Elektr impedansi (kompleks elektr qarshilik) (ingl. impedance — lot. impedio «to‘sqinlik qilmoq») — kompleks qarshilik bo‘lib, zanjirning ikki tuguni orasida yoki ikki qutbli elementda garmonik signal uchun aniqlanadi.
Bu tushuncha va atamani fizik va matematik O. Xevisayd 1886-yilda fanga kiritgan.
Rezistor misolida o‘tkazgichning elektr qarshiligi bilan o‘xshashlik
Rezistor — passiv element bo‘lib, faqat aktiv qarshilikka ega. Reaktiv tarkibiy qism rezistorning kompleks qarshiligida nolga teng, chunki kuchlanish bilan undan o‘tadigan tok o‘rtasidagi nisbat tok yoki kuchlanish chastotasiga bog‘liq emas. Bundan tashqari, rezistor passiv element hisoblanadi (unda ichki energiya manbalari yo‘q). Agar uning uchlariga ma’lum kuchlanish berilsa (kuchlanish manbai ulansa), rezistordan tok o‘tadi: Agar rezistordan elektr toki o‘tkazilsa (tok manbai ulansa), rezistor uchlari orasida kuchlanish tushuvi yuzaga keladi: Rezistor quyidagi kattalik bilan tavsiflanadi: elektr qarshilik — bu kuchlanishning tokka nisbati, ya’ni kuchlanish va tok nisbatidir (qarang: Om qonuni, zanjirning muayyan qismi uchun):
«elektr qarshilik» tushunchasini reaktiv elementlarga (induktivlik g‘altagi va kondensator) o‘zgarmas tokda qo‘llash quyidagilarga olib keladi:
- ideal induktivlik g‘altagining qarshiligi nolga intiladi:
- agar ideal induktivlik g‘altagidan ma’lum o‘zgarmas tok I o‘tkazilsa, I ning har qanday qiymatida g‘altakdagi kuchlanish tushuvi nolga teng bo‘ladi:
- ideal kondensatorning qarshiligi cheksizlikka:
- agar kondensatorga ma’lum o‘zgarmas kuchlanish berilsa, uning har qanday qiymatida kondensatordan o‘tadigan tok nolga teng bo‘ladi:
Bu faqat o‘zgarmas tok va kuchlanish uchun to‘g‘ri. Reaktiv elementga o‘zgaruvchan tok va kuchlanish berilganda esa reaktiv elementlarning xususiyatlari sezilarli darajada boshqacha bo‘ladi:
- induktivlik g‘altagi uchlari orasidagi kuchlanish nolga teng bo‘lmaydi;
- kondensatordan o‘tadigan tok nolga teng bo‘lmaydi.
Bunday holatni o‘zgarmas tok uchun aktiv qarshilik tushunchasi bilan izohlab bo‘lmaydi, chunki aktiv qarshilik tok va kuchlanishning vaqtga bog‘liq bo‘lmagan doimiy nisbatda bo‘lishini, ya’ni ular orasida faza siljishi yo‘qligini nazarda tutadi.
Reaktiv elementlar uchun ham aktiv qarshilikka o‘xshash, ularning toki va kuchlanishini o‘zgarmas tok uchun Om qonunidagi aktiv qarshilik kabi bog‘laydigan biror parametrga ega bo‘lish qulay bo‘lar edi.
Bunday tavsifni reaktiv elementlarga garmonik signallar ta’sir etgandagi xususiyatlarini ko‘rib chiqish orqali kiritish mumkin. Bu holda tok va kuchlanish ma’lum bir doimiy koeffitsiyent (ayrim jihatdan aktiv qarshilikka o‘xshash) bilan bog‘lanadi va u «elektr impedansi» (yoki shunchaki «impedans») deb ataladi. Impedansni o‘rganishda garmonik signallarning kompleks tasviridan foydalaniladi, chunki aynan shu tasvir garmonik signallarning ham amplituda, ham faza xususiyatlarini va tizimlarning garmonik ta’sirga javobini bir vaqtning o‘zida hisobga oladi.
Ta’rif
Impedans — kompleks amplituda bilan ifodalangan, ikki qutbli elementga beriladigan garmonik signal kuchlanishining o‘rnatilgan rejimda, ya’ni o‘tkinchi jarayonlar tugagandan so‘ng undan o‘tadigan tokning kompleks amplitudasiga nisbatidir. Parametrlari o‘zgarmas chiziqli passiv zanjirlarda o‘rnatilgan rejimda impedans vaqtga bog‘liq emas. Agar impedansning matematik ifodasida vaqt qisqarmasa, ushbu ikki qutbli element uchun impedans tushunchasini qo‘llab bo‘lmaydi.
| (1) |
bu yerda — mavhum birlik;
- — siklik (burchak) chastota;
- — amplitudalar — berilgan chastotadagi garmonik signal kuchlanishi va tokining amplitudalari
- — berilgan chastotadagi garmonik signal kuchlanishi va tokining fazalari
- — berilgan chastotadagi garmonik signal kuchlanishi va tokining kompleks amplitudalari
Elektrotexnikada tarixan impedans, kompleks amplitudalar va chastotaning boshqa kompleks funksiyalarini shaklida emas, shaklida belgilash odat tusiga kirgan. Bunday belgilash ko‘rinishdagi garmonik funksiyalarning kompleks tasviridan foydalanilayotganini ta’kidlaydi. Bundan tashqari, kompleks signal yoki kompleks impedansni bildiruvchi belgining ustiga odatda «qalpoqcha» yoki nuqta qo‘yiladi: bu belgilarni tegishli haqiqiy kattaliklardan farqlash uchun xizmat qiladi.
Fizik ma’nosi
Algebraik shakl
Kompleks impedansni kompleks sonning algebraik shaklida qaralsa, uning haqiqiy qismi aktiv qarshilikka, mavhum — qismi esa reaktiv qarshilikka mos keladi. Ya’ni, impedansi bo‘lgan ikki qutbli elementni qarshiligi bo‘lgan rezistor va impedansi bo‘lgan sof reaktiv elementning ketma-ket ulanishi sifatida qarash mumkin.
Haqiqiy qismni ko‘rib chiqish ikki qutbli elementda ajraladigan quvvatni hisoblashda foydalidir, chunki quvvat faqat aktiv qarshilikda ajraladi.
Trigonometrik shakl

Agar impedans kompleks sonning trigonometrik shaklida qaralsa, uning moduli kuchlanish va tok amplitudalari nisbatiga (faza siljishi hisobga olinmaydi), argumenti esa tok va kuchlanish orasidagi faza siljishiga, ya’ni tok fazasi kuchlanish fazasidan qanchaga ortda qolishi yoki qanchaga ilgarilashiga mos keladi..
Cheklovlar
Impedansning klassik ta’rifi ikki qutbli elementga garmonik kuchlanish berilganda, undan hosil bo‘lgan tok ham xuddi shu chastotadagi garmonik tok bo‘lsa qo‘llanadi. Buning uchun ikki qutbli element chiziqli bo‘lishi, uning parametrlari vaqt o‘tishi bilan o‘zgarmasligi va o‘tkinchi jarayonlar tugagan bo‘lishi zarur va yetarlidir. Agar bu shart bajarilmasa, impedansni aniqlab bo‘lmaydi, chunki impedansning vaqtga bog‘liq bo‘lmagan ifodasini olishning iloji yo‘q; vaqt o‘zgaruvchisi impedansni hisoblashdagi ko‘paytuvchi (1) ifodada qisqarmaydi.
- Biroq chiziqli ikki qutbli elementlarda ham (vaqtga bog‘liqlik qisqaradigan hollarda) impedans chastotaga bog‘liq bo‘ladi. Faqat element faqat rezistorlardan iborat zanjirga keltirilsa, impedans haqiqiy kattalikka aylanib, chastotaga bog‘liq bo‘lmaydi.
Amalda bu impedansni rezistorlar, induktivlik g‘altaklari va kondensatorlardan, ya’ni chiziqli passiv elementlardan tashkil topgan istalgan ikki qutbli zanjir uchun hisoblash mumkinligini anglatadi. Kirish signallarining keng diapazonida chiziqli xususiyatga ega aktiv zanjirlar (masalan, operatsion kuchaytirgichlar asosidagi zanjirlar) uchun ham impedans qo‘llanadi. Yuqoridagi cheklov sabab impedansini aniqlab bo‘lmaydigan zanjirlarda uni kichik signal yaqinlashuvi asosida, ya’ni muayyan ishchi nuqta uchun signal amplitudasi cheksiz kichik deb olingan holda topish foydali bo‘lishi mumkin. Buning uchun ekvivalent sxemaga o‘tib, uning impedansini aniqlash kerak.
s-tekislikdagi umumlashtirilgan impedans va Laplas almashtirishi
Kompleks chastota orqali aniqlangan impedanslar garmonik signal bilan qo‘zg‘atilgan ma’lum bir chiziqli zanjirning chastotaviy javobini faqat o‘rnatilgan rejimda hisoblashga imkon beradi. Vaqt bo‘yicha ixtiyoriy o‘zgaradigan signalga zanjirning javobini hisoblash uchun kompleks o‘zgaruvchining funksiyasi bo‘lgan umumlashtirilgan impedansdan foydalaniladi; zanjirning vaqt sohasidagi javobi esa teskari Laplas almashtirishi yordamida hisoblanadi. Bunday hisoblarda qo‘zg‘atuvchi signal avval vaqt sohasidagi ifodadan kompleks sohaga to‘g‘ri Laplas almashtirishi orqali o‘tkazilishi kerak:
Tizimning kompleks javobi odatdagi usulda — qo‘zg‘atuvchi signalning o‘zgartirilgan kompleks tasviri va tizimning kompleks uzatish funksiyasi orqali ifodalanadi:
| Ikki qutbli element | Umumlashtirilgan impedans |
|---|---|
| Rezistor | |
| Induktivlik g‘altagi | |
| Kondensator |
Kompleks uzatish funksiyasi elektr zanjirlarini hisoblashning odatiy usullari, masalan, Kirxgof qoidalari asosida hisoblanadi. Bunda formulalarga qarshiliklar o‘rniga umumlashtirilgan impedanslar qo‘yiladi. Passiv ikki qutbli elementlarning umumlashtirilgan impedanslari jadvalda keltirilgan. Masalan, ketma-ket ulangan rezistor va induktivlik g‘altagidan iborat zanjirning umumlashtirilgan impedansi
Zanjirning vaqt sohasidagi javobi teskari Laplas almashtirishi bilan hisoblanadi:
- bu yerda — integralning yaqinlashish shartlariga ko‘ra tanlanadigan ma’lum bir haqiqiy son.
- Past chastotalarni o‘tkazuvchi RC-filtrning pog‘onali ta’sirga vaqt bo‘yicha javobini hisoblashga misol

Birinchi tartibli eng oddiy past chastotali filtr rasmda ko‘rsatilgan bo‘lib, u ketma-ket ulangan rezistor va kondensatordan iborat. Ular kirish signali uchun kuchlanish bo‘lgichini hosil qiladi va chiqish signali kondensatordan olinadi. Bunday bo‘lgichning umumlashtirilgan kompleks uzatish koeffitsiyenti quyidagicha:
- bu yerda — RC-zanjirning vaqt doimiysi.
Pog‘onali kirish signali ni Xevisayd funksiyasi
- orqali ifodalash mumkin. Bu yerda — pog‘ona amplitudasi.
Kirish signalining Laplas almashtirishi:
Chiqish signali
Shunday qilib, nol boshlang‘ich shartda ( da ) zanjirning javobi olindi; bu boshqa hisoblash usuli, masalan, oddiy differensial tenglamani.
yechish orqali olingan natijaga mos keladi. Zanjirlarni hisoblashda (va boshqa hisoblarda) amaliy foydalanish uchun hisoblarda tez-tez uchraydigan ko‘plab funksiyalarning to‘g‘ri va teskari Laplas almashtirishlari bo‘yicha batafsil jadvallar tuzilgan.
Laplas almashtirishi xususiyatlaridan foydalanib, uni Dyumel integrali bilan birlashtirish orqali turli xil chiziqli elektr zanjirlarining vaqt sohasidagi javoblarini odatda nisbatan oson topish mumkin.
Impedansni hisoblash
Ideal elementlar
Rezistorning impedansi doimo uning qarshiligi ga teng bo‘lib, chastotaga bog‘liq emas:
| (2) |
Kondensator
Tok bilan kuchlanish kondensatorda quyidagi munosabat orqali bog‘langan:
| (3) |
Bundan ko‘rinadiki, quyidagi kuchlanishda
| (4) |
kondensatordan o‘tadigan tok quyidagiga teng bo‘ladi:
| (5) |
(4) va (5) ifodalarni (1) ga qo‘yib, quyidagini olamiz:
| (6) |
Induktivlik g‘altagi uchun xuddi shunday tahlil quyidagi natijani beradi:
| (7) |
Umumiy holat
Impedansi ma’lum elementlardan tashkil topgan ixtiyoriy ikki qutbli zanjirning impedansini topish uchun yuqoridagi hisoblarni takrorlash shart emas. Impedans murakkab zanjir qarshiligini hisoblashning odatiy qoidalari asosida topiladi, ya’ni rezistorlarning parallel va ketma-ket ulanishidagi qarshilikni topish formulalaridan foydalaniladi. Bunda barcha matematik amallar kompleks sonlar ustida amallar bajarish qoidalariga muvofiq bajariladi. Masalan, ketma-ket ulangan ideal rezistor, kondensator va induktivlik g‘altagining umumiy impedansi quyidagiga teng bo‘ladi:
| (8) |
Impedansni tajriba yo‘li bilan o‘lchash
Impedansni bevosita o‘lchash uchun tekshirilayotgan ikki qutbli elementdagi sinusoidal tok va kuchlanish amplitudalarini, shuningdek, ular orasidagi faza siljishini bir vaqtda o‘lchash talab etiladi.
Impedans ko‘pincha o‘zgaruvchan tok ko‘priklari yordamida kompensatsiya usulida ham o‘lchanadi. Bu ko‘priklar o‘zgarmas tok uchun mo‘ljallangan Uitston ko‘prigiga o‘xshaydi. Bunday o‘lchashda ko‘prik etalon reaktiv va aktiv elementlarning qiymatlarini o‘zgartirish orqali muvozanatga keltiriladi. O‘lchanayotgan impedans ko‘prikni muvozanatlash uchun zarur bo‘lgan etalon elementlarning aktiv va reaktiv qarshiliklari asosida aniqlanadi.
Quvvat qurilmalarida impedansni o‘lchash ishlayotgan qurilmaga elektr ta’minoti berish bilan bir vaqtda o‘lchov o‘tkazishni talab qilishi mumkin.
Qurilmalar va uzatish liniyalarining impedansini o‘lchash radiotexnika hamda boshqa sohalarda muhim amaliy vazifadir.
Impedans odatda bitta chastotada o‘lchanadi. Agar uning chastotaga bog‘liqligini aniqlash kerak bo‘lsa, o‘lchovlar talab etilgan chastota diapazonidagi bir nechta chastotalarda amalga oshiriladi.
Impedansning aktiv va reaktiv qismlari odatda omlarda ifodalanadi. Biroq antennalarni,, uzatish liniyalarini va, o‘ta yuqori chastotali elektron qurilmalarni tavsiflashda impedansga bog‘liq quyidagi kattaliklardan foydalanish odatda qulayroq: S-parametrlar, turg‘un to‘lqin koeffitsiyenti yoki qaytish koeffitsiyenti.
Qurilmaning qarshiligini kompleks kuchlanishni kompleks tokka bo‘lish orqali hisoblash mumkin. Qurilmaning to‘liq qarshiligini aniqlash uchun unga etalon rezistor bilan ketma-ket holda sinusoidal kuchlanish berilib, rezistor va qurilmaning o‘zidagi kuchlanishlar o‘lchanadi. Sinov signalining bir nechta chastotasida bu o‘lchovni o‘tkazish faza siljishi va impedans kattaligini aniqlashga imkon beradi.
Tekshirilayotgan zanjirning impulsli sinov signaliga javobini o‘lchash Furyening tezkor almashtirishi bilan birgalikda turli elektr qurilmalarining impedansini aniqlashda qo‘llanishi mumkin.
LCR-o‘lchagich (L — induktivlik, C — sig‘im, R — qarshilik) yoki immitans (immittance) o‘lchagichi — komponentning induktivligi, qarshiligi va elektr sig‘imini o‘lchash uchun odatda qo‘llanadigan qurilma. Bu qiymatlar asosida istalgan chastotadagi to‘liq qarshilikni hisoblash mumkin.
Impedans tushunchasining qo‘llanilishi
Impedans tushunchasining kiritilishi garmonik signal ta’siridagi reaktiv xususiyatli ikki qutbli elementning xatti-harakatini tavsiflash imkonini beradi. Bundan tashqari, impedans nogarmonik signallarga ham muvaffaqiyatli qo‘llanadi. Bunda Laplas almashtirishidan foydalaniladi yoki signal Furye qatori (yoki Furye almashtirishi) yordamida spektral tarkibiy qismlarga ajratilib, har bir tarkibiy qismning ta’siri alohida ko‘rib chiqiladi. Ikki qutbli elementning chiziqliligi tufayli spektral tarkibiy qismlarga berilgan javoblar yig‘indisi dastlabki nogarmonik signalga berilgan javobga teng bo‘ladi.
Adabiyotlar
- Bessonov L. A. Elektrotexnikaning nazariy asoslari. — 9-nashr. — M.: «Visshaya shkola», 1996.
- Grafov B. M., Ukshe Ye. A. O‘zgaruvchan tok elektroximik zanjirlari. — M.: «Nauka», 1983.