Genetik modifikatsiyalangan organizm (GMO) — organizm, genotipi sun’iy ravishda o‘zgartirilgan bo‘lib, bunda gen muhandisligi usullari qo‘llangan. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti torroq ta’rif beradi. Unga ko‘ra, genetik modifikatsiyalangan organizmlar — genetik materiali (DNK) ko‘payish yoki tabiiy rekombinatsiya natijasida tabiatda yuz berishi mumkin bo‘lmagan tarzda o‘zgartirilgan organizmlardir.

Genetik o‘zgarishlar, odatda, ilmiy yoki xo‘jalik maqsadlarida amalga oshiriladi. Genetik modifikatsiya organizm genotipining maqsadli ravishda o‘zgartirilishi bilan tabiiy va sun’iy mutatsion jarayonlarga xos tasodifiy o‘zgarishlardan farqlanadi.

Hozirgi vaqtda genetik modifikatsiyaning asosiy yo‘li transgenlardan foydalanib, transgen organizmlarni yaratishdir.

GMOlarni yaratish, ayniqsa ularni tijoratlashtirish yuzasidan ko‘plab e’tirozlar bildirilgan. Ularning aksariyati genetik modifikatsiyalangan ekinlar, ulardan ishlab chiqarilgan oziq-ovqat mahsulotlarining xavfsizligi hamda bunday ekinlarni yetishtirishning atrof-muhitga ta’siri bilan bog‘liq. Boshqa muammolar qatoriga tartibga soluvchi organlarning xolisligi va qat’iyligi, genetik modifikatsiyalanmagan oziq-ovqat mahsulotlarining aralashib ifloslanishi, oziq-ovqat ta’minoti ustidan nazorat, tirik organizmlarni patentlash va intellektual mulk huquqlaridan foydalanish kiradi. Hozirgi vaqtda ilmiy konsensusga ko‘ra, genetik modifikatsiyalangan ekinlardan olingan mavjud oziq-ovqat mahsulotlari inson salomatligi uchun oddiy mahsulotlarga nisbatan ko‘proq xavf tug‘dirmaydi, ammo GM-oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligi tanqidchilar uchun asosiy masala bo‘lib qolmoqda. Genlar oqimi, mo‘ljallanmagan organizmlarga ta’sir va o‘simliklarning tarqalishi atrof-muhit bilan bog‘liq asosiy muammolardir. Mamlakatlar ushbu muammolarni hal qilish uchun tartibga solish choralarini ko‘rgan. GMOlarni atrof-muhitga chiqarishni tartibga solish mamlakatlarga qarab farqlanadi; eng sezilarli tafovutlarning ayrimlari AQSH va Yevropa o‘rtasida kuzatiladi. Nazorat organlari uchun muhim savollardan biri — genetik modifikatsiyalangan oziq-ovqat hamda genlari tahrirlangan organizmlarning maqomini yorliqda ko‘rsatish zarurmi yoki yo‘qmi.

Qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat sanoatida GMO deganda genomiga bir yoki bir nechta transgen kiritish orqali o‘zgartirilgan organizmlargina tushuniladi.

Genetik modifikatsiyalangan organizm (GMO) tushunchasi har doim ham aniq emas va uning talqini sezilarli darajada farqlanishi mumkin. Eng keng ma’noda u genlari o‘zgargan barcha organizmlarni, jumladan tabiiy ravishda o‘zgarganlarini ham qamrab olishi mumkin^{[tarjimani tekshirish]}. Torroq yondashuvda esa bu atama genlari inson tomonidan o‘zgartirilgan har qanday organizmni, jumladan barcha qishloq xo‘jaligi ekinlari va uy hayvonlarini qamrab olishi mumkin. 1993-yilda Britannika ensiklopediyasi gen muhandisligini «turli usullarning keng majmuasi ... jumladan, sun’iy urug‘lantirish, ekstrakorporal urug‘lantirish, sperma banki, klonlash va genlar ustida amallar bajarish» deb ta’riflagan. Yevropa Ittifoqi (YI) dastlabki sharhlarida shunga o‘xshash keng ta’rifni kiritib, xususan, «seleksion ko‘paytirish va sun’iy tanlashning boshqa usullari» orqali olingan GMOlarni ham tilga olgan. Keyinchalik an’anaviy chatishtirish, ekstrakorporal urug‘lantirish, poliploidiya, mutagenezni induksiya qilish hamda rekombinant nuklein kislotalar yoki genetik modifikatsiyalangan organizmlardan foydalanilmaydigan hujayralarni qo‘shish usullari bu ta’rifdan chiqarilgan.

BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti, Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti va Yevropa komissiyasi bergan torroq ta’rifga ko‘ra, organizmlar «juftlashish va/yoki tabiiy rekombinatsiya natijasida tabiiy yo‘l bilan yuzaga kelmaydigan» tarzda o‘zgartirilgan bo‘lishi kerak. Bu ta’rifga mos keladigan, ammo odatda GMO hisoblanmaydigan ekinlar ham bor. Masalan, tritikale don ekini 1930-yilda uning genomini o‘zgartirish uchun turli usullardan foydalanilgan holda laboratoriyada to‘liq yaratilgan. 2000-yildagi Biologik xavfsizlik bo‘yicha Kartaxena protokoli «tirik modifikatsiyalangan organizm» atamasini qo‘llab, uni «zamonaviy biotexnologiya yordamida olingan genetik materialning yangi kombinatsiyasiga ega bo‘lgan har qanday tirik organizm» deb ta’riflagan.

Gen muhandisligi orqali yaratilgan organizm (GEO) atamasi biotexnologiya yordamida genomi bevosita o‘zgartirilgan organizmlarni tavsiflashda GMOga qaraganda aniqroq hisoblanishi mumkin. GMO atamasi ommaviy axborot vositalarida keng tarqalguniga qadar olimlar gen muhandisligi orqali yaratilgan organizmlarni tavsiflash uchun uni dastlab qo‘llamagan. AQSH Qishloq xo‘jaligi vazirligi (USDA) GMO deganda gen muhandisligi yoki an’anaviy usullar orqali irsiy o‘zgarishlar kiritilgan o‘simlik va hayvonlarni tushunadi. GEO esa genlari molekulyar biologiya, xususan rekombinant DNK usullari, masalan, transgenez.

yordamida kiritilgan, yo‘q qilingan yoki qayta tartiblangan organizmlarni anglatadi. Ta’riflar yakuniy mahsulotdan ko‘ra jarayonga ko‘proq e’tibor qaratadi. Demak, GMO va GMO bo‘lmagan organizmlar juda o‘xshash genotiplarga va fenotiplarga ega bo‘lishi mumkin. Bu holat ayrim olimlarni mazkur toifani ilmiy jihatdan ma’nosiz deb atashga undagan: ularning fikricha, GMOlarning barcha turini bitta umumiy ta’rifga birlashtirib bo‘lmaydi. Bu GMOlarni taqiqlashni istagan organik mahsulot tashkilotlari va guruhlar uchun ham muammolar tug‘dirgan. Yangi texnologiyalar rivojlanishi bilan ham qiyinchiliklar yuzaga kelmoqda. Hozirgi ta’riflar genomni tahrirlash keng tarqalishidan avval shakllangan, shu bois bunday organizmlar GMO hisoblanishi borasida ayrim noaniqliklar mavjud. YI «mutagenez yo‘li bilan olingan organizmlar»ni ham qamrab olish uchun GMO ta’rifini o‘zgartirishga qaror qilgan.

BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) o‘simliklarning transgen navlarini yoki boshqa organizmlarni yaratish uchun gen muhandisligi usullaridan foydalanishni qishloq xo‘jaligi biotexnologiyasining ajralmas qismi deb hisoblaydi. Foydali belgilar uchun javobgar genlarni bevosita ko‘chirish hayvon va o‘simliklarning seleksiyasi sohasidagi ishlarning tabiiy rivojidir. Bu seleksionerlarning yangi navlar yaratish jarayonini boshqarish imkoniyatlarini kengaytiradi, xususan, bir-biri bilan chatishtirib bo‘lmaydigan turlar o‘rtasida foydali belgilarni ko‘chirish imkonini beradi.

Yangi transgen navlar va liniyalarni yaratishda turli turlarning ayrim genlari hamda ularning kombinatsiyalaridan foydalanish FAOning qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat sanoatidagi genetik resurslarni tavsiflash, saqlash va ulardan foydalanish strategiyasining bir qismidir.

2012-yilda o‘tkazilgan tadqiqotda (jumladan, urug‘lik ishlab chiqaruvchi kompaniyalar hisobotlariga asoslanib) transgen soya, makkajo‘xori, paxta va kanolaning 1996—2011-yillarda qo‘llanishi o‘rganildi. Natijalarga ko‘ra, gerbitsidlarga chidamli ekinlarni yetishtirish arzonroq, ayrim hollarda esa hosildorligi yuqoriroq bo‘lgan. Insektitsid ishlab chiqaruvchi ekinlar, ayniqsa avval ishlatilgan pestitsidlar samarasi past bo‘lgan rivojlanayotgan mamlakatlarda, yuqoriroq hosil bergan. Hasharotlarga chidamli ekinlarni yetishtirish rivojlangan mamlakatlarda ham arzonroq bo‘lgan. metatahlilga ko‘ra, 2014-yilda o‘tkazilgan ushbu tadqiqotda GMO ekinlarining hosildorligi zararkunandalar yetkazadigan yo‘qotishlar kamaygani hisobiga modifikatsiyalanmagan ekinlarga qaraganda 21,6 % yuqori ekanligi aniqlangan. Shu bilan birga, pestitsidlar sarfi 36,9 %, ularga ketadigan xarajat 39,2 % kamaygan, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarining daromadi esa 68,2 % oshgan.

GMO yaratishning asosiy bosqichlari:

1. Ajratib olingan genni hosil qilish.
2. Genni organizmga ko‘chirish uchun vektorga kiritish.
3. Gen saqlovchi vektorni modifikatsiya qilinadigan organizmga ko‘chirish.
4. Organizm hujayralarini o‘zgartirish.
5. Genetik modifikatsiyalangan organizmlarni tanlab olish va muvaffaqiyatli o‘zgartirilmaganlarini chiqarib tashlash.

Ushbu bosqichlarning har birini amalga oshirish usullari birgalikda gen muhandisligi usullarini tashkil etadi.

Hozirgi vaqtda genlarni sintez qilish jarayoni juda yaxshi ishlab chiqilgan va hatto ancha darajada avtomatlashtirilgan. Turli nukleotid ketma-ketliklarini sintez qilish dasturlari xotirasiga kiritiladigan, kompyuter bilan jihozlangan maxsus qurilmalar mavjud. Bunday qurilma 100—120 tagacha azotli asosdan iborat DNK bo‘laklarini (oligonukleotidlarni) sintez qiladi.

Genni vektorga joylashtirish uchun fermentlar — restriktazalar va ligazalar qo‘llanadi. Restriktazalar yordamida gen va vektorni bo‘laklarga kesish mumkin. Ligazalar esa bu bo‘laklarni bir-biriga «yopishtirish», boshqa kombinatsiyada birlashtirish, shu orqali yangi genni konstruksiyalash yoki uni vektorga joylashtirish imkonini beradi.

Bakteriyalarga gen kiritish texnikasi Frederik Griffit bakterial transformatsiya hodisasini kashf etganidan keyin ishlab chiqilgan. Bu hodisa bakteriyalarda xromosomadan tashqaridagi kichik DNK, plazmidlar deb ataladigan DNK bo‘laklari almashinuvi bilan kechadigan sodda jinsiy jarayonga asoslanadi. Plazmid texnologiyalari sun’iy genlarni bakteriya hujayralariga kiritish uchun asos bo‘ldi. O‘simlik hujayralariga vektor kiritishning keng tarqalgan usullari tuproq bakteriyasi Agrobacterium tumefaciens yoki gen to‘pidan foydalanishdir. Hayvonlar gen muhandisligida transfeksiya, retroviruslarga asoslangan vektorlar va boshqa usullar qo‘llanadi.

Agar bir hujayrali organizmlar yoki ko‘p hujayrali organizmlarning hujayra kulturalari modifikatsiya qilinsa, ushbu bosqichda klonlash, ya’ni o‘zgartirilgan organizmlar va ularning avlodlarini (klonlarini) tanlab olish boshlanadi. Ko‘p hujayrali organizmlar olish maqsad qilinganda esa o‘zgargan genotipli hujayralardan o‘simliklarni vegetativ ko‘paytirishda foydalaniladi yoki hayvonlarda ular surrogat onaning blastotsistasiga kiritiladi. Natijada o‘zgargan yoki o‘zgarmagan genotipli bolalar tug‘iladi. Ular orasidan kutilgan o‘zgarishlar namoyon bo‘lganlarigina tanlab olinadi va o‘zaro chatishtiriladi.

Genetik modifikatsiyalangan oziq-ovqat mahsulotlarining insonlar orasida zararli ta’sir ko‘rsatgani haqida hech qanday xabar qayd etilmagan.

Hozirgi vaqtda ilmiy konsensusga ko‘ra, GM ekinlardan olingan mavjud oziq-ovqat mahsulotlari inson salomatligi uchun oddiy mahsulotlardan ko‘proq xavf tug‘dirmaydi. Biroq har bir GM mahsulotni muomalaga chiqarishdan oldin alohida tekshirish zarur.

1970-yillarning boshida paydo bo‘lgan rekombinant DNK (en:Recombinant DNA) texnologiyasi begona genlarni o‘z ichiga olgan organizmlarni (genetik modifikatsiyalangan organizmlarni) olish imkonini yaratdi. Bu jamoatchilikda xavotir uyg‘otdi va bunday aralashuvlar xavfsizligi haqida bahslarning boshlanishiga sabab bo‘ldi.

Shu masalani o‘rganish uchun 1974-yilda AQSHda molekulyar biologiya sohasidagi yetakchi tadqiqotchilardan iborat komissiya tuzildi. Uchta eng mashhur ilmiy jurnalda (Science, Nature, Proceedings of the National Academy of Sciences) «Berg maktubi» deb atalgan murojaat e’lon qilinib, olimlar ushbu yo‘nalishdagi tajribalarni vaqtincha to‘xtatib turishga chaqirildi.

1975-yilda Asilomar konferensiyasi o‘tkazildi. Unda biologlar GMO yaratish bilan bog‘liq ehtimoliy xavflarni muhokama qildilar.

1976-yilda AQSH Milliy sog‘liqni saqlash instituti rekombinant DNK bilan ishlashni qat’iy tartibga soluvchi qoidalar tizimini ishlab chiqdi. 1980-yillarning boshiga kelib, bu qoidalar yumshatildi.

1980-yillarning boshlarida AQSHda tijorat maqsadida foydalanishga mo‘ljallangan ilk GMO liniyalari olindi. NIH (Milliy sog‘liqni saqlash instituti) va FDA (Oziq-ovqat, dori vositalari va kosmetika mahsulotlari sifatini nazorat qilish boshqarmasi) kabi davlat tashkilotlari bu liniyalarni har tomonlama tekshirdi. Ulardan foydalanish xavfsizligi isbotlanganidan keyin ushbu organizm liniyalarini bozorga chiqarishga ruxsat berildi.

Yevropa Ittifoqida GMO materiallarini ishlab chiqarish va ular bilan muomala qilishni tartibga solgan birinchi hujjat 90/219/EEC direktivasi — «Genetik o‘zgartirilgan mikroorganizmlardan cheklangan sharoitda foydalanish to‘g‘risida»gi direktiva bo‘lgan.

Genetik modifikatsiyalangan organizmlardan tayyorlangan mahsulotlarning xavfsizligi haqidagi savolga Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti bunday mahsulotlarning xavfli yoki xavfsizligi haqida umumiy xulosa chiqarib bo‘lmasligini, har bir holatni alohida baholash zarurligini bildiradi, chunki turli GMOlar turlicha genlarga ega. JSST, shuningdek, xalqaro bozordagi GM mahsulotlar xavfsizlik tekshiruvlaridan o‘tishini, ular butun mamlakatlar aholisi tomonidan iste’mol qilinganida zararli ta’sir qayd etilmaganini va shu sababli salomatlik uchun xavf tug‘dirish ehtimoli pastligini ta’kidlaydi.

Hozirgi vaqtda mutaxassislar genetik modifikatsiyalangan organizmlardan olingan mahsulotlar an’anaviy usullar bilan yetishtirilgan organizmlardan olingan mahsulotlarga nisbatan yuqoriroq xavfga ega emasligini ko‘rsatuvchi ilmiy dalillarni to‘plaganlar. Bu haqda 2010-yilda Yevropa komissiyasining fan va axborot bo‘yicha Bosh direktorati hisobotida shunday deyiladi:

130 dan ortiq ilmiy-tadqiqot loyihasi, 25 yillik izlanishlar va 500 dan ziyod mustaqil tadqiqot guruhi ishtiroki natijasida kelib chiqadigan asosiy xulosa shuki, biotexnologiyalar, xususan GMOlar o‘z-o‘zidan, masalan, o‘simliklarning an’anaviy seleksiya texnologiyalaridan xavfliroq emas.

2012-yilda Nature jurnalida insektitsid oqsillar ishlab chiqaradigan va qo‘shimcha insektitsid bilan ishlov berishni talab qilmaydigan GM ekinlardan uzoq muddat foydalanishga bag‘ishlangan maqola chop etildi. Bu yirtqich hasharotlar sonining tabiiy ravishda ortishiga va zararli hasharotlar sonining sezilarli kamayishiga olib kelgan.

2014-yilda metatahlil e’lon qilindi. Unda GMOlarning qishloq xo‘jaligiga ta’siri haqidagi 147 ta tadqiqot ko‘rib chiqilgan. Mualliflar boshqa afzalliklar qatori, an’anaviy ekinlar o‘rniga GM ekinlarni yetishtirish pestitsidlardan foydalanishni o‘rtacha 37 % kamaytirishini ta’kidlaydi.

GMO haqidagi 1783 ta nashr tahlilining xulosasi: ular hech qanday alohida xavf tug‘dirmaydi.

Ba’zi mamlakatlarda GMOlardan foydalanib mahsulot yaratish, ishlab chiqarish va qo‘llash davlat tomonidan tartibga solinadi. Rossiyada ham bir necha turdagi transgen mahsulot o‘rganilib, foydalanish uchun tasdiqlangan.

2014-yilgacha Rossiyada GMOlarni faqat tajriba maydonlarida yetishtirish mumkin bo‘lgan. Makkajo‘xori, kartoshka, soya, guruch va qand lavlagining ayrim navlarini (urug‘lik emas) import qilishga ruxsat berilgan (jami 22 ta o‘simlik liniyasi). 1-iyul 2014-yildan Rossiya Federatsiyasi hukumatining 23-sentabr 2013-yildagi № 839-sonli «Atrof-muhitga chiqarish uchun mo‘ljallangan gen muhandisligi orqali modifikatsiyalangan organizmlarni, shuningdek bunday organizmlar qo‘llanib olingan yoki ularni o‘z ichiga olgan mahsulotlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish to‘g‘risida»gi qarori kuchga kirishi kerak edi. 16-iyun 2014-yilda Rossiya hukumati № 548-sonli qarorni qabul qilib, № 839-sonli qarorning kuchga kirishini 3 yilga, ya’ni 1-iyul 2017-yilgacha kechiktirdi.

2015-yil fevralida Rossiya Davlat Dumasiga mamlakatda GMO yetishtirishni taqiqlash haqidagi qonun loyihasi kiritildi va 2015-yil aprelida birinchi o‘qishda qabul qilindi. Taqiq genetik modifikatsiyalangan organizmlardan (GMO) ekspertiza va ilmiy tadqiqotlar uchun foydalanishga taalluqli emas. Qonun loyihasiga ko‘ra, hukumat GMOlar va ulardan olingan mahsulotlarning inson hamda atrof-muhitga ta’sirini kuzatish natijalariga asoslanib, ularni Rossiyaga olib kirishni taqiqlashi mumkin. GMOlar va mahsulotlarni import qiluvchilar ro‘yxatdan o‘tish tartib-taomillaridan o‘tishi shart. GMOlardan ruxsat etilgan tur va shartlarga zid ravishda foydalanish uchun ma’muriy javobgarlik ko‘zda tutilgan: mansabdor shaxslar uchun 10 mingdan 50 ming rublgacha, yuridik shaxslar uchun esa 100 mingdan 500 ming rublgacha jarima taklif etilgan.

Rossiyada foydalanish uchun tasdiqlangan GMOlar ro‘yxati, jumladan aholi iste’moli uchun ruxsat etilganlar:

• Soya (liniyalar)
  • A2704-12 (Aventis CropScience, ammoniy glyufosinatiga chidamli)
  • A5547-127 (Aventis CropScience, ammoniy glyufosinatiga chidamli)
  • CV127 (BASF, quyidagi gerbitsidga chidamli: imidazolinon (imidazolinone))
  • GTS 40-3-2 (Monsanto, glifosatga chidamli)
  • MON89788 (Monsanto, glifosatga chidamli)
• Kartoshka
  • Nav Russet Burbank Newleaf (Monsanto, Kolorado qo‘ng‘iziga chidamli, 2000—2007)
  • Superior Newleaf navi (Monsanto, Kolorado qo‘ng‘iziga chidamli, 2000—2008)
  • «Yelizaveta+ 2904/1 kgs», «Lugovskoy+ 1210 amk» (Rossiya Fanlar akademiyasining «Bioinjiniring» markazi, Rossiya; Cry-toksinlar va neomitsin hamda kanamitsin antibiotiklari metabolizmi)
• Makkajo‘xori
  • 3272-liniya (Syngenta)
  • Bt11-liniya (Syngenta Seeds, don kemiruvchi qo‘ng‘izga^[inglizcha] va ammoniy glyufosinatiga chidamli)
  • GA 21-liniya (Monsanto, glifosatga chidamli)
  • MIR 162-liniya (Syngenta)
  • MIR 604-liniya (Syngenta)
  • MON 810-liniya (Monsanto, poya parvonasiga chidamli)
  • MON 863-liniya (Monsanto, diabrotikaga chidamli)
  • MON 88017-liniya (Monsanto)
  • NK-603-liniya (Monsanto, glifosatga chidamli)
  • T-25-liniya (Aventis CropScience, ammoniy glyufosinatiga chidamli)
• Guruch
  • LL 62-liniya (Bayer CropScience, ammoniy glyufosinatiga chidamli)
• Qand lavlagi
  • H7-1-liniya (Monsanto, glifosatga chidamli)
  • 77-liniya (Syngenta Seeds va Monsanto, glifosatga chidamli, 2001—2006)

Jamoatchilik fikri so‘rovlari shuni ko‘rsatadiki, jamiyat umuman olganda biotexnologiya asoslaridan yetarlicha xabardor emas. Ko‘pchilik quyidagiga o‘xshash da’volarga ishonadi: Transgen pomidorlardan farqli ravishda, oddiy pomidorlarda genlar bo‘lmaydi.

Molekulyar biolog Enn Gloverning fikricha, GMOga qarshi bo‘lganlar «aqliy chalg‘ishning bir shakli»dan aziyat chekadi. E. Gloverning bu fikrlari uning bosh ilmiy maslahatchi sifatida ishlagan Yevropa komissiyasidagi lavozimidan ketishiga olib keldi.

2016-yilda 120 nafardan ortiq Nobel mukofoti sovrindori (ularning aksariyati shifokorlar, biologlar va kimyogarlar) Greenpeace, Birlashgan Millatlar Tashkiloti va butun dunyo hukumatlarini genetik modifikatsiyalangan organizmlarga qarshi kurashni to‘xtatishga chaqiruvchi xatni imzoladilar.

O‘z xulosasida yahudiy Ortodoks ittifoqi genetik modifikatsiya mahsulotning kosherlik maqomiga ta’sir qilmasligini bildirgan.

O‘z xulosasida Islom huquqshunosligi kengashi (Islamic Jurisprudence Council, IJC)^{[bu qanday tashkilot?]} genetik modifikatsiyalangan urug‘lardan olingan mahsulotlarni halol deb hisoblaydi.

Katolik cherkovi GM ekinlarni yetishtirishni qo‘llab-quvvatlaydi. Cherkovning yuqori martabali vakillariga ko‘ra, GM ekinlar dunyodagi ochlik va qashshoqlik muammolarini hal qilish vositasiga aylanishi mumkin.

GMOlar, ayniqsa ularni laboratoriya sharoitidan tashqariga chiqarish masalasi yuzasidan bahslar mavjud. Bu bahslarda iste’molchilar, ishlab chiqaruvchilar, biotexnologiya kompaniyalari, davlat nazorat organlari, nodavlat tashkilotlar va olimlar qatnashadi. Muammolarning aksariyati genetik modifikatsiyalangan ekinlarga, ulardan olingan oziq-ovqat mahsulotlarining xavfsizligiga hamda ularni yetishtirishning atrof-muhitga ta’siriga taalluqlidir. Ushbu kelishmovchiliklar sud ishlariga, xalqaro savdo nizolariga va norozilik namoyishlariga, shuningdek ayrim mamlakatlarda tijorat mahsulotlariga nisbatan cheklovchi me’yoriy tartibga solishga olib kelgan.

Ilmiy konsensusga ko‘ra, GM ekinlardan olingan mavjud oziq-ovqat mahsulotlari inson salomatligi uchun odatdagi mahsulotlardan ko‘proq xavf tug‘dirmaydi. Biroq har bir GM mahsulot muomalaga chiqarilishidan oldin alohida tekshirilishi kerak. Shunga qaramay, olimlarga nisbatan jamoatchilik vakillari genetik modifikatsiyalangan oziq-ovqatni xavfsiz deb hisoblashga ancha kamroq moyil. Genetik modifikatsiyalangan oziq-ovqat mahsulotlarining huquqiy va me’yoriy maqomi mamlakatga qarab farqlanadi: ayrim davlatlar ularni taqiqlaydi yoki cheklaydi, boshqalari esa turli darajadagi tartibga solish shartlari bilan ruxsat beradi.

• Gen muhandisligi orqali yaratilgan ekinlar: tajriba va istiqbollar (Genetically Engineered Crops: Experiences and Prospects). — The Natioanal Academies Press, 2016. — B. 420. — ISBN 978-0-309-43735-6.
• Panchin A. Yu. Biotexnologiya yig‘indisi. O‘simliklar, hayvonlar va insonlarning genetik modifikatsiyasi haqidagi afsonalarga qarshi kurash qo‘llanmasi. — M.: AST. — 2015. — 432 bet. ISBN 978-5-17-093602-1

• Genetik modifikatsiyalangan oziq-ovqat mahsulotlari haqida tez-tez beriladigan savollar  (rus tilida). Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti. Murojaat qilingan sana: 24-sentabr 2015-yil. Arxivlangan: 6-iyun 2015-yil.
• «Fan va hayot» jurnalidagi «Genetik modifikatsiyalangan organizmlar» maqolasi — V. Kuznetsov, A. Baranov, V. Lebedev, Fan va hayot № 6, 2008
• V. Lebedev «Transgen xavf haqidagi afsona» — Fan va hayot. — 2003, № 11. — B. 66-72; № 12. — B. 74-79.
• Genetik modifikatsiyalangan madaniy o‘simliklar ro‘yxati // ISAAA (ingliz tilida)