Jinsiy ko‘payish — aksariyat eukariotlarda yangi organizmlarning jinsiy hujayralardan rivojlanishi bilan bog‘liq jarayon (bir hujayrali eukariotlarda kon’yugatsiya vaqtida jinsiy hujayralar vazifasini jinsiy yadrolar bajaradi).

Jinsiy yo‘l bilan ko‘paygan dastlabki organizmlar steniy davrida (mezoproterozoyda) paydo bo‘lgan. 2017-yilda paleontologlar jinsiy ko‘payish 550 million yil avval ham mavjud bo‘lganini tasdiqlovchi dalillarni topdilar. Qazishmalar Nyufaundlend orolida (Kanadada) olib borilgan.

Jinsiy hujayralarning hosil bo‘lishi, odatda, meyoz jarayoni organizm hayot siklining ma’lum bosqichida sodir bo‘lishi bilan bog‘liq. Aksariyat hollarda jinsiy ko‘payish jinsiy hujayralarning qo‘shilishi, ya’ni gametalarning birlashishi bilan kechadi. Bunda gametalardagiga nisbatan ikki baravar ko‘p xromosomali (diploid) to‘plam tiklanadi. Eukariot organizmlarning sistematik o‘rniga qarab jinsiy ko‘payishning o‘ziga xos xususiyatlari bo‘ladi. Biroq u, odatda, ikkita ota-ona organizmning genetik materialini birlashtirib, ota-ona shakllarida uchramaydigan xususiyatlar uyg‘unligiga ega avlod hosil bo‘lishini ta’minlaydi. Organizmlar ayrim jinsli yoki germafrodit bo‘lishi mumkin (o‘simliklarda bunday turlar bir uyli deb ataladi). Germafroditlarda erkaklik va urg‘ochilik jinsiy organlari bir vaqtning o‘zida mavjud bo‘lishi (sinxron germafroditizm) yoki ular hayot siklining turli bosqichlarida jinsiy belgilarini o‘zgartirishi mumkin (dixogamiya, ya’ni ketma-ket germafroditizm). Bu ko‘plab gulli o‘simliklarga, ayrim baliqlarga hamda qorinoyoqli mollyuskalarga xos. Jinslari alohida bo‘lgan o‘simliklar ikki uyli deb ataladi: bitta o‘simlikda faqat erkak gullar (changchilari bo‘lgan) yoki urg‘ochi gullar (urug‘chisi bo‘lgan) yetiladi. Bu o‘z-o‘zidan changlanishning oldini olish va chetdan changlanishni ta’minlashning eng qat’iy usulidir.

Jinsiy ko‘payish natijasida hosil bo‘lgan avlodda genetik materialning samarali birikishiga quyidagi omillar yordam beradi:

1. ikki gametaning tasodifiy uchrashishi;
2. meyoz jarayonida gomologik xromosomalarning tasodifiy joylashishi va bo‘linish qutblariga ajralishi;
3. krossingover — gomologik xromosomalar o‘rtasida qismlar almashinuvi.

Jinsiy ko‘payishning partenogenez deb ataladigan shaklida gametalar qo‘shilmaydi. Biroq organizm jinsiy hujayradan (tuxum hujayradan, ya’ni oositdan) rivojlangani uchun partenogenez baribir jinsiy ko‘payish hisoblanadi.

Eukariotlarning ko‘plab guruhlarida jinsiy ko‘payish ikkilamchi ravishda yo‘qolgan yoki juda kam sodir bo‘ladi. Xususan, deyteromitsetlar (zamburug‘lar) bo‘limi filogenetik jihatdan askomitsetlar va bazidiomitsetlarning jinsiy jarayonni yo‘qotgan katta guruhini birlashtiradi. 1888-yilgacha quruqlikdagi yuksak o‘simliklar orasida aynan shakarqamish jinsiy ko‘payish qobiliyatini butunlay yo‘qotgan deb hisoblangan. Ko‘p hujayrali hayvonlarning biror guruhida jinsiy ko‘payishning yo‘qolgani qayd etilmagan. Shunga qaramay, ko‘plab turlar (tuban qisqichbaqasimonlar — dafniyalar, ayrim chuvalchanglar) qulay sharoitlarda o‘nlab va yuzlab avlodlar davomida partenogenez yo‘li bilan ko‘paya oladi. Masalan, ayrim kolovratkalar millionlab yillar davomida faqat partenogenez orqali ko‘payib keladi.

Xromosoma to‘plamlari soni toq bo‘lgan ayrim poliploid organizmlarda gametalar va avlodlarda xromosomalarning muvozanatsiz to‘plamlari hosil bo‘lgani sababli jinsiy ko‘payish populyatsiyadagi genetik o‘zgaruvchanlikni saqlab turishda uncha katta rol o‘ynamaydi.

Jinsiy ko‘payish paytida genetik materialni birlashtirish imkoniyati model organizmlar va xo‘jalik jihatdan muhim turlar seleksiyasida katta ahamiyatga ega.

Jinssiz ko‘payadigan ko‘plab organizmlarda individlar o‘rtasida gen almashinuvi bo‘lmagani sababli ular, eng yaxshi holatda, klon hisoblanadi, ammo tur emas.

• Jinsiy ko‘payish Arxiv nusxasi (29-noyabr, 2010-yil) — Wayback Machine arxivida saqlangan. Maqola N. A. Lemez, L. V. Kamlyuk va N. D. Lisovning «Oliy ta’lim muassasalariga kiruvchilar uchun biologiya qo‘llanmasi» kitobi asosida tayyorlangan.