Deformatsiya nima

Диаграмма деформирования низкоуглеродистой стали
Deformatsiyalanishning shartli diagrammasi (choʻzilish) qattiq jismga tegishli; bunday diagramma uglerodli poʻlatlardan tayyorlangan namunalarga xos, B-C oquvchanlik maydonchasi yaqqol koʻrinadi.

Deformatsiya (lotincha  deformatio — «buzilish») — jismlarning shakli va oʻlchamlari yoki hajmining oʻzgarishi boʻlib, ularning bir-biriga nisbatan siljishi va kuch qoʻllanishi bilan bogʻliq. Bunda jismning shakli oʻzgaradi. Odatda deformatsiya atomlararo kuchlar miqdorining oʻzgarishi bilan kechadi; bu oʻzgarishning oʻlchovi elastik mexanik kuchlanish.

Deformatsiya turlari qaytar (elastik) va qaytmas (plastik hamda sudraluvchanlik) deformatsiyalarga boʻlinadi. Qaytar deformatsiyalar qoʻllanilgan kuchlar taʼsiri tugagach yoʻqoladi, qaytmas deformatsiyalar esa saqlanib qoladi. Qaytar deformatsiyalar asosida jism atomlarining muvozanat holatidan siljishi yotadi; qaytmas deformatsiyalar esa atomlarning dastlabki muvozanat holatidan uzoqroqqa qaytmas siljishi bilan bogʻliq (yuklama olib tashlangach, atomlar yangi muvozanat holatida qayta joylashadi). Deformatsiya deformatsiyalangan obyekt uzunligining oʻzgarishini uning dastlabki uzunligiga nisbatlash orqali aniqlanadi. Deformatsiya oʻlchovsiz kattalikdir. Deformatsiya turlari: siljish, siqilish, ezilish, egilish, buralish va kesilish.

Deformatsiyaning fizik-mexanik asoslari

Deformatsiya — jism zarralarining oʻzaro joylashuvi oʻzgarishi boʻlib, bunda ular kuch taʼsirida bir-biriga nisbatan siljiydi va qattiq jismning shakli oʻzgaradi. Deformatsiya atomlar orasidagi masofalarning oʻzgarishi hamda atomlar bloklarining qayta guruhlanishi natijasida yuzaga keladi. atomlar. Odatda deformatsiya atomlararo kuchlar miqdorining oʻzgarishi bilan kechadi; bu oʻzgarishning oʻlchovi elastik mexanik kuchlanish.

Qattiq jism deformatsiyasi quyidagi sabablar tufayli yuzaga kelishi mumkin:

Choʻzilish va siqilishdagi deformatsiya

Qattiq jismning choʻzilishi yoki siqilishini quyidagi ifoda bilan tavsiflash mumkin:

ϵ=(l2−l1)l1=Δll1

bu yerda:

  • l2 — deformatsiyadan keyingi element uzunligi;
  • l1 — ushbu elementning dastlabki uzunligi.

Amaliyotda koʻpincha kichik deformatsiyalar uchraydi — yaʼni ϵ≪1.

Deformatsiyalangan jismning yakuniy va dastlabki uzunliklari ayirmasining moduliga teng fizik kattalik mutlaq deformatsiya deb ataladi:

ΔL=|L2−L1|.

Oʻrtacha kuchlanish — ichki kuchlarning taqsimlanish jadalligini ifodalovchi kattalik.

Deformatsiya turlari

Deformatsiyalar quyidagilarga boʻlinadi:

  • Elastik deformatsiya — qaytar deformatsiya boʻlib, u Guk qonuni bilan tavsiflanadi; bunda qoʻllanilgan kuchlar taʼsiri tugagach, siljigan atomlararo bogʻlanishlar dastlabki holatiga qaytadi.
  • Plastik deformatsiya — qoʻllanilgan kuchlar taʼsiri tugagach, atomlararo bogʻlanishlarning qaytmas siljishi yuz beradigan qaytmas deformatsiyadir. Metall plastik deformatsiyalanganda shakli oʻzgarishi bilan birga uning bir qator xossalari ham oʻzgaradi — xususan, sovuq deformatsiyalashda mustahkamligi. Plastik deformatsiyaning tabiati haroratga, yuklama taʼsirining davomiyligi yoki deformatsiya tezligiga qarab farqlanishi mumkin. Plastik deformatsiya mexanizmini izohlovchi nazariyalardan biri kristallardagi dislokatsiyalar nazariyasi hisoblanadi. Barcha real qattiq jismlar deformatsiyalanganda turli darajada plastik xossalarga ega boʻladi. Ayrim sharoitlarda jismlarning plastik xossalarini eʼtiborga olmaslik mumkin; elastiklik nazariyasida ham shunday qilinadi. Yuklama elastiklik chegarasidan oshmaguncha.

Jism deformatsiyasining turlari quyidagilarga boʻlinadi:

Amaliyotda kuzatiladigan deformatsiya koʻpincha bir vaqtning oʻzida sodir boʻladigan bir nechta oddiy deformatsiyalarning qoʻshilishidan iborat. Oxir-oqibat, har qanday deformatsiyani eng sodda ikki turga keltirish mumkin: choʻzilish (yoki siqilish) va siljish.

Deformatsiya elastik deb ataladi, agar uni yuzaga keltirgan yuklama olib tashlangach, yoʻqolsa (yaʼni jism dastlabki oʻlchamlari va shakliga qaytsa); yuklama olib tashlangandan keyin ham saqlanib qolsa (yoki toʻliq yoʻqolmasa), u plastik deformatsiya deb ataladi.

Deformatsiyani oʻrganish

Deformatsiya jismning har bir nuqtasining siljish vektori maʼlum boʻlganda aniqlanadi.

Qattiq jism fizikasi — qattiq jismlarning deformatsiyasini ularning tuzilish xususiyatlari bilan bogʻliq holda oʻrganadi.

Elastiklik nazariyasi va plastiklik nazariyalari deformatsiyalanadigan qattiq jismlardagi siljishlar va kuchlanishlarni koʻrib chiqadi. Bunday jismlar yaxlit muhit sifatida qaraladi.

Deformatsiyalanadigan qattiq jism mexanikasi — real jismlarda zarrachalar siljishi jarayonida ular orasidagi masofalar oʻzgarishini hisobga olgan holda muvozanat holatlari va siljishlarni oʻrganadi. Bunda real jismlar yaxlit muhit deb qaraladi.

Yaxlitlik — yaxlitlik deganda, jismni tashkil etuvchi moddiy qismlarning uzluksiz sirtlar bilan chegaralangan fazoning butun hajmini uzluksiz egallashi tushuniladi. Jism yaxlitlik shartlariga javob bersa, yaxlit hisoblanadi. Yaxlitlik tushunchasi jismni xayolan boʻlish mumkin boʻlgan elementar hajmlarga ham taalluqlidir.

Guk qonuni — elastiklik sohasida deformatsiyalanadigan qattiq jismning xatti-harakatini tavsiflaydi.

Zarralari oson harakatlanadigan suyuqliklar va gazlarda deformatsiyani oʻrganish oʻrniga tezliklarning ayni vaqtdagi taqsimoti oʻrganiladi.

Yaxlitligi buzilmagan jismdagi har qanday ikkita qoʻshni cheksiz kichik hajm markazlari orasidagi masofaning oʻzgarishi shu masofaning dastlabki qiymatiga nisbatan kichik boʻlishi kerak.

Deformatsiyani oʻlchash

Deformatsiya materiallarning mexanik xossalarini aniqlash maqsadida ularni sinash jarayonida yoki kuchlanish miqdorini baholash uchun inshootni haqiqiy sharoitda yoxud modellar yordamida tekshirish chogʻida oʻlchanadi.

Elastik deformatsiyalar juda kichik boʻladi, ularni oʻlchash esa yuqori aniqlikni talab qiladi.

Deformatsiyalarni oʻlchash tenzometriya deb ataladi.

Deformatsiyalar quyidagilar yordamida oʻlchanadi:

Mahalliy plastik deformatsiyalarni oʻlchash uchun buyum yuzasiga toʻr naqshi tushiriladi; bunda material sifatida oson yoriladigan lak yoki moʻrt qistirmalardan foydalaniladi.

Adabiyotlar

  • Rabotnov Yu. N. Materiallar qarshiligi. — M.: Fizmatgiz, 1962.
  • Kuznetsov V. D. Qattiq jism fizikasi. — 2-nashr. — Tomsk, 1941—1947. — J. 2—4.
  • Sedov L. I. Yaxlit muhit mexanikasiga kirish. — M.: Fizmatgiz, 1962.
  • Deformatsiya // Katta Sovet ensiklopediyasi (30 jildda) / A. M. Proxorov (bosh muharrir). — 3-nashr. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1972. — J. VIII. — B. 175. — 592 b.

Havolalar