Tuxum hujayra (lot. ovum) — urg‘ochi gameta bo‘lib, inson, hayvonlar, yuksak o‘simliklar, shuningdek, ko‘plab suvo‘tlar va boshqa protistlarga xos; ularda oogamiya kuzatiladi. Odatda tuxum hujayralar — gaploid hujayralar, ammo ploidlik darajasi poliploid organizmlarda, shuningdek, partenogenez jarayonida, ya’ni tuxum hujayralar diploid organizmlarda mitoz natijasida hosil bo‘lganda, boshqacha bo‘lishi mumkin.
Tuxum hujayralarning sitoplazmasida (ooplazmada) oziq moddalar majmuasi — tuxum sarig‘i.
Inson tuxum hujayrasining diametri taxminan 130 mkm bo‘lib, u inson tanasidagi aksariyat sinsitiy bo‘lmagan hujayralardan kattaroq (ammo ko‘ndalang-targ‘il mushaklarning ko‘p yadroli hujayralari va hatto yirik neyronlar ham aksoni bilan tuxum hujayradan bir necha baravar kattadir).
Tuxum hujayralar oogenez natijasida hosil bo‘ladi. Urug‘lanishdan so‘ng urug‘langan tuxum hujayradan (zigotadan) embrion rivojlanadi. Partenogenez jarayonida esa embrion, keyinchalik yangi organizm urug‘lanmagan tuxum hujayradan rivojlanadi.
Tuxum hujayralarning tasnifi
Tuxum sarig‘i miqdoriga ko‘ra
- Poliletsital (polylecithal) — ko‘p miqdorda tuxum sarig‘i mavjud bo‘ladi (bo‘g‘imoyoqlilar, sudralib yuruvchilar, qushlar, baliqlar, bundan osyotrsimonlar).
- Mezoletsital (mesolecithal) — o‘rtacha miqdorda tuxum sarig‘i mavjud bo‘ladi (osyotrsimon baliqlar, amfibiyalar).
- Oligoletsital (oligolecithal) — kam miqdorda tuxum sarig‘i mavjud bo‘ladi (ko‘pchilik chuvalchanglar, mollyuskalar, ignaterililar).
- Aletsital (alecithal) — tuxum sarig‘i bo‘lmaydi (yo‘ldoshli sutemizuvchilar, shuningdek, ayrim umurtqasizlar, masalan, birlamchi traxeyalilar).
Tuxum sarig‘ining joylashuviga ko‘ra
 |  |
- Teloletsital (telolecithal) — tuxum sarig‘i tuxum hujayraning vegetativ qutbiga siljigan bo‘ladi. Qarama-qarshi qutb animal qutb deb ataladi. Bu guruhga ayrim poliletsital tuxumlar (baliqlar, bundan osyotrsimonlar, sudralib yuruvchilar, qushlar) va barcha mezoletsital tuxumlar (osyotrsimon baliqlar, amfibiyalar).
- Plazmoletsital (plasmolecithal) — tuxum sarig‘i notekis taqsimlangan bo‘lib, sitoplazmadan ajralmagan bo‘ladi. Masalan, lansetniklar, minogalar, suyakli ganoidlar, osyotrsimonlar va ikki xil nafas oluvchi baliqlarda.
- Gomo (izo)letsital (homolecithal/isolecithal) — tuxum sarig‘i bir tekis taqsimlangan. Bu guruhga oligoletsital tuxumlar (mollyuskalar, ignaterililar, sutemizuvchilar).
- Sentroletsital (centrolecithal) — tuxum sarig‘i tuxum hujayraning markazida joylashgan. Bu guruhga ayrim poliletsital tuxumlar (bo‘g‘imoyoqlilar) kiradi. Bu tuxumlarning mutlaqo o‘ziga xos turi. Ularda animal va vegetativ qutblar bo‘yicha qutblanish ifodalanmagan, chunki reduksion tanachalar ajralib chiqadigan joy har xil bo‘lishi mumkin. Shu sababli bu tuxumlarda animal va vegetativ qutblar o‘rniga oldingi va orqa qutblar farqlanadi. Tuxumning markazida yadro, chetida esa tuxum sarig‘idan xoli sitoplazma halqasi joylashgan. Tuxumning bu ikki sohasi — markazi va cheti — ingichka sitoplazmatik ko‘prikchalar bilan bog‘langan, ularning orasidagi butun bo‘shliq esa tuxum sarig‘i bilan to‘lgan.
Tuxum hujayra qobiqlari
- Birlamchi — sitoplazmatik membrana hosilalari. Xususan, sutemizuvchilarda bu qobiq yaltiroq qobiq deb ataladi (zona pellucida).
- Ikkilamchi (nursimon toj) — follikula hujayralaridan tashkil topgan.
- Uchlamchi — tuxum yo‘lidan o‘tish jarayonida hosil bo‘ladi. Bir necha tuxum hujayrani o‘rab, ularni himoya qiluvchi tuxum kokonini hosil qilishi mumkin.
Adabiyotlar
- Belousov L. V. Umumiy embriologiya asoslari. — M.: Moskva universiteti nashriyoti: Nauka, 2005. — ISBN 5-211-04965-9.
- Golichenkov V. A., Ivanov Ye. A., Nikeryasova Ye. N. Embriologiya. — M.: «Akademiya» nashriyot markazi, 2004. — ISBN 5-7695-1168-0.
- Golichenkov V. A., Ivanov Ye. A., Luchinskaya N. N. Embriologiyadan amaliy mashg‘ulotlar. — M.: «Akademiya» nashriyot markazi, 2004. — ISBN 5-7695-1330-6.
- Shimkevich V. M. Tuxum // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
