Kinematika nima

Kinematika (qadimgi yunoncha κίνημα — «harakat», qaratqich kelishigi κινήματος) fizikada — mexanika bo‘limi bo‘lib, matematik usullar (geometriya, algebra, matematik tahlil…) yordamida ideal jismlarning harakatini tavsiflashni o‘rganadi (moddiy nuqta, mutlaq qattiq jism, ideal suyuqlik), harakat sabablarini (massa, kuchlar va hokazo) ko‘rib chiqmasdan. Kinematikaning boshlang‘ich tushunchalari — fazo va vaqt. Masalan, jism aylana bo‘ylab harakatlansa, kinematika markazga intilma tezlanish mavjud bo‘lishi zarurligini ko‘rsatadi, biroq uni yuzaga keltiruvchi kuchning tabiatini aniqlamaydi. Mexanik harakatning yuzaga kelish sabablarini mexanikaning boshqa bo‘limi — dinamika o‘rganadi.

Klassik kinematikada fazoviy (kesmalar uzunligi) va vaqtga oid (vaqt oraliqlari) harakat xususiyatlari mutlaq, ya’ni sanoq sistemasini tanlashga bog‘liq bo‘lmagan kattaliklar deb hisoblanadi. Shuningdek, relyativistik kinematika ham farqlanadi. Unda ikki hodisa orasidagi kesmalar uzunligi va vaqt oraliqlari bir sanoq sistemasidan boshqasiga o‘tilganda o‘zgarishi mumkin. Bir vaqtda sodir bo‘lish tushunchasi ham nisbiy bo‘ladi. Relyativistik mexanikada alohida “fazo” tushunchasi va vaqt tushunchalari o‘rniga fazo-vaqt tushunchasi kiritiladi. Unda invariant bo‘lib, Lorens almashtirishlariga nisbatan saqlanadigan kattalik interval deb ataladi.

Kinematika tarixi

Uzoq vaqt davomida kinematika haqidagi tasavvurlar Aristotel asarlariga asoslangan. Ularda jismlarning tushish tezligi jism og‘irligiga mutanosib ekani, kuchlar bo‘lmagan sharoitda esa harakatning bo‘lishi mumkin emasligi ta’kidlangan. Bu masalani faqat XVI asr oxirida batafsil o‘rgangan olim Galileo Galiley. U erkin tushish hodisasini (mashhur tajribalarini Piza minorasida) va jismlarning inersiyasini o‘rganib, Aristotel g‘oyalarining noto‘g‘riligini isbotladi. U ushbu mavzudagi tadqiqotlari natijalarini «Mexanika va mahalliy harakatga oid ikki yangi fan sohasi haqidagi suhbatlar va matematik isbotlar» kitobida bayon qilgan.

Zamonaviy kinematikaning shakllanishi deb Pyer Varinyonning Fransiya Fanlar akademiyasi oldida 20-yanvar kuni, 1700-yilda bo‘lib o‘tgan ma’ruzasini hisoblash mumkin. O‘shanda ilk bor tezlik va tezlanish tushunchalari differensial ko‘rinishda ifodalandi.

XVIII asrda Amper kinematikada birinchi bo‘lib variatsion hisoblashni qo‘llagan.

Maxsus nisbiylik nazariyasi (MNN) yaratilgach, u vaqt va fazo mutlaq emasligini hamda tezlikning prinsipial chegarasi borligini ko‘rsatdi. Shundan so‘ng kinematika rivojlanishning yangi bosqichiga — relyativistik mexanika doirasida (qarang: Relyativistik kinematika).

Kinematikaning asosiy tushunchalari

Kinematika masalalari

Kinematikaning asosiy vazifasi nuqtalar yoki jismlarning holati va harakat xususiyatlarini vaqt bo‘yicha matematik usullar (tenglamalar, grafiklar, jadvallar va hokazo) yordamida aniqlashdan iborat. Har qanday harakat muayyan sanoq sistemasida ko‘rib chiqiladi. Kinematika, shuningdek, tarkibiy harakatlarni (bir-biriga nisbatan siljiydigan ikki sanoq sistemasidagi harakatlarni) ham o‘rganadi.

Nuqta (yoki jism)ning berilgan sanoq sistemasiga nisbatan holati o‘zaro mustaqil koordinata funksiyalarining muayyan soni bilan aniqlanadi:

p1=f1(t)
p2=f2(t)
⋮
pn=fn(t),

bunda n qiymati erkinlik darajalari soni bilan belgilanadi. Nuqta bir vaqtning o‘zida bir nechta joyda bo‘la olmasligi sababli, barcha funksiyalar fi(t) bir qiymatli bo‘lishi kerak. Shuningdek, klassik mexanikada funksiyalarning differensiallanuvchanligi oraliqlarda ta’minlanishi talab etiladi. Ushbu funksiyalarning hosilalari jism tezligini aniqlaydi.

Harakat tezligi koordinatalarning vaqt bo‘yicha hosilasi sifatida aniqlanadi:

v1=dp1(t)dt
v2=dp2(t)dt
⋮
vn=dpn(t)dt
v→=v1τ→1+v2τ→2+....+vnτ→n,

bunda τ→i — tegishli koordinata o‘qlari bo‘ylab yo‘nalgan birlik vektorlar.

Tezlanish tezlikning vaqt bo‘yicha hosilasi sifatida aniqlanadi:

a→=dv→(t)dt

Demak, tezlik va tezlanishning vaqtga bog‘liqligini bilish orqali harakat xususiyatini aniqlash mumkin. Bundan tashqari, vaqtning muayyan paytidagi tezlik yoki koordinata qiymatlari ham ma’lum bo‘lsa, harakat to‘liq aniqlangan bo‘ladi.

Tadqiqot obyektining turiga ko‘ra kinematikaning bo‘linishi

O‘rganilayotgan obyektning xususiyatlariga qarab, kinematika quyidagi turlarga bo‘linadi: nuqta kinematikasi, qattiq jism kinematikasi, deformatsiyalanuvchi jism kinematikasi, gaz kinematikasi, suyuqlik kinematikasi va hokazo.

Nuqta kinematikasi

Asosiy maqola: Nuqta kinematikasi

Nuqta kinematikasi moddiy nuqtalar harakatini o‘rganadi. Bunday nuqtalar — o‘lchamlari o‘rganilayotgan hodisaning xarakterli o‘lchamlariga nisbatan e’tiborga olinmaydigan jismlardir. Shu sababli nuqta kinematikasida jismning barcha nuqtalari tezligi, tezlanishi va koordinatalari bir xil deb hisoblanadi.

Nuqta kinematikasida harakatning xususiy holatlari:

  • Agar tezlanish nolga teng bo‘lsa, harakat to‘g‘ri chiziqli (traektoriya to‘g‘ri chiziqdan iborat) va tekis (tezlik o‘zgarmas) bo‘ladi.
a→=0
v→=const
p1(t)=p1(0)+v1t
p2(t)=p2(0)+v2t
…
pn(t)=pn(0)+vnt
s=∣v→∣(t1−t2),

bunda s — traektoriya bo‘ylab bosib o‘tilgan yo‘l uzunligi; vaqt oralig‘ining chegaralari t2 va t1, v1,v2,…,vn — v→ vektorining tegishli koordinata o‘qlariga proyeksiyalari.

  • Agar tezlanish o‘zgarmas bo‘lib, tezlik bilan bir to‘g‘ri chiziq bo‘ylab yo‘nalgan bo‘lsa, harakat to‘g‘ri chiziqli, tekis o‘zgaruvchan (tekis tezlanuvchan, agar tezlanish va tezlik bir yo‘nalishda bo‘lsa; tekis sekinlanuvchan — agar ular qarama-qarshi yo‘nalgan bo‘lsa).
a→=const
v→(t)=v→(0)+a→t
p1(t)=p1(0)+v1(0)t+a1t22
p2(t)=p2(0)+v2(0)t+a2t22
…
pn(t)=pn(0)+vn(0)t+ant22
s=∫t1t2∣v→(t)∣dt,

bunda s — traektoriya bo‘ylab bosib o‘tilgan yo‘l uzunligi; vaqt oralig‘ining chegaralari t2 va t1, v1,v2,…,vn — v→ vektorining tegishli koordinata o‘qlariga proyeksiyalari, a1,a2,…,an — a→ vektorining tegishli koordinata o‘qlariga proyeksiyalari.

  • Agar tezlanish o‘zgarmas va tezlikka perpendikulyar bo‘lsa, harakat aylana bo‘ylab — aylanma harakat.
a→⊥v→
∣a→∣=∣v→∣2R
s=∣v→∣(t1−t2),

bunda R — jism harakatlanadigan aylananing radiusi.

Dekart koordinatalari sistemasini xyz shunday tanlaylikki, koordinatalar boshi nuqta harakatlanadigan aylananing markazida joylashsin, o‘qlar y va x esa shu aylana tekisligida yotsin va harakat soat miliga teskari yo‘nalishda sodir bo‘lsin. Bunda koordinatalar qiymatlarini quyidagi formulalar orqali hisoblash mumkin:

y=Rsin⁡(∣v→∣Rt+arcsin⁡(y(0)R))
x=Rcos⁡(∣v→∣Rt+arccos⁡(x(0)R))
z=0

Boshqa koordinatalar sistemalariga o‘tish uchun Galiley almashtirishlari tezliklar yorug‘lik tezligidan ancha kichik bo‘lganda qo‘llanadi, Lorens almashtirishlari esa yorug‘lik tezligiga yaqin tezliklarda qo‘llanadi.

  • Agar tezlanish o‘zgarmas bo‘lib, boshlang‘ich tezlik bilan bir to‘g‘ri chiziqda yotmasa, harakat parabolik.
a→=const
v→(t)=v→(0)+a→t
s=∫t1t2∣v→(t)∣dt

Dekart koordinatalari sistemasini xyz tezlanish va boshlang‘ich tezlik tekisligida xy yotsin va tezlanish y o‘qi bilan bir yo‘nalishda bo‘lsin, deb tanlasak, koordinatalar qiymatlarini quyidagi formulalar orqali hisoblash mumkin:

y(t)=y(0)+vy(0)t+∣a→∣t22
x(t)=x(0)+vx(0)t
z=0,

bunda vy va vx — v→ vektorining mos o‘qlarga proyeksiyalari.

Boshqa koordinatalar sistemasiga o‘tish uchun Galiley almashtirishlari tezliklar yorug‘lik tezligidan ancha kichik bo‘lganda qo‘llanadi, Lorens almashtirishlari esa yorug‘lik tezligiga yaqin tezliklarda qo‘llanadi.

  • Agar jism turli yo‘nalishlarda har xil harakatlarni bajarsa, bu harakatlarni alohida hisoblab, superpozitsiya prinsipi bo‘yicha qo‘shish mumkin. Masalan, jism bir tekislikda aylanma harakat qilsa, shu tekislikka perpendikulyar bo‘lgan o‘q bo‘ylab tekis ilgarilanma harakat qilsa, bunday harakat turi vint chizig‘i bo‘ylab o‘zgarmas qadam bilan kechadi.
  • Umumiy holda tezlik, tezlanish va koordinatalar umumiy formulalar orqali hisoblanadi (qarang: kinematika masalalari), yo‘l esa quyidagi formula bilan hisoblanadi:
s=∫t1t2∣v→(t)∣dt

Qattiq jism kinematikasi

Qattiq jism kinematikasi mutlaq qattiq jismlarning harakatini o‘rganadi, ya’ni qattiq jism (uning istalgan ikki nuqtasi orasidagi masofa o‘zgarmaydi).

Nolga teng bo‘lmagan hajmga ega bo‘lgan har qanday jism cheksiz ko‘p nuqtadan va, shunga mos ravishda, ular orasida cheksiz ko‘p o‘zgarmas bog‘lanishlardan iborat. Shu sababli, qo‘shimcha shartlar bo‘lmasa, jism 6 ta erkinlik darajasiga ega bo‘ladi va uning fazodagi holati oltita koordinata bilan aniqlanadi.

Qattiq jismning ikki nuqtasi tezliklari orasidagi bog‘lanish Eyler formulasi bilan ifodalanadi:

v→B=v→A+ω→×AB→,

bunda ω→ — jismning burchak tezligi vektori.

Deformatsiyalanuvchi jism kinematikasi, suyuqlik kinematikasi

Asosiy maqolalar: Deformatsiyalanuvchi jism kinematikasi, Suyuqlik kinematikasi

Deformatsiyalanuvchi jism kinematikasi va suyuqlik kinematikasi tutash muhit kinematikasiga kiradi.

Gaz kinematikasi

Gaz kinematikasi gazning harakat paytida to‘plamlarga ajralishini o‘rganadi va ushbu to‘plamlarning harakatini tavsiflaydi. Gaz kinematikasi doirasida harakatning asosiy parametrlari bilan bir qatorda, gaz harakatining turlari ham tavsiflanadi.

Adabiyotlar

  • Aleshkevich V. A., Dedenko L. G., Karavayev V. A. Qattiq jism mexanikasi. Ma’ruzalar. — Moskva: Moskva davlat universiteti Fizika fakulteti nashriyoti, 1997.
  • Matveyev A. N. Mexanika va nisbiylik nazariyasi. — Moskva: Vysshaya shkola, 1986. (3-nashr. Moskva: ONIKS 21-asr: Mir i obrazovaniye, 2003. — 432 bet.)
  • Pavlenko Yu. G. Nazariy mexanika bo‘yicha ma’ruzalar. — Moskva: FIZMATLIT, 2002. — 392 bet.
  • Sivuxin D. V. Umumiy fizika kursi. 5 jildda. I jild. Mexanika. 4-nashr. — Moskva: FIZMATLIT; MFTI nashriyoti, 2005. — 560 bet.
  • Strelkov S. P. Mexanika. — Moskva: Nauka, 1975.
  • Yavorskiy B. M., Detlaf A. A. Muhandislar va oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun fizika ma’lumotnomasi (4-nashr). — Moskva: Nauka, 1968.