Kvant faza o‘tishi

Kvant fazaviy o‘tish (kvant fazaviy o‘zgarishi) — moddaning bir kvant termodinamik fazasidan tashqi sharoitlar o‘zgarganda boshqa fazaga o‘tishidir. Biroq bu jarayon issiqlik fluktuatsiyalari bo‘lmaganida, ya’ni sharoitida yuz beradi. Demak, tizim issiqlikka bog‘liq bo‘lmagan parametrlar (masalan, bosim yoki magnit maydon kuchlanganligi).

Klassik fazaviy o‘tish tizimning termodinamik funksiyalaridagi uzilish bilan tavsiflanadi. Bunday uzilish tizimdagi zarrachalarning qayta tartiblanishini bildiradi. Bunga odatiy misol — suvning suyuq holatdan qattiq holatga (muz) o‘tishidir. Klassik fazaviy o‘tishlarda ro‘y beradigan jarayonlar ikkita o‘zaro raqobatlashuvchi omilga bog‘liq: tizimning energiyasi hamda issiqlik fluktuatsiyalarining entropiyasi. Nol haroratda klassik tizimning entropiyasi mavjud bo‘lmaydi, shu sababli fazaviy o‘tish sodir bo‘la olmaydi (qarang: Nernst teoremasi).

Biroq kvant-mexanik tizimda kvant fluktuatsiyalari yuz beradi va aynan ular fazaviy o‘tishga sabab bo‘ladi. Shunday qilib, kvant fluktuatsiyalari tizimni boshqa fazaga o‘tkazishi mumkin. Kvant fluktuatsiyalarini issiqlikka bog‘liq bo‘lmagan quyidagi parametrlar boshqaradi: bosim, zarrachalar konsentratsiyasi.

Birinchi turdagi kvant fazaviy o‘tish yuz beradigan tizimga geliy 4He misol bo‘ladi: atmosfera bosimida u hatto mutlaq nol haroratda ham qattiq holatga o‘tmaydi. Biroq bosim 25 atmosferadan oshganda geliy geksagonal tuzilishda kristallanadi.

Ikkinchi turdagi kvant fazaviy o‘tish kuzatiladigan materiallarning eng yaqqol misollaridan biri — gelikoidal ferromagnetik MnSi. Normal bosimda ushbu materialning kritik o‘tish harorati bo‘lib, u paramagnit holatdan kuchsiz ferromagnit holatga o‘tishda 29 K ni tashkil etadi. Biroq tashqi gidrostatik bosim taxminan 14,6 kbar ga yetganda bo‘ladi va kvant fazaviy o‘tish yuz beradi.

Kvant fazaviy o‘tishlarning yuzaga kelish sabablari ko‘pincha hanuz noma’lum bo‘lib qolmoqda.

Adabiyotlar