Kvant sig‘imi nima

Kvant sig‘imi (kimyoviy sig‘im, elektrokimyoviy sig‘im) — qo‘shimcha elektr sig‘imi bo‘lib, zatvor bilan ikki o‘lchamli elektron gaz (IOEG) o‘rtasida yuzaga keladi; bunga IOEGda metallardagiga nisbatan past bo‘lgan holatlar zichligi sabab bo‘ladi. Bu atamani birinchi marta Serj Lurye (ingl. Serge Luryi) 1987-yilda kremniyning inversiya qatlamlari va GaAsdagi IOEGda kimyoviy potensialning o‘zgarishini tavsiflash uchun kiritgan.

IOEG va zatvor kvant sig‘imi ketma-ket ulangan odatiy kondensatorni hosil qiladi.

Nazariya

Agar kondensator qoplamalaridan biri holatlar zichligi yuqori bo‘lgan metalldan, ikkinchisi esa undan d masofada joylashgan va holatlar zichligi ancha past bo‘lgan IOEGdan iborat bo‘lsa, kondensatordagi kuchlanishning δV ga o‘zgarishi qoplamalar orasidagi elektr maydonining δE ga o‘zgarishiga, shuningdek, kimyoviy potensialning δμ ga siljishiga olib keladi. Buni quyidagicha yozish mumkin:

δV=δEd+δμe=δEd+∂μ∂nδne.

Bu ifodani zaryadning δρ=eδn o‘zgarishini hisobga olib va Gauss teoremasidan foydalanib, δE=δρ/ε orqali qayta yozish mumkin. Bu yerda ε=εdε0 — dielektrik materialning dielektrik doimiysi bilan vakuumning dielektrik doimiysi ko‘paytmasi. Qoplamalar yuzasiga nisbatan normallashtirilgan sig‘im C/A=δρ/δV orqali ifodani soddalashtirsak,

AC=dε+1e2∂μ∂n

Birinchi had — yassi kondensatorning teskari sig‘imi, ikkinchi had esa holatlar zichligiga proporsional bo‘lgan kvant sig‘imi tushunchasi bilan bog‘liq:

CQ=e2⋅D2D,

bu yerda e — elementar zaryad. Sig‘imni ekranlash uzunligi

λ=εe2∂μ∂n,

orqali ifodalasak, tenglama yanada tushunarli ko‘rinishga keladi:

CA=ε(d+λ),

Bu ifoda elektr maydonining metalldagiga nisbatan holatlar zichligi past bo‘lgan materialga cheklangan chuqurlikkacha kirib borishi ta’sirini ko‘rsatadi. Aslida, qoplamalar orasidagi masofa ekranlash uzunligi miqdoriga ortadi.

IOEG uchun holatlar zichligi quyidagiga teng (faqat spin bo‘yicha degeneratsiya hisobga olingan):

D2D=4πmh2 ,

bu yerda m — tok tashuvchilarning effektiv massasi. IOEGda holatlar zichligi konsentratsiyaga bog‘liq bo‘lmagani uchun kvant sig‘imi ham konsentratsiyaga bog‘liq emas. Biroq elektronlararo o‘zaro ta’sirlar hisobga olinsa, kvant sig‘imi energiyaga bog‘liq bo‘ladi.

Elektron gazining siqiluvchanligi bilan bog‘liqligi

Elektron gazi uchun, odatdagi ideal gaz uchun bo‘lgani kabi, K siqiluvchanlik tushunchasini kiritish mumkin. Uning teskari kattaligi elektron gazining V hajmi bilan zarrachalar soni N o‘zgarmas bo‘lganda bosim P ning hajmga bog‘liq o‘zgarishining ko‘paytmasini manfiy ishora bilan olish orqali aniqlanadi:

1K=−V(dPdV)N.

Yana bir muhim munosabat Zeyts teoremasidan kelib chiqadi:

1K=n2dμdn.

Demak, kvant sig‘imini o‘lchash orqali elektron gazining siqiluvchanligi haqida ham ma’lumot olish mumkin.

Termodinamik holatlar zichligi

Elektronlarning energiya bo‘yicha taqsimotini (Fermi — Dirak taqsimoti f(ε−μ)) chekli harorat T ta’sirida hisobga olish uchun termodinamik holatlar zichligi deb ataluvchi kattalik kiritiladi. U quyidagicha aniqlanadi:

D(μ)=∫−∞∞dεN(ε)(−∂f(ε)∂ε)=∫−∞∞N(ε)dε4kBTcosh2(ε−μ2kBT),

bu yerda N(ε) — nol haroratdagi holatlar zichligi; kB — Boltsman doimiysi.

Grafen

Xususan, grafenda holatlar zichligi energiyaga proporsional bo‘lgani uchun kvant sig‘imi konsentratsiyaga bog‘liq:

CQ=2πe2ℏvFn,

bu yerda ℏ — keltirilgan Plank doimiysi; vF — Fermi tezligi.

Bir o‘lchamli grafen nanonaychalari uchun uzunlik birligiga to‘g‘ri keladigan kvant sig‘imi quyidagi ifoda bilan aniqlanadi:

CQ=2e2hvF,

bu yerda h — Plank doimiysi.