Chiplet — protsessor kristalli moduli

Intel i9 14900K, yuqoridan ko‘rinishi. Protsessor kristalli qopqoq bilan himoyalangan; kristall va qopqoq orasida issiqlik o‘tkazuvchanligini ta’minlovchi vosita — past haroratda eriydigan qotishma — galinstan
Intel Core i7 2600K Socket LGA1155, pastdan ko‘rinishi: tekstolit asosning kontakt maydonchalari va quvvat ta’minoti zanjirlari

Markaziy protsessor (MP; shuningdek, markaziy protsessor qurilmasi — MPQ; ingl. central processing unit, CPU, so‘zma-so‘z — markaziy ishlov berish qurilmasi, ko‘pincha oddiygina protsessor) — elektron blok yoki integral sxema bo‘lib, u mashina ko‘rsatmalarini (dastur kodini) bajaradi. U apparat ta’minotining asosiy qismi bo‘lib, kompyuter yoki dasturlanadigan mantiqiy kontrollerda ishlaydi.

Dastlab «markaziy protsessor qurilmasi» atamasi kompyuter dasturlarining mashina kodini tushunish va bajarish uchun mo‘ljallangan, faqat oldindan belgilangan mantiqiy amallarni bajarish bilan cheklanmagan maxsus elementlar tizimini anglatgan. Mazkur atama va uning qisqartmasi kompyuter tizimlariga nisbatan 1960-yillardan qo‘llanila boshlangan. O‘shandan beri protsessorlarning tuzilishi, arxitekturasi va amalga oshirilishi bir necha bor o‘zgargan.

Dastlabki markaziy protsessorlar o‘ziga xos, yagona kompyuterlar uchun alohida komponent sifatida yaratilgan. Keyinchalik ishlab chiqaruvchilar standart, ko‘p maqsadli protsessorlarni seriyali ishlab chiqarishga o‘tishgan. Komponentlarni standartlashtirish yarimo‘tkazgichlar, meynfreymlar va mini-kompyuterlar rivojlanishi bilan boshlangan, integral sxemalar paydo bo‘lgach esa yanada ommalashgan. Mikrosxemalarning yaratilishi markaziy protsessorlar o‘lchamini kichraytirgan holda ularning murakkabligini oshirish imkonini bergan.

Protsessorlarni standartlashtirish va kichraytirish ular asosida ishlaydigan raqamli qurilmalarning kundalik hayotga keng kirib borishiga olib keldi. Zamonaviy protsessorlar nafaqat kompyuterlarda, balki avtomobillar, kalkulyatorlar, mobil telefonlar va hatto bolalar o‘yinchoqlarida ham uchraydi. Ko‘pincha ular mikrokontrollerlar ko‘rinishida bo‘lib, kristallda hisoblash qurilmasidan tashqari qo‘shimcha qismlar (dastur va ma’lumotlar xotirasi, interfeyslar, kirish-chiqish portlari, taymerlar va boshqalar) ham joylashadi.

Zamonaviy protsessorlarning aksariyati integral sxemalardagi mikroprotsessorlar shaklida amalga oshirilgan. Bunda bitta integral mikrosxema kristallida (chipida) bir yoki bir nechta markaziy protsessor joylashadi. Bir nechta markaziy protsessorni o‘z ichiga olgan mikroprotsessor kristallari ko‘p yadroli protsessorlar deb ataladi. Protsessor yadrolari deb yuritiladigan alohida fizik protsessorlar ham ko‘p oqimli bo‘lishi mumkin. Bu protsessorning o‘zida bir nechta buyruqlar oqimini parallel bajarish imkonini beradi.

Tarixi

Protsessorlar ishlab chiqarishining rivojlanish tarixi boshqa elektron komponentlar va sxemalarni ishlab chiqarish texnologiyalari rivoji bilan to‘liq mos keladi.

Birinchi bosqich 1940-yillardan 1950-yillar oxirigacha davom etib, unda protsessorlar elektromexanik relelar, ferrit o‘zaklar (xotira qurilmalari) va vakuum lampalar yordamida yaratilgan. Ular stendlarga yig‘ilgan modullardagi maxsus uyalariga o‘rnatilgan. Simlar bilan bog‘langan ko‘plab shunday stendlar birgalikda protsessorni tashkil qilgan. Ularning asosiy kamchiliklari ishonchlilik va ishlash tezligining pastligi hamda ko‘p issiqlik ajratishi bo‘lgan.

Ikkinchi bosqich 1950-yillar o‘rtasidan 1960-yillar o‘rtasigacha davom etib, tranzistorlarning joriy qilinishi bilan tavsiflanadi. Tranzistorlar tashqi ko‘rinishi hozirgi platalarga o‘xshash taxtachalarga o‘rnatilgan va bu platalar stendlarga joylashtirilgan. Avvalgidek, odatdagi protsessor bir nechta shunday stenddan iborat bo‘lgan. Tezlik va ishonchlilik oshgan, energiya sarfi kamaygan.

Uchinchi bosqich 1960-yillar o‘rtalarida mikrosxemalardan foydalanish bilan boshlangan. Dastlab oddiy tranzistor va rezistor birikmalarini o‘z ichiga olgan integratsiya darajasi past mikrosxemalar ishlatilgan. Texnologiya rivojlangach, raqamli sxemotexnikaning alohida elementlarini (avval sodda kalitlar va mantiqiy elementlarni, keyin esa elementar registrlar, hisoblagichlar va jamlagichlarni) bajaradigan mikrosxemalar paydo bo‘lgan. Keyinchalik protsessorning funksional bloklari — mikrodasturiy boshqaruv qurilmasi, arifmetik-mantiqiy qurilma, registrlar, ma’lumotlar shinalari va buyruqlar bilan ishlash qurilmalarini o‘z ichiga oluvchi mikrosxemalar yaratilgan.

To‘rtinchi bosqich 1970-yillar boshlarida texnologik yutuqlar tufayli katta integral sxemalar (KIS) va o‘ta katta integral sxemalar (O‘KIS)ning yaratilishi bilan bog‘liq. Bu esa mikroprotsessor — barcha asosiy protsessor elementlari va bloklari bitta kristallga joylashtirilgan mikrosxemani yaratish imkonini bergan. Intel kompaniyasi 1971-yilda dunyodagi ilk 4 razryadli mikroprotsessor 4004 modelini kalkulyatorlarda ishlatish uchun yaratgan. Bora-bora deyarli barcha protsessorlar mikroprotsessor ko‘rinishida ishlab chiqarila boshlangan. Uzoq vaqt faqat maxsus vazifalar uchun apparat darajasida optimallashtirilgan, oz miqdorda ishlab chiqariladigan protsessorlar (masalan, superkompyuterlar uchun yoki ayrim harbiy vazifalarni bajaradigan protsessorlar), shuningdek, ishonchlilik, tezlik yoxud elektromagnit impulslar va ionlashtiruvchi nurlanishdan himoyalanishga alohida talab qo‘yilgan protsessorlar bundan mustasno bo‘lgan. Zamonaviy texnologiyalar arzonlashib, keng tarqalishi bilan bunday protsessorlar ham mikroprotsessor ko‘rinishida ishlab chiqarila boshlangan.

Hozir «mikroprotsessor» va «protsessor» so‘zlari deyarli sinonimga aylangan. Ammo ilgari bunday bo‘lmagan: oddiy (yirik) EHMlar va mikroprotsessorli EHMlar kamida yana 10—15 yil yonma-yon mavjud bo‘lgan. Faqat 1980-yillar boshlarida mikroprotsessorlar yirik protsessorlarni siqib chiqargan. Shunga qaramay, ayrim superkompyuterlarning markaziy protsessorlari bugun ham integratsiya darajasi katta va o‘ta katta mikrosxemalardan tuzilgan murakkab majmualardir.

Mikroprotsessorlarga o‘tish keyinchalik shaxsiy kompyuterlarni yaratishga imkon berdi. Ular deyarli har bir xonadonga kirib bordi.

Ommaga taqdim etilgan ilk mikroprotsessor 4 razryadli Intel 4004 bo‘lib, uni Intel korporatsiyasi 15-noyabr 1971-yilda namoyish qilgan. Unda 2300 ta tranzistor mavjud bo‘lgan, takt chastotasi 92,6 kGs ni tashkil etgan va narxi 300 dollar bo‘lgan.

Keyin uning o‘rnini 8 razryadli Intel 8080 va 16 razryadli 8086 protsessorlar egallab, ular zamonaviy stol kompyuterlari protsessorlari arxitekturasiga asos soldi. 8 razryadli xotira modullari keng tarqalganligi va arzonligi sababli nisbatan arzonroq 8088 protsessor chiqarildi. U 8086 protsessorining 8 bitli ma’lumotlar shinasiga ega soddalashtirilgan varianti edi. Keyinchalik uning modifikatsiyasi — 80186.

Protsessorda 80286 birinchi marta himoyalangan rejim va 24 bitli manzillash paydo bo‘ldi. Bu 16 Mb gacha xotiradan foydalanish imkonini berdi.

Intel 80386 protsessori 1985-yilda taqdim etilgan va takomillashtirilgan himoyalangan rejim, 32 bitli manzillash, 4 Gb gacha tezkor xotiradan foydalanish hamda virtual xotira. Bu avlod protsessorlari registrli hisoblash modeliga asoslangan.

Shu bilan bir vaqtda stekli hisoblash arxitekturasiga ega mikroprotsessorlar ham rivojlangan.

Mikroprotsessorlar tarixi davomida ularning ko‘plab arxitekturalari ishlab chiqildi. Ularning aksariyati (to‘ldirilgan va takomillashtirilgan holda) hozir ham qo‘llanadi. Masalan, Intel x86 arxitekturasi avval 32 bitli IA-32, keyin esa 64 bitli x86-64 (Intel buni EM64T deb ataydi) arxitekturasiga aylandi. x86 arxitekturasidagi protsessorlar dastlab faqat IBM kompaniyasining shaxsiy kompyuterlarida (IBM PC) ishlatilgan, hozir esa superkompyuterlardan tortib o‘rnatilgan qurilmalargacha kompyuter sanoatining barcha sohalarida tobora keng foydalanilmoqda. Shuningdek, Alpha, POWER, SPARC, PA-RISC, MIPS (RISC arxitekturalari) va IA-64 (EPIC arxitekturasi).

Zamonaviy stol kompyuterlaridagi protsessorlar taxminan 5×5×0,3 sm o‘lchamdagi ixcham modullar ko‘rinishida ishlab chiqariladi va ZIF soketiga (AMD) yoki Intel kompaniyasining prujinali kontaktli LGA turidagi konstruksiyasiga o‘rnatiladi. LGA uyasining o‘ziga xosligi shundaki, kontaktlar protsessor korpusidan ona platadagi soketning o‘ziga ko‘chirilgan.

Zamonaviy protsessorlarning katta qismi millionlab, so‘nggi vaqtlarda esa[qachon?] — milliardlab tranzistorlarni o‘z ichiga oluvchi bitta yarimo‘tkazgich kristallidan iborat.

XXI asrning 20-yillarida yarimo‘tkazgich kristallari kattalashib, murakkablashgani sayin ishlab chiquvchilar protsessorning yagona yirik kristallini bir nechta kichik kristallga («chipletlar», ingl. chiplet[ingl.]») ajratib, ularni yagona mikroyig‘maga birlashtira boshladi. Bu yaroqli mahsulotlar ulushini oshirish va issiqlik ajralishini kamaytirish imkonini beradi.

Fon Neyman arxitekturasi

Zamonaviy shaxsiy kompyuter protsessorlarining aksariyati, umuman olganda, ma’lumotlarni ketma-ket qayta ishlashning takrorlanuvchi sikliga asoslanadi. Bu siklni ta’riflagan olim — Jon fon Neyman.

1946-yil iyulda Byorks, Goldstayn va fon Neyman «Elektron hisoblash qurilmasining mantiqiy tuzilishini dastlabki ko‘rib chiqish» nomli mashhur monografiyani yozgan. Unda keyinchalik «fon Neyman arxitekturasi» deb atalgan kompyuterning tuzilishi va texnik xususiyatlari batafsil bayon qilingan. Bu ish fon Neymanning 1945-yil may oyida yozilgan quyidagi qo‘lyozmasidagi g‘oyalarni rivojlantirgan: «EDVAC haqidagi hisobotning birinchi loyihasi».

Fon Neyman arxitekturasining ajralib turadigan jihati shundaki, buyruqlar va ma’lumotlar bitta xotirada saqlanadi.

Turli arxitekturalarda har xil buyruqlarni bajarish uchun qo‘shimcha bosqichlar talab qilinishi mumkin. Masalan, arifmetik buyruqlar uchun xotiraga qo‘shimcha murojaatlar kerak bo‘lishi mumkin; bunda operandlar o‘qiladi va natijalar yoziladi.

Buyruqni bajarish siklining bosqichlari:

  1. Protsessor registr dagi buyruqlar hisoblagichida saqlangan sonni manzil shinasiga uzatadi va xotiraga o‘qish buyrug‘ini yuboradi.
  2. Uzatib qo‘yilgan son xotira uchun manzil hisoblanadi; xotira manzil va o‘qish buyrug‘ini olgach, shu manzilda saqlangan ma’lumotni ma’lumotlar shinasiga uzatadi va tayyorligini bildiradi.
  3. Protsessor ma’lumotlar shinasidan sonni oladi, uni o‘zining mashina ko‘rsatmasi, ya’ni buyruqlar tizimidagi buyruq deb talqin qilib, bajaradi.
  4. Agar oxirgi buyruq o‘tish buyrug‘i bo‘lmasa, protsessor buyruqlar hisoblagichidagi sonni bittaga oshiradi (har bir buyruq uzunligi bir birlikka teng deb faraz qilinadi). Natijada bu registrda navbatdagi buyruq manzili hosil bo‘ladi.

Bu sikl uzluksiz takrorlanadi va aynan u jarayon deb ataladi (qurilmaning nomi ham shundan kelib chiqqan).

Jarayon davomida protsessor xotirada saqlangan buyruqlar ketma-ketligini o‘qib, bajaradi. Bu ketma-ketlik dastur deb ataladi va protsessorning ishlash algoritmini ifodalaydi. Protsessor o‘tish buyrug‘ini o‘qiganda buyruqlarni o‘qish tartibi o‘zgaradi, chunki keyingi buyruqning manzili boshqacha bo‘lishi mumkin. Jarayon o‘zgarishining yana bir misoli — to‘xtatish buyrug‘ini olish yoki qayta ishlash rejimiga o‘tish — uzilish.

Markaziy protsessor buyruqlari kompyuterni boshqarishning eng quyi darajasidir. Shuning uchun har bir buyruq muqarrar va shartsiz bajariladi. Bajarilayotgan harakatlarning joizligi tekshirilmaydi, jumladan, qimmatli ma’lumotlar yo‘qolishi mumkinligi ham nazorat qilinmaydi. Kompyuter faqat ruxsat etilgan harakatlarni bajarishi uchun buyruqlar kerakli dastur shaklida tegishli tartibda tashkil etilishi lozim.

Siklning bir bosqichidan boshqasiga o‘tish tezligini takt generatori belgilaydi. Takt generatori markaziy protsessor uchun ish ritmi vazifasini bajaradigan impulslarni hosil qiladi. Takt impulslarining chastotasi takt chastotasi.

Konveyerli arxitektura

Konveyerli arxitektura (ingl. pipelining) markaziy protsessorning ishlash tezligini oshirish maqsadida joriy etilgan. Odatda har bir buyruqni bajarish uchun bir turdagi bir nechta amallarni bajarish kerak bo‘ladi, masalan: buyruqni tezkor xotiradan olish, uni dekodlash, operand manzilini tezkor xotirada aniqlash, operandni tezkor xotiradan olish, buyruqni bajarish va natijani tezkor xotiraga yozish. Bu amallarning har biri konveyerning alohida bosqichiga mos keladi. Masalan, MIPS-I arxitekturasidagi mikroprotsessor konveyeri to‘rt bosqichdan iborat:

  • buyruqni olish va dekodlash;
  • operandning tezkor xotiradagi manzilini aniqlash va uni olish;
  • arifmetik amallarni bajarish;
  • amal natijasini saqlash.

Konveyerning k -bosqichi bo‘shashi bilan darhol navbatdagi buyruq ustida ishlay boshlaydi. Agar konveyerning har bir bosqichi bir vaqt birligi sarflaydi deb olsak, n bosqichli konveyerda buyruqni bajarish n vaqt birligini oladi, ammo eng qulay holatda har bir keyingi buyruqning natijasi har bir vaqt birligida olinadi.

Darhaqiqat, konveyersiz buyruqni bajarish n vaqt birligini oladi (chunki buyruqni olish, dekodlash va hokazo amallar baribir bajariladi) va m ta buyruqni bajarish uchun n⋅m vaqt birligi talab etiladi. Konveyerdan foydalanilganda esa (eng qulay holatda) m ta buyruqni bajarishga atigi n+m vaqt birligi kerak bo‘ladi.

Konveyer samaradorligini pasaytiradigan omillar:

  1. Konveyerning bekor turishi: ba’zi bosqichlar ishlatilmaydi (masalan, buyruq registrlar bilan ishlasa, tezkor xotirada operand manzilini aniqlash va uni olish kerak bo‘lmaydi).
  2. Kutish: keyingi buyruq oldingi buyruq natijasidan foydalansa, oldingisi tugamaguncha keyingisini bajarish boshlab bo‘lmaydi (bu muammo buyruqlarni navbatsiz bajarish — out-of-order execution yordamida bartaraf etiladi).
  3. O‘tish buyrug‘i konveyerga tushganda uni tozalash zarurati (bu muammoni o‘tishlarni oldindan bashorat qilish orqali yumshatish mumkin).

Ba’zi zamonaviy protsessorlarning konveyerida 30 tadan ortiq bosqich mavjud. Bu unumdorlikni oshiradi, biroq bekor turish vaqtini ham uzaytiradi (masalan, shartli o‘tish noto‘g‘ri bashorat qilinganda). Konveyerning maqbul uzunligi haqida yagona fikr yo‘q, chunki turli dasturlar talablari sezilarli darajada farq qilishi mumkin.

Superskalyar arxitektura

Ijro bloklari sonini ko‘paytirish orqali protsessor bir taktda bir nechta mashina ko‘rsatmasini bajara olishi. Ushbu texnologiya unumdorlikni ancha oshirdi. Biroq ijro bloklari sonini ko‘paytirishning ham chegarasi bor: undan oshgach, unumdorlik deyarli o‘smaydi va bloklar bekor turadi. Bu muammoning qisman yechimlaridan biri, masalan, Hyper-threading.

CISC protsessorlari

Complex instruction set computer — murakkab buyruqlar to‘plamiga ega hisoblash tizimi. Bu murakkab buyruqlar to‘plamiga asoslangan protsessor arxitekturasidir. CISCning odatiy vakillari x86 oilasidagi mikroprotsessorlardir. Garchi ko‘p yillardan beri bu protsessorlar faqat tashqi buyruqlar tizimi jihatidan CISC hisoblanadi: murakkab buyruqlar bajarilish boshida oddiyroq mikroamallarga (MOP) bo‘linadi va ular RISC yadrosida bajariladi.

RISC protsessorlari

Reduced instruction set computer — soddalashtirilgan (qisqartirilgan) buyruqlar to‘plamiga ega hisoblash tizimi. Soddalashtirilgan buyruqlar to‘plamiga asoslangan protsessor arxitekturasi buyruqlarning qat’iy uzunligi, ko‘p sonli registrlar, registr-registr turidagi amallar hamda bilvosita manzillashning yo‘qligi bilan tavsiflanadi. RISC konsepsiyasini Jon Kok kompaniyaning IBM Research bo‘limida ishlab chiqqan; nomini esa Devid Patterson (David Patterson) o‘ylab topgan.

Buyruqlar to‘plamini soddalashtirish konveyerni qisqartirish va shartli hamda shartsiz o‘tishlar vaqtida yuzaga keladigan kechikishlardan qochishga xizmat qiladi. Bir xil tuzilgan registrlar to‘plami kompilyatorga bajariladigan dastur kodini optimallashtirishni osonlashtiradi. Bundan tashqari, RISC protsessorlari kamroq energiya sarflashi va issiqlik ajratishi bilan ajralib turadi.

Ushbu arxitekturaning dastlabki qo‘llanmalaridan ayrimlari MIPS, PowerPC, SPARC, Alpha, PA-RISC protsessorlari bo‘lgan. ARM protsessorlari juda keng tarqalgan: ular deyarli barcha sohalarda — tarmoq uskunalari (marshrutizatorlar, kommutatorlar va hokazolar), raqamli fotoapparatlar va videokameralar, videoregistratorlar, mobil telefonlar, planshet kompyuterlar, televizorlar, o‘yin konsollari, elektron kitoblar, aqlli karnaylar va boshqa ko‘plab qurilmalarda ishlatiladi.

MISC protsessorlari

Minimum instruction set computer — eng kam buyruqlar to‘plamiga ega hisoblash tizimi. Bu Chak Mur jamoasining g‘oyalarini yanada rivojlantiradi. Uning fikricha, dastlab RISC protsessorlariga xos bo‘lgan soddalik tamoyili tezda ikkinchi darajaga tushib qolgan. Maksimal tezlikka intilish jarayonida RISC ko‘plab CISC protsessorlariga murakkablikda yetib olgan, hatto ulardan o‘tib ketgan. MISC arxitekturasi stekli hisoblash modeli va cheklangan miqdordagi (taxminan 20—30 ta) buyruqlarga asoslanadi.

VLIW protsessorlari

Very long instruction word — o‘ta uzun buyruq so‘zi. Bu buyruqlar tizimining o‘zida hisoblashlarning aniq parallel bajarilishi nazarda tutilgan protsessor arxitekturasidir. U EPIC arxitekturasining asosini tashkil etadi. Superskalyar CISC protsessorlaridan muhim farqi shundaki, ularda ijro bloklarini ish bilan ta’minlash protsessorning o‘zidagi rejalashtiruvchi zimmasida bo‘ladi va buning uchun juda oz vaqt ajratiladi. VLIW protsessorida esa hisoblash bloklariga vazifalarni taqsimlashni kompilyator amalga oshiradi. Bunga ancha ko‘p vaqt ajratiladi (nazariy jihatdan vazifalarni taqsimlash sifati va shunga mos unumdorlik yuqoriroq bo‘lishi kerak).

Masalan, Intel Itanium, Transmeta Crusoe, Efficeon va Elbrus.

Ko‘p yadroli protsessorlar

Bir korpus ichida (bir yoki bir nechta kristallda) bir nechta protsessor yadrosini o‘z ichiga oladi.

Bir nusxadagi operatsion tizimni bir nechta yadroda ishlatishga mo‘ljallangan protsessorlar — yuqori darajada integratsiyalashgan ko‘p protsessorli tizimlar.

Ilk ko‘p yadroli mikroprotsessor POWER4 bo‘lib, u IBM kompaniyasi tomonidan 2001-yilda taqdim etilgan va ikkita yadroga ega bo‘lgan.

2004-yil oktabrda Sun Microsystems kompaniyasi ikki yadroli UltraSPARC IV protsessorni chiqardi. U ikkita o‘zgartirilgan UltraSPARC III yadrosidan tuzilgan edi. 2005-yil boshida ikki yadroli UltraSPARC IV+ yaratildi.

9-may 2005-yilda AMD kompaniyasi shaxsiy kompyuterlar uchun bir kristalldagi ilk ikki yadroli Athlon 64 X2 protsessorini Manchester yadrosi bilan taqdim etdi. Yangi protsessorlarni yetkazib berish rasman 1-iyun 2005-yilda boshlandi.

14-noyabr 2005-yilda Sun sakkiz yadroli UltraSPARC T1 protsessorini chiqardi. Uning har bir yadrosi 4 ta oqimni bajargan.

5-yanvar 2006-yilda Intel mobil platforma uchun bir kristalldagi ikki yadroli Core Duo protsessorini taqdim etdi.

2006-yil noyabrda Kentsfield yadrosiga asoslangan ilk to‘rt yadroli Intel Core 2 Quad protsessori chiqarildi. U bir korpusga joylashtirilgan ikkita Conroe kristallidan iborat edi. Uning davomchisi Intel Core 2 Quad protsessorining Yorkfield yadrosidagi versiyasi bo‘ldi. U 45 nm texnologiyada tayyorlangan, arxitekturasi Kentsfieldga o‘xshash, ammo kesh hajmi va ish chastotalari kattaroq edi.

2007-yil oktabrda sakkiz yadroli UltraSPARC T2 protsessorlari sotuvga chiqdi; har bir yadro 8 ta oqimni bajargan.

10-sentabr 2007-yilda serverlar uchun bitta kristallda joylashgan haqiqiy to‘rt yadroli AMD Opteron protsessorlari sotuvga chiqarildi. Ular ishlab chiqilayotgan paytda AMD Opteron Barcelona kod nomiga ega bo‘lgan. 19-noyabr 2007-yilda uy kompyuterlari uchun to‘rt yadroli AMD Phenom protsessori sotuvga chiqdi. Ushbu protsessorlar yangi K8L (K10) mikroarxitekturasiga asoslanadi.

AMD o‘z yo‘lidan borib, Intelning ilk to‘rt yadroli protsessorlari aslida ikkita ikki yadroli kristall birikmasidan iborat bo‘lganidan farqli ravishda, to‘rt yadroni bitta kristallda ishlab chiqardi. Yondashuv ilg‘or bo‘lishiga qaramay, kompaniyaning AMD Phenom X4 deb nomlangan ilk «to‘rt yadroli» protsessori unchalik muvaffaqiyatli chiqmadi. Muayyan model va vazifaga qarab, u zamondosh raqib protsessorlardan 5 dan 30 foizgacha va undan ko‘proq ortda qolgan.

1—2-choraklarga kelib, 2009-yilda ikkala kompaniya ham to‘rt yadroli protsessorlar qatorini yangiladi. Intel turli chastotada ishlaydigan uchta modeldan iborat Core i7 oilasini taqdim etdi. Bu protsessorning asosiy o‘ziga xosliklari — uch kanalli xotira kontrolleri (DDR3 turidagi) va emulyatsiya texnologiyasi yordamida sakkiz yadroni taqlid qilish (ayrim maxsus vazifalar uchun foydali). Bundan tashqari, arxitekturaning umumiy optimallashtirilishi ko‘p turdagi vazifalarda protsessor unumdorligini sezilarli oshirdi. Core i7 platformasining zaif tomoni — juda qimmatligi: bunday protsessorni o‘rnatish uchun Intel X58 chipsetiga asoslangan qimmat ona plata va uch kanalli DDR3 xotira to‘plami kerak edi; u ham o‘sha paytda qimmat bo‘lgan.

AMD esa Phenom II X4 protsessorlar qatorini taqdim etdi. Uni ishlab chiqishda kompaniya oldingi xatolarini hisobga oldi: kesh hajmi (birinchi avlod Phenomga nisbatan) oshirildi, protsessorlar 45 nm texnologik jarayon asosida ishlab chiqarila boshlandi. Bu issiqlik ajralishini kamaytirish va ish chastotalarini sezilarli oshirishga imkon berdi. Umuman olganda, AMD Phenom II X4 unumdorligi bo‘yicha Intelning avvalgi avlodi (Yorkfield yadrosi) protsessorlari bilan teng, ammo Intel Core i7 dan sezilarli ortda qoladi. 6 yadroli AMD Phenom II X6 Black Thuban 1090T chiqarilishi bilan vaziyat AMD foydasiga biroz o‘zgardi.

2013-yil holatiga ko‘ra ikki, uch, to‘rt va olti yadroli protsessorlar, shuningdek, AMD Bulldozer avlodining ikki, uch va to‘rt modulli protsessorlari (mantiqiy yadrolar soni modullar sonidan 2 marta ko‘p) ommaviy ravishda mavjud edi. Server segmentida 8 yadroli Xeon va Nehalem (Intel) va 12 yadroli Opteron (AMD) protsessorlari ham mavjud edi.

Keshlash

Keshlash — asosiy (tezkor) xotiradagi yaqin vaqt ichida yana kerak bo‘lishi ehtimoli yuqori bo‘lgan axborot bloklarining nusxalarini saqlash uchun qo‘shimcha tezkor xotira (ya’ni kesh — ingl. cache, frans. cacher — «yashirmoq»)dan foydalanishdir.

1-, 2- va 3-darajali keshlar farqlanadi (mos ravishda L1, L2 va L3 — Level 1, Level 2 hamda Level 3). 1-darajali keshning kechikishi (murojaat vaqti) eng kam, lekin sig‘imi kichik; bundan tashqari, birinchi darajali keshlar ko‘pincha ko‘p portli bo‘ladi. Masalan, AMD K8 protsessorlari bir taktda bir vaqtning o‘zida 64 bitli yozish va o‘qishni yoki ikkita 64 bitli o‘qishni bajara olgan. AMD K8L istalgan birikmada ikkita 128 bitli o‘qish yoki yozish amalini bajara oladi. Intel Core 2 protsessorlari bir taktda 128 bitli yozish va o‘qishni bajara oladi. 2-darajali keshning murojaat kechikishi odatda ancha katta, lekin uni sig‘imi jihatidan ham ancha katta qilish mumkin. 3-darajali kesh eng katta sig‘imli va nisbatan sekin bo‘lsa-da, tezkor xotiradan ancha tez ishlaydi.

Garvard arxitekturasi

Garvard arxitekturasi fon Neyman arxitekturasidan dastur kodi va ma’lumotlar alohida xotiralarda saqlanishi bilan farq qiladi. Bunday arxitekturada dasturlashning ko‘plab usullari mumkin emas (masalan, dastur ishlash davomida o‘z kodini o‘zgartira olmaydi; dastur kodi va ma’lumotlar o‘rtasida xotirani dinamik qayta taqsimlash mumkin emas). Biroq resurslar cheklangan sharoitda Garvard arxitekturasi samaraliroq ishlash imkonini beradi. Shu sababli u ko‘pincha o‘rnatilgan tizimlarda qo‘llanadi.

Parallel arxitektura

Fon Neyman arxitekturasining kamchiligi — uning ketma-ket ishlashidir. Qancha katta ma’lumotlar to‘plamini qayta ishlash kerak bo‘lmasin, hatto barcha baytlar ustida bir xil amal bajarilsa ham, ularning har biri markaziy protsessordan o‘tishi kerak. Bu hodisaning nomi — fon Neyman tor bo‘g‘ini.

Bu kamchilikni yengish uchun parallel arxitekturali protsessorlar taklif qilingan va qilinmoqda. Parallel protsessorlarning asosiy qo‘llanish sohasi — superkompyuterlar.

Parallel arxitekturaning quyidagi turlari mavjud (Flinn tasnifiga ko‘ra):

  • SISD — bitta buyruqlar oqimi, bitta ma’lumotlar oqimi;
  • SIMD — bitta buyruqlar oqimi, bir nechta ma’lumotlar oqimi;
  • MISD — bir nechta buyruqlar oqimi, bitta ma’lumotlar oqimi;
  • MIMD — bir nechta buyruqlar oqimi, bir nechta ma’lumotlar oqimi.

Raqamli signal protsessorlari

Ayniqsa, ishlov berish vaqti cheklanganda, signallarga raqamli ishlov berish uchun parallel arxitekturali maxsus yuqori unumdor signal mikroprotsessorlari (ingl. digital signal processor, DSP) qo‘llanadi.

Mobil protsessorlar

AMD Turion 64 Lancaster MT-34

Aksariyat noutbuklar 2023-yil holatiga ko‘ra x86
arxitekturali protsessorlar bilan ishlab chiqarilgan. Asosiy ishlab chiqaruvchilar: Intel (Celeron, Atom va boshqalar — bozorning 63,5 % i) hamda AMD (Turion 64, Sempron va boshqalar — bozorning 36,4 % i).

So‘nggi yillarda ARM arxitekturasidagi protsessorli noutbuklarga talab oshmoqda. Agar 2020-yilda ularning bozor ulushi atigi 1,4 % bo‘lgan bo‘lsa, 2022-yil yakunida bu ko‘rsatkich 12,7 % ga yetishi kutilgan. DigiTimes mutaxassislarining prognoziga ko‘ra, ARM protsessorli noutbuklarning jahon bozoridagi ulushi 13,9 % gacha ko‘tariladi (ya’ni atigi uch yil ichida qariyb 10 baravar oshadi). ARM protsessorlarining x86 dan asosiy farqi energiyani kamroq sarflashidir. Shu tufayli ARM asosidagi noutbuklar bitta akkumulyator quvvati bilan ancha uzoq ishlaydi. ARM ning ikkinchi afzalligi — issiqlik ajralishining kamligi: ular ishlash vaqtida ancha kam qiziydi, bu noutbukning haddan tashqari qizib ketishi xavfini kamaytiradi. ARM yechimlarini qo‘llab-quvvatlash Windows 10 tizimidayoq paydo bo‘lgan, ammo boshlang‘ich darajada amalga oshirilgan. Yangiroq Windows 11 tizimida bu boradagi holat ancha yaxshilangan.
Bunday arxitekturadagi mobil protsessorlarning asosiy ishlab chiqaruvchisi — Apple kompaniyasi. Uning ARM yechimlariga asoslangan o‘z Apple silicon chiplari (iPhone, iPad, iPod va Apple Watch uchun Apple Ax seriyasi, shuningdek, noutbuklar uchun Apple M1); Qualcomm kompaniyasi ham noutbuklar uchun zamonaviy yechimlarga ega. Shulardan biri 2021-yil dekabrda namoyish etilgan — Windows noutbuklari uchun dunyodagi birinchi 5 nm texnologiyali ARM protsessori Snapdragon 8cx Gen 3. Unga asoslangan noutbuklar chakana savdoda allaqachon mavjud..

Ishlab chiqarish jarayoni

Dastlab ishlab chiquvchilarga texnik topshiriq beriladi. Uning asosida kelajakdagi protsessor arxitekturasi, ichki tuzilishi va ishlab chiqarish texnologiyasi belgilanadi. Turli guruhlarga protsessorning tegishli funksional bloklarini yaratish, ularning o‘zaro ishlashi va elektromagnit mosligini ta’minlash vazifasi yuklanadi. Protsessor aslida Bul algebrasi tamoyillariga to‘liq asoslangan raqamli avtomat bo‘lganligi sababli boshqa kompyuterda ishlaydigan maxsus dastur yordamida bo‘lajak protsessorning virtual modeli quriladi. Unda protsessor sinovdan o‘tkaziladi, oddiy buyruqlar va katta hajmdagi kod bajariladi, qurilmaning turli bloklari o‘rtasidagi o‘zaro ishlash tekshiriladi, optimallashtirish amalga oshiriladi va bunday murakkab loyihada muqarrar uchraydigan xatolar qidiriladi.

Shundan so‘ng raqamli bazaviy matritsali kristallar va raqamli elektronikaning sodda funksional bloklariga ega mikrosxemalardan protsessorning fizik modeli yasaladi. Unda protsessorning elektr va vaqt xususiyatlari tekshiriladi, arxitekturasi sinovdan o‘tkaziladi, aniqlangan xatolar tuzatiladi hamda elektromagnit moslik masalalari aniqlashtiriladi. Masalan, 1 GGs kabi odatiy takt chastotasidayoq uzunligi 7 mm bo‘lgan o‘tkazgich bo‘laklari nurlantiruvchi yoki qabul qiluvchi antenna vazifasini bajaradi.

Keyin sxemotexnika muhandislari va texnolog muhandislarning birgalikdagi ish bosqichi boshlanadi. Ular maxsus dastur yordamida protsessor arxitekturasini ifodalovchi elektr sxemasini kristall topologiyasiga aylantiradi. Zamonaviy avtomatlashtirilgan loyihalash tizimlari odatda elektr sxemadan to‘g‘ridan-to‘g‘ri niqob tayyorlash uchun shablonlar to‘plamini olish imkonini beradi. Bu bosqichda texnologlar sxemotexnik muhandislar ishlab chiqqan texnik yechimlarni mavjud ishlab chiqarish texnologiyasiga moslab amalga oshirishga urinadi. Bu loyihalashning eng uzoq va murakkab bosqichlaridan biri bo‘lib, ba’zan sxemotexnika muhandislari ayrim arxitektura yechimlaridan voz kechishga majbur bo‘ladi. Buyurtma mikrosxemalar ishlab chiqaruvchi ayrim korxonalar (foundry) ishlab chiquvchilarga (loyihalash markazi yoki o‘z fabrikasiga ega bo‘lmagan kompaniyaga) murosali yechimni taklif etadi: protsessorni loyihalashda ular taqdim etgan, mavjud texnologiyaga mos standartlashtirilgan elementlar va bloklar kutubxonalaridan (Standard cell) foydalaniladi. Bu arxitektura yechimlariga muayyan cheklovlar qo‘yadi, ammo texnologiyaga moslashtirish bosqichini amalda «Lego» konstruktori kabi yig‘ish jarayoniga aylantiradi. Umuman olganda, individual loyihalar bo‘yicha tayyorlangan mikroprotsessorlar mavjud kutubxonalar asosida yaratilgan protsessorlarga qaraganda tezroq ishlaydi.

Bir nechta chip joylashgan 8 dyuymli kremniy plastina

Loyihalash bosqichidan keyin mikroprotsessor kristallining prototipi tayyorlanadi. Zamonaviy o‘ta katta integral sxemalarni ishlab chiqarishda litografiya usuli qo‘llanadi. Bunda bo‘lajak mikroprotsessorning tagligiga (elektronika uchun mo‘ljallangan monokristall yuqori tozalikdagi kremniy (Electronic-grade silicon, EGSdan yoki sapfirdan tayyorlangan yupqa doira) maxsus teshikli niqoblar yordamida o‘tkazgichlar, izolyatorlar va yarimo‘tkazgichlar qatlamlari ketma-ket yotqiziladi. Tegishli moddalar vakuumda bug‘lantirilib, niqob teshiklari orqali protsessor kristalliga cho‘ktiriladi. Ba’zan yemirish (etching) qo‘llanadi: agressiv suyuqlik kristallning niqob bilan himoyalanmagan qismlarini yemiradi. Bir vaqtning o‘zida taglikda yuzga yaqin protsessor kristalli shakllanadi. Natijada yuz minglab yoki milliardlab tranzistorni o‘z ichiga oluvchi murakkab ko‘p qatlamli tuzilma hosil bo‘ladi. Ulanishiga qarab, mikrosxemadagi tranzistor tranzistor, rezistor, diod yoki kondensator sifatida ishlaydi. Umuman olganda, bu elementlarni mikrosxemada alohida yasash foydali emas. Litografiya tugagach, taglik alohida kristallarga kesiladi. Ularda hosil qilingan oltin kontakt maydonchalariga ingichka oltin simlar kavsharlanadi. Ular mikrosxema korpusining kontakt maydonchalariga ulovchi o‘tkazgichlar vazifasini bajaradi. Keyin odatda kristallning issiqlik tarqatuvchi qismi va mikrosxema qopqog‘i o‘rnatiladi.

Keyin protsessor prototipini sinovdan o‘tkazish bosqichi boshlanadi. Bunda uning belgilangan xususiyatlarga mosligi tekshiriladi, ilgari sezilmagan xatolar qidiriladi. Shundan keyingina mikroprotsessor seriyali ishlab chiqarishga yuboriladi. Biroq ishlab chiqarish davomida ham texnologiyani takomillashtirish, yangi konstruktorlik yechimlari va xatolarni aniqlash bilan bog‘liq uzluksiz optimallashtirish davom etadi.

Universal mikroprotsessorlar bilan bir vaqtda ulardan foydalaniladigan kompyuterlarning periferik sxemalar to‘plami ham ishlab chiqiladi. Ularning asosida ona platalar yaratiladi. Mikroprotsessor mikrosxemalari to‘plamini (chipset, ingl. chipset) yaratish mikroprotsessorning o‘zini ishlab chiqishdan kam bo‘lmagan darajada murakkab vazifadir.

So‘nggi bir necha yilda chipsetning ayrim qismlarini (xotira kontrolleri, PCI Express shina kontrolleri) protsessor tarkibiga ko‘chirish tendensiyasi kuzatilmoqda (batafsil qarang: Kristalldagi tizim).

Protsessorlarning energiya sarfi

Protsessorning energiya sarfi uni ishlab chiqarish texnologiyasi bilan chambarchas bog‘liq.

Dastlabki x86 arxitekturasidagi protsessorlar hozirgi mezonlarga ko‘ra juda oz, ya’ni vattning ulushlariga teng energiya sarflagan. Tranzistorlar sonining ko‘payishi va protsessorlar takt chastotasining oshishi ushbu ko‘rsatkichni sezilarli ko‘tardi. Eng unumdor modellar 130 vatt va undan ortiq quvvat sarflaydi. Dastlab unchalik ahamiyatli bo‘lmagan energiya sarfi omili hozir protsessorlar rivojiga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda:

  • energiya sarfini kamaytirish uchun ishlab chiqarish texnologiyasini takomillashtirish, sizib o‘tuvchi toklarni kamaytiradigan yangi materiallarni izlash, protsessor yadrosining ta’minot kuchlanishini pasaytirish;
  • paydo bo‘lishi: protsessor uchun soketlar (uyalar) — ularning kontaktlari soni 1000 tadan ortiq bo‘lib, aksariyati protsessorni quvvatlantirish uchun mo‘ljallangan. Masalan, ommabop LGA775 soketi uchun protsessorlarning asosiy quvvat kontaktlari soni 464 ta (jami kontaktlarning taxminan 60 % i);
  • protsessorlarning joylashuvini o‘zgartirish: protsessor kristalli sovitish tizimi radiatoriga issiqlikni yaxshiroq uzatish uchun ichki tomondan tashqi tomonga ko‘chirildi;
  • kristallga harorat datchiklari va qizib ketishdan himoya tizimini o‘rnatish; harorat ruxsat etilgan chegaradan oshganda tizim protsessor chastotasini pasaytiradi yoki uni butunlay to‘xtatadi;
  • yangi protsessorlarda quvvat kuchlanishini, ayrim bloklar va yadrolar chastotasini dinamik o‘zgartiradigan, foydalanilmayotgan bloklar va yadrolarni o‘chiradigan intellektual tizimlarning paydo bo‘lishi;
  • past yuklamada protsessorni «uyqu» holatiga o‘tkazuvchi energiya tejash rejimlarining paydo bo‘lishi.

Protsessorning ish harorati

Markaziy protsessorning yana bir ko‘rsatkichi — yarimo‘tkazgich kristallining (TJMax[ingl.]) yoki protsessor yuzasining normal ishlashga imkon beradigan eng yuqori haroratidir. Ko‘pgina maishiy protsessorlar yuza (kristall) harorati 85 °C dan oshmaganda ishlay oladi. Protsessor harorati uning yuklanish darajasi va issiqlik tarqatish sifatiga bog‘liq. Harorat ishlab chiqaruvchi ruxsat etgan maksimal qiymatdan oshsa, protsessorning normal ishlashi kafolatlanmaydi. Bunday vaziyatda dasturlarda xatolar yuz berishi yoki kompyuter qotib qolishi mumkin. Ayrim hollarda protsessor ichida qaytarib bo‘lmaydigan o‘zgarishlar ro‘y beradi. Ko‘plab zamonaviy protsessorlar qizib ketishni aniqlay oladi va bunday holatda o‘z ish ko‘rsatkichlarini cheklaydi.

Protsessorlarda issiqlik ajralishi va uni tarqatish

Mikroprotsessorlardan issiqlikni olib chiqish uchun passiv radiatorlar va faol kulerlar ishlatiladi. Radiator bilan yaxshiroq tutashish uchun protsessor yuzasiga termopasta.

Mikroprotsessor haroratini o‘lchash va aks ettirish

Mikroprotsessor haroratini o‘lchash uchun odatda mikroprotsessorning ichida, uning qopqog‘i markaziga yaqin joyda datchik o‘rnatiladi. Intel mikroprotsessorlarida harorat datchigi — termodiod yoki kollektori va bazasi birlashtirilib termodiod sifatida ishlatiladigan tranzistor; AMD mikroprotsessorlarida esa termorezistordir.

Ishlab chiqaruvchilar

Bugungi kunda eng ommabop protsessorlarni quyidagilar ishlab chiqaradi:

Protsessorlar: Intel: 8086, 80286, i386, i486, Pentium, Pentium II, Pentium III, Celeron (Pentiumning soddalashtirilgan varianti), Pentium 4, Core 2 Duo, Core 2 Quad, Core i3, Core i5, Core i7, Core i9, Xeon (serverlar uchun protsessorlar seriyasi), Itanium, Atom (o‘rnatilgan texnika uchun protsessorlar seriyasi) va boshqalar.

AMD o‘z mahsulotlari qatorida x86 arxitekturasidagi (80386 va 80486 analoglari, K6 oilasi hamda K7 oilasi — Athlon, Duron, Sempron) va x86-64 arxitekturasidagi (Athlon 64, Athlon 64 X2, Ryzen, Phenom, Opteron va boshqalar) protsessorlarga ega. IBM (POWER6, POWER7, Xenon, PowerPC protsessorlari superkompyuterlarda, 7-avlod o‘yin konsollarida va o‘rnatilgan texnikada qo‘llanadi; ilgari quyidagi kompaniyaning kompyuterlarida ham ishlatilgan: Apple.

Shaxsiy kompyuterlar, noutbuklar va serverlar uchun protsessorlarning aksariyati buyruqlar tizimi bo‘yicha Intel bilan mos keladi. Hozir mobil qurilmalarda ishlatiladigan protsessorlarning aksariyati ARM bilan mos keladi: ularning buyruqlar to‘plami va dasturlash interfeyslarini ARM Limited kompaniyasi ishlab chiqadi.

Shaxsiy kompyuterlar, noutbuklar va serverlar protsessorlari savdosining yillar bo‘yicha bozor ulushlari:

YilIntelAMDBoshqalar
200778,9 %13,1 %8,0 %
200880,4 %19,3 %0,3 %
200979,7 %20,1 %0,2 %
201080,8 %18,9 %0,3 %
201183,7 %10,2 %6,1 %
201265,3 %6,4 %28,3 %
201877,1 %22,9 %0 %
201969,2 %30,8 %0 %

2022-yilda protsessor ishlab chiqaruvchilar orasida tushum hajmi bo‘yicha birinchi o‘rinni Samsung (bozorning 10,9 % i) kompaniyasi egalladi, undan keyin Intel keldi (bozorning 9,7 % i).
2023-yilda esa birinchi o‘ringa Intel (bozorning 9 % i) chiqdi, keyingi o‘rinni Samsung (bozorning 7,5 % i) egalladi.

SSSR/Rossiya

Xitoy

  • Protsessorlar oilasi: oilasi (Godson)
  • Protsessorlar oilasi: oilasi (SW)
  • Protsessorlar oilasi: oilasi (FeiTeng)

Yaponiya

Megagerslar haqidagi afsona

Iste’molchilar orasida takt chastotasi yuqoriroq protsessorlarning unumdorligi pastroq chastotali protsessorlarnikidan doimo yuqori bo‘ladi degan noto‘g‘ri tushuncha keng tarqalgan. Aslida unumdorlikni taqqoslashda takt chastotalarini solishtirish faqat arxitekturasi va mikroarxitekturasi bir xil bo‘lgan protsessorlar uchun to‘g‘ri keladi.

Masalan, AMD Athlon 64 3000+ (Socket 754) protsessori takt chastotasi 2,0 GGs bo‘lishiga qaramay, ko‘plab ilovalarda unumdorlik bo‘yicha Intel Pentium 4 (Northwood yadrosi) protsessoridan uning takt chastotasi 3,0 GGs bo‘lsa ham ustun kelgan.

Adabiyotlar

Havolalar