Posted inBiologiya

Biotexnologiya haqida

Suv o‘tlarini ommaviy yetishtirishdan foydalanishning mumkin bo‘lgan usullari
Transport RNKning tuzilishi

Biotexnologiya (yunoncha βίος — «hayot», τέχνη — «san’at, mahorat, qobiliyat», λόγος — «so‘z, ma’no, fikr, tushuncha» so‘zlaridan) — tirik organizmlardan, ularning tizimlari yoki hayot faoliyati mahsulotlaridan texnologik vazifalarni hal etishda foydalanish hamda zarur xossalarga ega tirik organizmlar yaratishda gen muhandisligidan foydalanish imkoniyatlarini o‘rganadigan fandir.

Biotexnologiya juda keng sohani qamrab olgani sababli unga batafsil ta’rif berish ko‘pincha qiyin. Biotexnologiyaning ayrim ta’riflari quyidagicha:

  • «Biotexnologiya — muayyan amaliy maqsadlarda mahsulot yoki jarayonlarni ishlab chiqarish yoxud o‘zgartirish uchun biologik tizimlar, tirik organizmlar yoki ularning hosilalaridan har qanday ilmiy asoslangan foydalanishdir».
  • «Tirik organizmlar, tizimlar yoki jarayonlardan foydalanish biotexnologiyani tashkil etadi».
  • Masalan, Collins English Dictionary lug‘atining ta’rifiga ko‘ra, biotexnologiya — tirik organizmlar, ularning qismlari yoki jarayonlaridan foydali va faol mahsulotlar yaratish hamda xizmatlar ko‘rsatish, masalan, chiqindilarni qayta ishlashdir. Atama juda keng jarayonlarni qamrab oladi: yomg‘ir chuvalchanglaridan oqsil manbai sifatida foydalanishdan tortib, inson genlari mahsulotlarini, masalan, o‘sish gormonlarini olish uchun bakteriyalarni genetik o‘zgartirishgacha.
  • «Golden Treasury of Science and Technology» nashriga ko‘ra, biotexnologiya — qimmatli moddalarni ommaviy ishlab chiqarish uchun boshqariladigan hayotiy jarayonlardan foydalanishga asoslangan fandir.

Biotexnologiya deb ko‘pincha gen muhandisligining XX—XXI asrlarda qo‘llanilishini atashadi, ammo bu tushuncha inson ehtiyojlarini qondirish maqsadida biologik organizmlarni o‘zgartirishga qaratilgan ancha keng jarayonlarni, jumladan, o‘simlik va hayvonlarni sun’iy tanlash va duragaylash orqali o‘zgartirishni ham o‘z ichiga oladi. Zamonaviy usullar yordamida an’anaviy biotexnologik ishlab chiqarishda oziq-ovqat mahsulotlari sifatini yaxshilash hamda tirik organizmlarning mahsuldorligini oshirish imkoni paydo bo‘ldi.

1971-yilgacha «biotexnologiya» atamasi asosan quyidagi sohalarda qo‘llanilgan: oziq-ovqat sanoati va qishloq xo‘jaligi. 1970-yildan boshlab olimlar bu atamani laboratoriya usullariga, jumladan, rekombinant DNKdan hamda hujayra kulturalaridan foydalanish hamda ularni in vitro sharoitida yetishtirishga nisbatan ham qo‘llay boshladilar.

Biotexnologiya genetika, molekulyar biologiya, biokimyo, embriologiya, mikrobiologiya va hujayra biologiyasiga, shuningdek, amaliy fanlarga — kimyoviy va axborot texnologiyalari hamda robototexnikaga asoslanadi.

Biotexnologiya tarixi

Pivo tayyorlash biotexnologiyaning eng dastlabki qo‘llanishlaridan biri bo‘lgan

«Biotexnologiya» atamasini birinchi bo‘lib vengriyalik muhandis Karl Ereki 1917-yilda qo‘llagan.

Sanoat ishlab chiqarishida mikroorganizmlar yoki ularning fermentlaridan texnologik jarayonni ta’minlash uchun foydalanish qadimdan ma’lum. Biroq tizimli ilmiy tadqiqotlar biotexnologiyaning usul va vositalari doirasini sezilarli darajada kengaytirishga imkon berdi.

Masalan, 1814-yilda peterburglik akademik K. S. Kirxgof (tarjimayi hol Arxiv nusxasi 17-oktabr, 2019-yilda Wayback Machine saytida saqlangan) biologik kataliz hodisasini kashf etdi va biokatalitik usul yordamida mahalliy xomashyodan shakar olishga urindi (XIX asr o‘rtalarigacha shakar faqat shakarqamishdan olingan). 1891-yilda AQSHda yapon biokimyogari Dz. Takamine birinchi patentni oldi: olim o‘simlik chiqindilarini shakarga aylantirishda diastazadan foydalanishni taklif qildi.

Dastlab, XX asr boshlarida achitish va mikrobiologiya sanoati faol rivojlandi. Shu yillarda antibiotiklar ishlab chiqarish, oziq-ovqat konsentratlarini achitqilardan olish va o‘simlik hamda hayvon mahsulotlarining fermentatsiyasini nazorat qilish bo‘yicha ilk urinishlar amalga oshirildi.

Birinchi antibiotik — penitsillin — 1940-yilda maqbul darajada ajratib olinib, tozalandi. Bu esa mikroorganizmlar ishlab chiqaradigan dorivor moddalarni topish va sanoat miqyosida tayyorlash, yangi dori vositalari narxini pasaytirish va biologik xavfsizlikni oshirish kabi yangi vazifalarni yuzaga keltirdi.

Biotexnologiyaning ranglari

Biotexnologiyaning turli yo‘nalishlari shartli ravishda ranglar bilan ajratiladi. Zamonaviy tasnifda biotexnologiyaning shunday o‘n turi bor:

  1. Qizil — tibbiyot, farmatsevtika, diagnostika;
  2. Sariq — oziq-ovqat sohasi;
  3. Oltin — bioinformatika va nanotexnologiya;
  4. Yashil — qishloq xo‘jaligi, bioyoqilg‘i va atrof-muhitni tiklash, geomikrobiologiya;
  5. Ko‘k — akvakultura biotexnologiyasi;
  6. Binafsharang — huquqiy masalalar;
  7. Oq —
    • ingliz tilidagi adabiyotlarda bu biotexnologiya genlar bilan ishlashga asoslangan,
    • rus tilidagi adabiyotlarda esa sanoat biotexnologik ishlab chiqarishi bilan bog‘liq ma’no mustahkamlangan;
  8. Kulrang —
    • fermentlar va klassik biologik jarayonlar bilan bog‘liq barcha jarayonlar,
    • an’anaviyroq manbalarda kulrang biotexnologiya ekologik biotexnologiyani bildiradi;
  9. Qora — harbiy maqsadlar va terrorizm bilan bog‘liq;
  10. Jigarrang — cho‘l va qurg‘oqchil hududlar muammolarini hal qilish (fazoviy va geomikrobiologiya).

Biotexnologiyaga oid ayrim fanlar

Biomuhandislik

Biomuhandislik (yoki biotibbiyot muhandisligi) — muhandislik, biologiya va tibbiyot sohalaridagi bilimlarni chuqurlashtirishga hamda muhandislik yondashuvlarini biotibbiyot fani va klinik amaliyot yutuqlari bilan birlashtiradigan fanlararo ishlanmalar orqali inson salomatligini mustahkamlashga qaratilgan soha. Biomuhandislik (biotibbiyot muhandisligi) — sog‘liqni saqlashni yaxshilash uchun tibbiy muammolarni texnik yondashuvlar bilan hal qilishdir. Ushbu muhandislik sohasi biologiya va tibbiyot muammolarini aniqlash va hal etishda bilim hamda tajribadan foydalanishga qaratilgan. Biomuhandislar insoniyat manfaatlari uchun ishlaydi, tirik tizimlar bilan shug‘ullanadi va tibbiy muammolarni hal qilishda ilg‘or texnologiyalardan foydalanadi. Biotibbiyot muhandisligi mutaxassislari asbob-uskunalar yaratish, fanlararo bilimlarga asoslangan yangi muolajalarni ishlab chiqish va yangi vazifalarni hal etish uchun kerakli ma’lumotlarni olishga yo‘naltirilgan tadqiqotlarda qatnashishi mumkin. Biomuhandislikning muhim yutuqlari qatorida sun’iy bo‘g‘imlar, magnit-rezonans tomografiya, yurak stimulyatorlari, artroskopiya, angioplastika, biomuhandislik yordamida tayyorlangan teri protezlari, buyrak dializi va sun’iy qon aylanish apparatlari yaratilishini aytish mumkin. Shuningdek, biomuhandislik tadqiqotlarining asosiy yo‘nalishlaridan biri yangi xossalarga ega oqsillar yaratish va yangi farmatsevtik preparatlarni ishlab chiqish maqsadida turli birikmalarning hujayra retseptorlari bilan o‘zaro ta’sirini modellashtirish uchun kompyuter modellashtirish usullaridan foydalanishdir («drug design» — dori vositalarini loyihalash).

Biotibbiyot

Bu tibbiyotning nazariy jihatdan organizmni (inson tanasini), uning tuzilishi va faoliyatini me’yoriy sharoitda hamda kasallik holatida, patologik holatlarni, ularni tashxislash, korreksiya qilish va davolash usullarini o‘rganadigan bo‘limidir. Biotibbiyot bir-biriga yaqin bo‘lgan tibbiyot, veterinariya, stomatologiya hamda fundamental biologik fanlar — kimyo, biologik kimyo, biologiya, gistologiya, genetika, embriologiya, anatomiya, fiziologiya, patologiya, biotibbiyot muhandisligi, zoologiya, botanika va mikrobiologiya uchun umumiy bo‘lgan bilim va tadqiqotlarni birlashtiradi.

Nanotibbiyot

Insulinning kompyuterda yaratilgan tasviri

Nanouskunalar va nanotuzilmalardan foydalanib, insonning biologik tizimlarini molekulyar darajada kuzatish, tuzatish, loyihalash va boshqarish. Dunyoda nanotibbiyot sohasi uchun bir qator texnologiyalar allaqachon yaratilgan. Ularga dori vositalarini kasallangan hujayralarga manzilli yetkazish, chipdagi laboratoriyalar va yangi bakteritsid vositalar kiradi.

Biofarmakologiya

Bu farmakologiyaning biologik va biotexnologik kelib chiqishga ega moddalarning fiziologik ta’sirini o‘rganadigan sohasi. Aslida biofarmakologiya ikki an’anaviy fan — biotexnologiyaning «qizil», ya’ni tibbiy biotexnologiya deb ataladigan tarmog‘i va farmakologiyaning o‘zaro qiziqish asosida yaqinlashuvi natijasidir. Ilgari farmakologiya faqat kichik molekulali kimyoviy moddalarni o‘rganardi.

Biofarmakologik tadqiqot obyektlari — biofarmatsevtik preparatlarni o‘rganish, ularni olishni rejalashtirish va ishlab chiqarishni tashkil etish. Biofarmakologik dori vositalari va kasalliklarning oldini olish vositalari tirik biologik tizimlar, organizm to‘qimalari va ularning hosilalaridan biotexnologiya yordamida olinadi. Ya’ni ular biologik va biotexnologik kelib chiqishga ega dorivor moddalardir.

Bioinformatika

Quyidagilarni o‘z ichiga olgan usul va yondashuvlar majmui:

  1. kompyuter tahlilining matematik usullarini qiyosiy genomikada qo‘llash (genom bioinformatikasi);
  2. oqsillarning fazoviy tuzilishini oldindan aniqlash uchun algoritmlar va dasturlar ishlab chiqish (tuzilmaviy bioinformatika);
  3. hisoblash usullariga mos strategiyalar va metodologiyalarni o‘rganish, shuningdek, biologik tizimlardagi axborot murakkabligini umumiy boshqarish.

Bioinformatikada amaliy matematika, statistika va informatika usullaridan foydalaniladi. Bioinformatika biokimyo, biofizika, ekologiya, tibbiyot va boshqa sohalarda qo‘llaniladi.

Ketma-ketliklarni tekislash

Bioinformatik usul bo‘lib, ikki yoki undan ortiq DNK, RNK yoki oqsil monomerlari ketma-ketligini bir-birining ostiga joylashtirib, ulardagi o‘xshash qismlarni oson ko‘rish imkonini beradi. Ikki molekula birlamchi tuzilmalarining o‘xshashligi ularning funksional, tuzilmaviy yoki evolyutsion bog‘liqligini aks ettirishi mumkin. Ketma-ketliklarni tekislash algoritmlari, shuningdek, tabiiy tilni qayta ishlashda (NLP).

Bionika

Amaliy fan bo‘lib, texnik qurilmalar va tizimlarda tirik tabiatdagi organizmlarning tuzilish tamoyillari, xossalari, funksiyalari va strukturalarini, ya’ni tabiatdagi tirik shakllar va ularning sanoatdagi analoglarini qo‘llashni o‘rganadi. Oddiy qilib aytganda, bionika — biologiya va texnikaning birlashuvidir. Bionika biologiya va texnikaga butunlay yangi nuqtayi nazardan qarab, tabiat va texnikadagi umumiy jihatlar hamda farqlarni tushuntiradi.

Quyidagi turlari farqlanadi:

  • biologik bionika — biologik tizimlarda kechadigan jarayonlarni o‘rganadi;
  • nazariy bionika — shu jarayonlarning matematik modellarini tuzadi;
  • texnik bionika — muhandislik vazifalarini hal etish uchun nazariy bionika modellaridan foydalanadi.

Bionika biologiya, fizika, kimyo, kibernetika va muhandislik fanlari — elektronika, navigatsiya, aloqa, dengizchilik va boshqalar bilan chambarchas bog‘liq.

Bioremediatsiya

Suv, tuproq va havoni biologik obyektlarning metabolik imkoniyatlaridan foydalanib tozalash usullari majmui. Bunday obyektlar — o‘simliklar, zamburug‘lar, hasharotlar, chuvalchanglar va boshqa organizmlar.

Sun’iy tanlash

Yangi nav va zotlar yaratish uchun hayvonlar, o‘simliklar va boshqa organizmlarning ko‘payishiga tanlab ruxsat berish. Bu zamonaviy seleksiyaning asosiy usuli va tarixiy o‘tmishdoshidir. Sun’iy tanlash natijasida o‘simlik navlari hamda hayvon zotlarining xilma-xilligi yuzaga kelgan.

Klonlash

Tabiiy ravishda paydo bo‘lishi yoki bir nechta genetik jihatdan aynan bir xil organizmlarni olish uchun jinssiz (jumladan, vegetativ) usulda ko‘paytirish. «Klonlash» atamasi shu ma’noda ko‘p hujayrali organizmlar hujayralariga nisbatan ham qo‘llanadi. Shuningdek, irsiy molekulalarning bir nechta aynan bir xil nusxasini olish (molekulyar klonlash) ham klonlash deyiladi. Bundan tashqari, organizmlar, hujayralar yoki molekulalarning klonlarini sun’iy ravishda olishda ishlatiladigan biotexnologik usullar ham ko‘pincha klonlash deb ataladi. Genetik jihatdan aynan bir xil organizmlar yoki hujayralar guruhi klon deyiladi.

Dolli — boshqa voyaga yetgan individning hujayrasidan muvaffaqiyatli klonlangan birinchi sutemizuvchi bo‘lgan urg‘ochi qo‘y

Insonni klonlash

Taxminiy usul bo‘lib, embrion yaratish va undan hozir yashayotgan yoki ilgari yashagan muayyan shaxs genotipiga ega insonlarni o‘stirishni nazarda tutadi. Insonni klonlash texnologiyasi hali ishlab chiqilmagan. Hozirgacha insonni klonlashning birorta holati ishonchli qayd etilmagan. Bu borada nazariy va texnik savollar ko‘p. Shu bilan birga, bugungi mavjud usullar asosiy texnologik masala hal etilgan, deb katta ishonch bilan aytishga imkon beradi. Klonlashda muvaffaqiyatsizlik ulushining kattaligi va buning oqibatida jismoniy yoki aqliy nuqsonli insonlar tug‘ilishi ehtimoli xavotir uyg‘otadi. Otalik, onalik, meros, nikoh va boshqa ko‘plab masalalar ham bor. Dunyoning asosiy dinlari (xristianlik, islom, yahudiylik) nuqtayi nazaridan insonni klonlash yo muammoli harakat, yo diniy ta’limot doirasidan tashqaridagi ish sifatida baholanadi. Bu esa ilohiyotshunoslardan diniy iyerarxlarning u yoki bu pozitsiyasini aniq asoslashni talab etadi. Ayrim davlatlarda bunday texnologiyalardan aynan insonlarga nisbatan qo‘llash rasman taqiqlangan. Jumladan: Fransiya, Germaniya, Yaponiya. Lekin bu taqiqlar mazkur davlatlar qonun chiqaruvchilari kelajakda, sitoplazma ootsit-qabul qiluvchi (retsipiyent) va yadrosomatikhujayra-donor o‘rtasidagi molekulyar o‘zaro ta’sir mexanizmlarini chuqur o‘rgangach hamda klonlash texnikasi ni takomillashtirgach, insonni klonlashdan foydalanishdan voz kechadi, degani emas..

Ta’lim biotexnologiyasi

Ta’lim biotexnologiyasi biotexnologik bilimlarni ommalashtirish va shu soha uchun mutaxassislar tayyorlashda qo‘llanadi. U biotexnologiyaga (masalan, rekombinant oqsil ishlab chiqarishga) oid fanlararo materiallar va ta’lim strategiyalarini barcha uchun, shu jumladan, eshitish va/yoki ko‘rishda nuqsoni bo‘lgan maxsus ehtiyojli kishilar uchun ham tushunarli qilib ishlab chiqadi.

Duragaylash

Turli duragaylarning hosil bo‘lishi yoki olinishi jarayoni. Uning asosida har xil hujayralarning genetik materialini bitta hujayraga birlashtirish yotadi. Jarayon bir tur ichida (tur ichidagi duragaylash) yoki turli taksonomik guruhlar o‘rtasida (uzoq duragaylash, bunda turli genomlar birlashadi) amalga oshirilishi mumkin. Birinchi avlod duragaylarida ko‘pincha geterozis kuzatiladi; bu organizmlarning yaxshi moslashishi, serpushtligi va yashovchanligi yuqoriroq bo‘lishida namoyon bo‘ladi. Uzoq duragaylashda duragaylar ko‘pincha bepusht bo‘ladi, biroq bu kamchilikni ba’zan poliploidlashtirish orqali bartaraf etish mumkin.

Gen muhandisligi

Turli mikroorganizmlar sinflaridan bir hujayrali oqsil olish uchun substratlar

Garchi dastlabki hujayralarni ekzogen DNK bilan transformatsiya qilish bo‘yicha muvaffaqiyatli tajribalar hatto 1940-yillarda ham Eyveri, Makleod va Makkarti tomonidan o‘tkazilgan bo‘lsa-da, insonning birinchi tijorat rekombinant insulin preparati 1980-yillarning boshida yoki 1982-yilda olingan. Bakteriya hujayralari genomiga begona genlar, odatda, vektor DNK yordamida kiritiladi. Masalan, bakteriya hujayralaridagi plazmidalar, shuningdek, bakteriofaglar va boshqa harakatchan genetik elementlar ekzogen DNKni qabul qiluvchi hujayraga olib kiruvchi vektor sifatida ishlatilishi mumkin.

Yangi genni quyidagi usullar bilan olish mumkin:

  1. Xo‘jayin genom DNKsidan genni ajratib olish uchun DNKdagi muayyan azotli asoslar orasidagi fosfodiester bog‘larini belgilangan ketma-ketlikka ega joylarda uzadigan restriksion endonukleazadan foydalanish. Bu joylar muayyan nukleotidlar ketma-ketligidan iborat;
  2. Kimyoviy-fermentativ sintez yordamida;
  3. Yana bir usul — komplementar DNKni (kDNK) hujayradan ajratib olingan matritsali RNK asosida teskari transkriptaza (revertaza) va DNK-polimeraza fermentlari yordamida sintez qilish. Bunda kodlamaydigan ketma-ketliklarni o‘z ichiga olmaydigan gen ajratiladi va mos promotor ketma-ketligi tanlangan taqdirda, u prokariot tizimlarda keyingi o‘zgartirishlarsiz ekspressiyalanishi mumkin. Bunday holat ko‘pincha intronlar va ekzonlar saqlovchi eukariot genlari bilan prokariot tizimlarni transformatsiya qilishda uchraydi.

Shundan so‘ng vektor DNK molekulasi ikki zanjirli uzilish hosil qilish uchun restriktaza bilan ishlanadi va paydo bo‘lgan «bo‘shliq»ga gen DNK-ligaza fermenti yordamida «yopishtiriladi». Keyin shu rekombinant molekulalar bilan qabul qiluvchi hujayralar, masalan, ichak tayoqchasi hujayralari transformatsiya qilinadi. Masalan, plazmida DNK vektor sifatida ishlatilganda ekzogen DNK hujayraga kirishi uchun hujayralar kompetent, ya’ni begona genetik materialni qabul qilishga tayyor bo‘lishi kerak. Buning uchun qabul qiluvchi hujayralarni elektroporatsiya qilishdan foydalanish mumkin. Ekzogen DNK hujayraga muvaffaqiyatli kirgach, u replikatsiyalanib, hujayrada ekspressiyalana boshlaydi.

Transgen o‘simliklar

Transgen o‘simliklar — boshqa organizmlarning genlari «ko‘chirib o‘tkazilgan» o‘simliklardir.

Kolorado qo‘ng‘iziga chidamli kartoshka tuproqda uchraydigan Tyuringiya batsillasining genomidan ajratib olingan genni kiritish orqali yaratilgan. Ushbu Bacillus thuringiensis bakteriyasi Cry oqsilini ishlab chiqaradi. Bu oqsil protoksin bo‘lib, hasharotlar ichagida eriydi va faollashib, lichinkalar hamda voyaga yetgan hasharotlarga (imago) halokatli ta’sir ko‘rsatadigan haqiqiy toksinga aylanadi. Odam va boshqa issiqqonli hayvonlarda protoksinning bunday o‘zgarishi yuz bermaydi, shuning uchun bu oqsil inson uchun zaharli emas va xavfsiz hisoblanadi. Bacillus thuringiensis sporalarini purkash o‘simliklarni himoya qilishda ilk transgen o‘simlik yaratilishidan avval ham qo‘llangan, biroq uning samarasi past bo‘lgan. O‘simlik to‘qimalarining o‘zida endotoksin ishlab chiqarilishi himoya samaradorligini keskin oshirdi. Bundan tashqari, o‘simlik himoya oqsilini o‘zi ishlab chiqara boshlagani sababli iqtisodiy samaradorlik ham ortdi. Kartoshkani Agrobacterium tumefaciens yordamida transformatsiya qilish natijasida barg mezofillida va o‘simlikning boshqa to‘qimalarida ushbu oqsilni sintezlaydigan o‘simliklar olindi. Natijada ular Kolorado qo‘ng‘izi hujumiga uchramaydigan bo‘ldi. Bu yondashuv turli hasharot turlariga chidamli boshqa qishloq xo‘jaligi ekinlarini yaratishda ham qo‘llanadi.

Transgen hayvonlar

Transgen hayvon sifatida ko‘pincha cho‘chqalar ishlatiladi. Masalan, inson genlari kiritilgan cho‘chqalar bor — ular odamga organ donorligi qilish uchun yetishtirilgan.

Yapon gen muhandislari cho‘chqalar genomiga ismaloqning FAD2 fermentini ishlab chiqaruvchi genini kiritgan. Bu ferment to‘yingan yog‘ kislotalarini linolev kislotasiga — to‘yinmagan yog‘ kislotasiga aylantira oladi. O‘zgartirilgan cho‘chqalarda to‘yinmagan yog‘ kislotalari oddiy cho‘chqalardagiga nisbatan 1/5 ga ko‘proq.

Yashil nur sochuvchi cho‘chqalar — Tayvan milliy universiteti tadqiqotchilari guruhi tomonidan embrion DNKsiga yashil fluoressent oqsil geni nur sochuvchi meduzadan — Aequorea victoria — olingan. Keyin embrion urg‘ochi cho‘chqaning bachadoniga joylashtirilgan. Cho‘chqachalar qorong‘ida yashil rangda nur sochadi, kunduzi esa terisi va ko‘zlari yashilimtir tusga ega bo‘ladi. Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, bunday cho‘chqalarni yaratishdan ko‘zlangan asosiy maqsad — ildiz hujayralar ko‘chirib o‘tkazilganda to‘qimalar rivojlanishini ko‘z bilan kuzatish imkoniyatini yaratishdir. Shunga o‘xshash tajribalar sichqonlar va kalamushlarda ham o‘tkazilgan.

Kosmik biotexnologiya

Kosmik biotexnologiya kosmik parvoz omillarining biologik obyektlarga ta’sirini o‘rganish va mikrogravitatsiya sharoitida biomahsulotlar olish texnologiyalarini ishlab chiqishga qaratilgan. Istiqbolli vazifalar qatoriga belgilangan xossalarga ega biologik obyektlar yaratish, biotexnologik jarayonlarni tadqiq qilish, kosmik ishlab chiqarishning texnik-iqtisodiy asoslarini ishlab chiqish, ilmiy uskunalarni sinash hamda mikroorganizmlarning kosmik stansiya qismlariga biologik yemiruvchi ta’sirini o‘rganish kiradi.

Kosmik biotexnologik ishlab chiqarishda to‘rtta asosiy yo‘nalishdagi biologik obyektlar ustuvor hisoblanadi: tibbiyot uchun (gormonlar, interferonlar, antibiotiklar va boshqalar), qishloq xo‘jaligi uchun (hayvonlarni davolash vositalari, o‘simlik klonlari va boshqalar), tabiiy resurslarni o‘zlashtirish uchun (neftni bioadsorbsiyalovchi va kimyoviy moddalarni biologik parchalovchi mikroorganizmlar) hamda oziq-ovqat sanoati uchun (fermentlar, mahsulot ishlab chiqaruvchi mikroorganizmlar, oziq-ovqat qo‘shimchalari).

Axloqiy jihatlar

Hozirgi davrdagi ko‘plab diniy arboblar va ayrim olimlar ilmiy hamjamiyatni quyidagi biotexnologiyalar, ayniqsa biotibbiyot texnologiyalariga haddan tashqari berilib ketishdan ogohlantiradi: gen muhandisligi, klonlash va turli sun’iy ko‘paytirish usullari (masalan, ekstrakorporal urug‘lantirish (EKU)).

Inson eng yangi biotibbiyot texnologiyalari qarshisida, Rossiya strategik tadqiqotlar instituti (RSTI) katta ilmiy xodimi V. N. Filyanovaning maqolasi:

Biotexnologiyalar muammosi — ilmiy texnologiyalar bilan bog‘liq umumiy muammoning bir qismidir. Bu muammo Yangi davrda boshlangan, Yevropa insonining dunyoni o‘zgartirish va tabiatni bo‘ysundirishga intilishidan kelib chiqadi. So‘nggi o‘n yilliklarda jadal rivojlanayotgan biotexnologiyalar bir qarashda insonni kasalliklarni yengish, jismoniy muammolarni bartaraf etish va inson tajribasi orqali yer yuzida o‘lmaslikka erishish haqidagi azaliy orzusiga yaqinlashtirmoqda. Ammo boshqa tomondan ular butunlay yangi, kutilmagan muammolar tug‘dirmoqda. Bu muammolar genetik o‘zgartirilgan mahsulotlarni uzoq muddat iste’mol qilish oqibatlari yoki shifokorlar va yangi texnologiyalar aralashuvi tufayligina tug‘ilgan ko‘plab insonlar sababli insoniyat genofondining yomonlashishi bilan cheklanmaydi. Kelajakda ijtimoiy tuzilmalarni o‘zgartirish masalasi yuzaga kelishi, «tibbiy fashizm» va yevgenika xavfi qayta paydo bo‘lishi mumkin. Bular Nyurnberg sud jarayonida qoralangan.

«Bioiqtisodiyot» milliy loyihasi (2026)

2026-yil fevralida bioiqtisodiyot Rossiyaning davlat ustuvor yo‘nalishlaridan biri deb e’lon qilindi. Milliy loyihaning 2030-yilgacha belgilangan maqsadlariga muvofiq, bioiqtisodiyot mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini oshirish va mahalliy mahsulotlarning bozordagi ulushini ko‘paytirish rejalashtirilgan. Ko‘zlangan ko‘rsatkichlar: ishlab chiqarish hajmi 96 % ga ko‘payishi hamda mahalliy biotexnologik mahsulotlarning ichki bozordagi ulushi uchun belgilangan ko‘rsatkich — 55 %.

25–26-fevral, 2026-yilda Moskvada bioiqtisodiyotni rivojlantirishga bag‘ishlangan IV Kelajak texnologiyalari forumi bo‘lib o‘tdi.

Adabiyotlar

  • Glik B., Pasternak J. Molekulyar biotexnologiya. Tamoyillari va qo‘llanilishi. — M.: Mir, 2002.
  • Yegorova T. A., Klunova S. M., Jivuxin Ye. A. Biotexnologiya asoslari. — M., 2003.
  • Patrushev L. I. Genlar ekspressiyasi. — M.: Nauka, 2000. — ISBN 5-02-001890-2.
  • Sheveluxa V. S., Kalashnikova Ye. A., Degtyarev S. V. va boshqalar. Qishloq xo‘jaligi biotexnologiyasi. — M., 1998. — 416 bet — ISBN 5-06-003535-2.
  • Sanoat mikrobiologiyasi va biotexnologiyasi bo‘yicha qo‘llanma. 2-nashr. — Vashington, 1999.
  • Sasson A. Biotexnologiya: yutuqlar va umidlar. — M.: Mir, 1987. — 60 000 nusxa.

Tavsiya etilgan adabiyotlar

Havolalar