi, embrioni // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
• Embrion // Brokgauz va Yefron yahudiy ensiklopediyasi. — Sankt-Peterburg, 1908—1913.
• Tokin B. P., «Umumiy embriologiya», Moskva, «Oliy maktab», 1987-yil.
• Dyomin R. N.. «Embrion gnoseologik subyekt sifatida: “Garbha-upanishada”, “Fedon” va qadimgi Xitoy falsafiy tafakkuri» // Rossiya xristian gumanitar akademiyasi axborotnomasi, 12-jild, 4-son, 2011, 149–153-betlar.
• Shindyapin S. E.INSON EMBRIONINING HUQUQ LAYOQATI EʼTIROF ETILADIGAN PAYT MASALASIGA DOIR // Tambov universiteti axborotnomasi. Gumanitar fanlar turkumi. 2014. № 12 (140). 198–203-betlar.
• Radchenko M. V.ZAMONAVIY DUNYOQARASHDA INSON EMBRIONINING FALSAFIY VA HUQUQIY MAQOMI. To‘plam: Modern World Problems in Philosophical and Legal Coverage. 2023. 45–51-betlar.

• Vikimedia omborida mavzuga oid mediafayllar mavjud: Embrion
• «INSON EMBRIOLOGIYASI» — Krugosvet onlayn ensiklopediyasi
• Tuxum qobig‘i ichidagi oddiy mushuksimon akula embrioni tasvirlangan video quyidagi platformada: YouTube
• Vladimir Golichenkov, Leonid Vinogradov. Moskva davlat universiteti embriologiya kafedrasi mudiri: Embrion o‘z huquqlarini talab qila olmaydi, buni biz qila olamiz // Pravoslaviye i mir, 28-sentabr 2016-yil