Beliz haqida

Beliz
ingl. Beliz
Shior: «Sub Umbra Floreo»
Madhiya: «Ozodlar yurti»
Белиз на карте мира
Beliz dunyo xaritasida
Mustaqillik sanasi 21-sentabr 1981-yil (dan Buyuk Britaniya)
Rasmiy til ingliz tili
Poytaxt Belmopan
Eng yirik shaharlar Beliz
Boshqaruv shakli konstitutsiyaviy monarxiya
Davlat tuzilishi unitar davlat
Qirol Karl III
General-gubernator Froyla Tsalam
Bosh vazir Jonni Brisenyo
Hudud
 • Jami 22 966 km² (dunyoda 147-o‘rin)
 • Suv yuzasi, % 0,7 %
Aholi
 • Baholangan soni 430 131 kishi (179-o‘rin)
 • Zichligi 18,7 kishi/km²
YAIM (XQP bo‘yicha)
 • Jami (2019) 2,79 mlrd doll. (176-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 6819 doll. (127-o‘rin)
YAIM (nominal)
 • Jami (2019) 1,84 mlrd doll. (164-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 4498 doll. (104-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2023) ▲ 0,721 (yuqori; 115-o‘rin o‘rin)
Aholining nomlanishi belizlik erkak, belizlik ayol, belizliklar
Pul birligi Beliz dollari (BZD, kod 84)
Internet domeni .bz
ISO kodi BZ
Telefon kodi +501
Vaqt mintaqasi -6
Avtomobil harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Belíz (ingl. Beliz [bɛˈliːz]) — davlat, u Markaziy Amerikada joylashgan. 1973-yil iyunigacha mamlakatning nomi — Britaniya Gondurasi.

Shimolda Meksika, g‘arbda esa Gvatemala bilan chegaradosh. Poytaxti — Belmopan.

Belizning sharqiy sohillarini yuvib turadigan dengiz — Karib dengizi. U Markaziy Amerikadagi Tinch okeaniga chiqish yo‘li bo‘lmagan yagona davlatdir. Markaziy Amerikada faqat bitta okeanga chiqish imkoniga ega ikki davlatning ikkinchisi — Salvador, u faqat Tinch okeaniga chiqish imkoniga ega.

chiqadi. Mamlakat maydoni — 22 966 km², aholisi — 430 131 kishi (2021-yil holatiga ko‘ra).

Etimologiyasi

Mamlakatning Beliz nomi qayerdan kelib chiqqani to‘liq aniqlanmagan. Bir taxminga ko‘ra, u mayya tilidagi be’lix, ya’ni «loyqa suv» ma’nosini bildiradi. Shu nom bilan ataladigan daryo — Beliz daryosi.

Boshqa taxminga ko‘ra, bu nom XVII asr qaroqchisining ismini konkistadorlar noto‘g‘ri talaffuz qilgani natijasida paydo bo‘lgan. Qaroqchining ismi — Piter Uolles[ingl.].

Geografiyasi

Mamlakat hududining katta qismini ko‘llar va lagunalar ko‘p bo‘lgan, ayrim joylari botqoqlashgan pasttekislik egallaydi. Janubda Mayya tog‘lari joylashgan bo‘lib, balandligi 1122 m gacha yetadi. Bu Belizning aholisi eng siyrak hududidir. Yer osti boyliklari yetarlicha o‘rganilmagan, neft konlari qidirilmoqda.

Beliz iqlimi — tropik passat iqlimi. O‘rtacha oylik harorat taxminan 26° bo‘lib, fasllar bo‘yicha kam o‘zgaradi. Shimoli-sharqiy passat shamoli ko‘p yog‘in keltiradi. Yillik yog‘in miqdori shimoldan janubga qarab 1300 dan 3500 mm gacha ortadi. Yomg‘irli mavsum maydan iyulgacha, qurg‘oqchil davr esa yanvardan maygacha davom etadi. Dovullar Karib dengizidan kelib, jala va suv toshqinlari bilan birga kechishi mamlakatga katta talafot yetkazadi.

Mamlakat hududining qariyb yarmi nam tropik o‘rmonlar bilan qoplangan. Belizning janubi-g‘arbiy va shimoliy qismlarida keng maydonlarni barg to‘kuvchi keng bargli hamda ignabargli o‘rmonlar egallagan. Sohil bo‘ylab mangra o‘rmonlari cho‘zilgan. O‘rmonlarda qimmatbaho daraxt turlari ko‘p bo‘lib, ularning iqtisodiy jihatdan eng muhimlari mahogani daraxti va qarag‘aydir.

Beliz hayvonot dunyosi ancha xilma-xil. U Neotropik zoogeografik mintaqaning Markaziy Amerika provinsiyasiga mansub. Bu yerda keng burunli maymunlar, yaguarlar, zirhlilar, yirik iguanalar va boshqa hayvonlar yashaydi. Qushlar, jumladan to‘tiqushlar va kolibrilar juda ko‘p. Sohilga yaqin dengiz suvlarida baliqlar, qisqichbaqasimonlar va toshbaqalar mo‘l.

To‘g‘on, Kayo okrugi

Tarixi

Qadimgi mayya sivilizatsiyasi

Mayya sivilizatsiyasining tarqalishi

Mayya sivilizatsiyasi kamida uch ming yil avval Yukatan yarimorolining pasttekisligida va janubdagi tog‘li hududda — hozirgi janubi-sharqiy Meksika, Gvatemala, g‘arbiy Gonduras va Beliz hududlarida shakllangan. Yevropaliklar qariyb 500 yil hukmronlik qilganiga qaramay, bu madaniyatning ko‘plab belgilari hozir ham mintaqada saqlanib qolgan. Miloddan avvalgi taxminan 2500-yilgacha ovchilik va dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi ayrim qabilalar bu yerda kichik qishloqlar qurib, dehqonchilik bilan yashay boshlagan. Keyinchalik ular makkajo‘xori, loviya, qovoq va chili qalampiri yetishtirishni o‘zlashtirgan. Tillarning va madaniy kichik guruhlarning xilma-xilligi bu yerda mayya madaniyatining asosiy markazi shakllanishiga yordam bergan. Sivilizatsiya klassik davrda eng yuqori taraqqiyotga erishgan; bu davr taxminan milodiy 250-yilda boshlangan.

Mustamlakachilikdan oldingi davr

Ilgari hozirgi Belizning deyarli butun g‘arbiy qismida tubjoy amerikaliklar — mayyalar yashagan. Mayya sivilizatsiyasining kechki klassik davrida (milodiy I ming yillik oxirida) hozirgi Beliz hududida qariyb 400 ming kishi yashagan. Mayya madaniyati IX asrga kelib gullab-yashnagan. X asrda mayyalarning deyarli barchasi bu hududni tark etib, Yukatan yarimorolining shimoliga (hozirgi Meksika).

XVI asr boshida bu yerga ilk bor yevropaliklar (ispanlar) kelganida, sohil pasttekisliklarida ayrim mayya qabilalari hali ham yashardi. Ispanlar Belizning ichki hududlariga ham kirishga uringan, biroq mayyalarning kuchli qarshiligiga duch kelib, bu niyatidan voz kechishga majbur bo‘lgan.

Shunantunich

Ispanlar Markaziy Amerikani (1509—1524-yillar) bosib olgach, hozirgi Belizning shimoliy qismi rasman Yangi Ispaniya (Meksika) vitse-qirolligiga, janubi esa Gvatemala general-kapitanligiga qo‘shildi. Ammo ispanlar bu olis va deyarli kimsasiz hududni amalda mustamlakalashtirmadi, natijada u yerga inglizlar kirib kela boshladi.

Bu hududda yevropaliklar kelishidan avval yashagan tubjoy mayyalar o‘z manzillarini tark etib, Gvatemala va hozirgi Beliz chegarasidagi tog‘larga ko‘chgan. XVII asr oxirigacha bu tog‘larda ispan mustamlaka hokimiyatiga bo‘ysunmagan Tipu mayya manzilgohi mavjud edi. Mintaqadagi mayyalarni ispanlar 1697-yilda uzil-kesil bo‘ysundirgan.

Beliz sohillarida birinchi manzilgohlarni ingliz va shotland qaroqchilari barpo etgan. Ular bu yerdan ispan kemalariga hujum qilish uchun qulay tayanch sifatida foydalangan. Shu yerdan qaroqchilar janubiy Yukatandagi ispan mustamlakalariga bosqin qilib, ularni vayron etgan va Ispaniyaning mintaqadagi nazoratiga barham bergan.

Belizning fizik xaritasi

Mustamlakachilik davri

Beliz daryosi bo‘yida ilk ingliz mustamlakasi 1638-yilda paydo bo‘lgan. XVII asr o‘rtalarida yana boshqa ingliz manzilgohlari tashkil etilgan. Keyinchalik britaniyalik ko‘chmanchilar yog‘och, jumladan kampesh daraxti yog‘ochini tayyorlashga kirishgan. Undan bo‘yoqlar uchun modda olinib, u mato ishlab chiqarishda va jun yigirish sanoatida, xususan Yevropada katta ahamiyatga ega bo‘lgan.

Ingliz ko‘chmanchilarining asosiy qismini qaroqchilar va mustamlakachilar tashkil etgan. Ular Karibdagi Yamayka orolidan kelib, o‘zlari bilan afrikalik qullarni olib kelgan. Bu qullar yog‘och tayyorlashda va plantatsiyalarda ishlatilgan. 1800-yilga kelib afrikaliklar soni yevropalik ko‘chmanchilardan to‘rt baravar ko‘p edi. Bu davrda asosiy eksport mahsuloti qizil daraxt yog‘ochi bo‘lib, sandal daraxtini ikkinchi o‘ringa tushirgan (bu holat 1950-yillargacha davom etgan).

XVIII asrda ispanlar Belizdan inglizlarni qurol kuchi bilan siqib chiqarishga ko‘p bor uringan, ammo mustamlakachilar barcha hujumlarni qaytarishga muvaffaq bo‘lgan. Bu ko‘chmanchilarga o‘z qonunlarini qabul qilish va Angliyadan mustaqil hukumat tuzish imkonini bergan. O‘sha davrda mahalliy qonun chiqaruvchi organ — Xalq majlisi — kam sonli badavlat mustamlakachilar nazoratida bo‘lib, o‘rmonlar va yerlarning katta qismi ularga tegishli edi. Bunday majlis ilk bor 1738-yilda saylov natijasida tuzilgan.

XVII va XVIII asrlarda Britaniya bu hudud ustidan o‘z suverenitetini rasman e’lon qilishdan tiyilgan, chunki buning natijasida Ispaniya bilan ziddiyat chiqishi mumkin edi.

1784-yilda Britaniya hukumati Belizga ilk marta o‘z rasmiy vakili — superintendentni tayinlagan. 1786-yilda Ispaniya va Britaniya o‘rtasida konvensiya imzolangan. Unga ko‘ra, hozirgi Beliz hududi rasman Ispaniya suvereniteti ostida qolgan. Biroq ingliz ko‘chmanchilari Belizda yashash va yog‘och tayyorlash huquqiga ega bo‘lgan, ammo istehkomlar qurish, qurolli kuchlar saqlash yoki biror shakldagi o‘zini o‘zi boshqaruv tizimini tashkil etish huquqiga ega bo‘lmagan. Shu kelishuvga binoan Britaniya o‘zining Nikaragua sohilidagi Mosquito-Bey mustamlakasini tugatgan. U joylashgan mamlakat — Nikaragua. U yerdan qariyb 2 ming ko‘chmanchi va ularning qullari 1787-yilda Belizga ko‘chib kelgan. Kelishuvga qaramay, mustamlakada yirik plantatsiyalar tashkil etilgan va saylanadigan magistrat faoliyatini davom ettirgan. Yirik plantatorlar britaniyalik superintendentga bo‘ysunishni istamagan va mustamlaka yarim mustaqil holatda qolgan.

1798-yilda ispanlar Belizni qaytarib olish uchun 2000 askardan iborat flot yuborgan. Flotga general-gubernator, ya’ni Yukatan gubernatori boshchilik qilgan. Natijada ikki yarim soat davom etgan jangda ispanlar mag‘lubiyatga uchragan.

XIX asr boshida Buyuk Britaniya Belizdagi manzilgohlar ustidan yanada qat’iy ma’muriy nazorat o‘rnatishga uringan. Xususan, Xalq majlisi faoliyatini to‘xtatish bilan tahdid qilib, Britaniya hukumatining qullikni bekor qilish haqidagi ko‘rsatmasiga rioya etishni talab qilgan. Qullik 1838-yilda rasman bekor qilingan.

1840-yildan inglizlar bu hududni Britaniya Gondurasi deb atay boshlagan. 1862-yilda Britaniya rasman Britaniya Gondurasini o‘z mustamlakasi deb e’lon qilgan. Ma’muriyat boshlig‘i sifatida esa superintendent o‘rniga vitse-gubernator tayinlangan.

XIX asr boshlarida Britaniya Gondurasi aholisi asosan kreollar (ingliz va afrikalik ajdodlarga ega), garifunalar (afrikalik va tubjoy amerikalik ajdodlarga ega, inglizlar tomonidan Karib dengizi orollaridan ko‘chirilgan) hamda inglizlardan iborat edi. Keyinchalik Belizga ispan va tubjoy amerikalik ajdodlarga ega metislar va mayya tubjoy aholisi Meksika va Gvatemaladan ko‘chib kela boshladi. Ko‘plab tubjoy amerikaliklar — mayyalar Belizga qochqin sifatida Kastalar urushi tufayli, Yukatandan 1847—1852-yillarda kelgan. Keyinchalik britaniyaliklar Belizga arzon ishchi kuchi sifatida hindistonliklar, xitoyliklar va Osiyodan kelgan boshqa odamlarni ham olib kela boshlagan..

Aynan 1930-yillardagi iqtisodiy inqiroz davrida mustamlaka iqtisodiyoti qulash arafasiga kelgan, bunga Buyuk Britaniyadagi bozorning yog‘och mahsulotlariga talabi keskin pasayishi sabab bo‘lgan. Ommaviy ishsizlik keltirib chiqargan qiyinchiliklarga 1931-yildagi vayronkor dovul oqibatlari ham qo‘shilgan. Mustamlakaning iqtisodiy ahvoli Ikkinchi jahon urushi davrida yaxshilangan, biroq urushdan keyin iqtisodiyot yana turg‘unlikka yuz tutgan.

1959-yilda Belizga bir necha ming mennonit (nemis va gollandlar) ko‘chib kelgan. Ular Kanadadan edi.

1964-yilda mustamlaka ichki o‘zini o‘zi boshqarish huquqini olgan, 1973-yilda esa Beliz deb qayta nomlangan.

Belizga mustaqillik berilishi Buyuk Britaniya tomonidan uzoq vaqtga kechiktirilgan. Chunki 1966-yilda Gvatemalaning o‘sha paytdagi prezidenti Xulio Sesar Mendes Montenegro Belizni o‘z mamlakatining sharqiy departamenti deb e’lon qilib, Britaniyadan uning «qaytarilishini» talab qilgan.

Mustaqillik davri

21-sentabr 1981-yilda Beliz mustaqillikka erishgan. Shunga qaramay, u yerda 1,5 ming kishilik Britaniya harbiy kontingenti 1992-yilgacha, ya’ni Gvatemala Belizga bo‘lgan da’volaridan voz kechganini e’lon qilguniga qadar qolgan. Beliz BMTga 1981-yildan beri, Amerika davlatlari tashkilotiga 1991-yildan beri a’zo, shuningdek Karib hamjamiyati va xalqaro tashkilot — AKT mamlakatlari uyushmasiga ham a’zo.

1970-yilgacha poytaxt Beliz shahri bo‘lgan. U Beliz daryosining quyilish joyida, Karib dengizi sohilida joylashgan. Bu eng yirik shahar dovullar hamda kuchli suv toshqinlaridan ko‘p marta jiddiy zarar ko‘rgan. 1961-yildagi vayronkor Xatti dovulidan keyin poytaxtni mamlakat ichkarisiga ko‘chirishga qaror qilingan. 1962-yilda hukumat yangi poytaxt quriladigan joyni tanlagan. 1967-yilda 80 km masofani hisobga olib, Beliz shahridan janubi-g‘arbda yangi ma’muriy markaz — Belmopan qurila boshlagan. U 1970-yilda milliy hukumat qarorgohi va Beliz poytaxtiga aylangan.

Siyosiy tuzumi

Belizning davlat tuzumi quyidagi tamoyillarga asoslanadi: parlament demokratiyasi va Vestminster tizimi.

Beliz — monarxiya, davlat boshlig‘i — Buyuk Britaniya qiroli, uning vakili — general-gubernator.

Ijro etuvchi hokimiyatni esa hukumat amalga oshiradi, unga bosh vazir boshchilik qiladi. Bosh vazir — partiyaning ko‘pchilik o‘rinni olgan yetakchisi bo‘lib, natija parlament saylovlarida belgilanadi; saylovlar har 5 yilda o‘tkaziladi.

Qonun chiqaruvchi hokimiyat ikki palatali Milliy majlisga tegishli. Yuqori palata — Senat[ingl.] (12 a’zodan iborat bo‘lib, ularni 5 yilga general-gubernator hukmron partiya yetakchisi, muxolifat yetakchisi hamda diniy va jamoat tashkilotlari tavsiyasi bilan tayinlaydi). Quyi palata — Vakillar palatasi (31 deputatdan iborat, ularni aholi saylaydi).

Siyosiy partiyalar:

Tashqi siyosati

Ma’muriy bo‘linishi va shaharlari

Belizning ma’muriy bo‘linishi

Beliz hududi 6 okrugga bo‘linadi (ingl. district).

№ Okrug Ma’muriy
boshqaruv
markazi
Hududi,
km²
Aholisi,
kishi (2010)
Zichligi,
kishi/km²
Ikki harfli
qisqartma
Uch harfli
qisqartma
1 Beliz Beliz 4307 89 247 20,72 BZ BZD
2 Kayo San-Ignasio 5196 72 899 14,03 CY CYO
3 Korosal Korosal 1860 40 354 21,70 CZ CZL
4 Orinj-Uolk Orinj-Uolk 4636 45 419 9,80 OW OWK
5 Stann-Krik Dangriga 2554 32 166 12,59 SC SCK
6 Toledo Punta-Gorda 4413 30 538 6,92 TO TOL
Jami 22 966 312 698 13,62

Okruglar o‘z navbatida 31 saylov okrugiga bo‘linadi.

Aholisi

Aholining yosh-jins piramidasi, 2017-yil holatidagi Beliz

Aholi soni — 324,5 ming (2010-yilgi aholini ro‘yxatga olish; 2023-yil uchun baho — 419,1 ming).

Yillik o‘sish — 1,61 % (tug‘ilish ko‘rsatkichi — har bir ayolga 2,59 tug‘ilish (2023-yilgi baho)).

O‘rtacha umr davomiyligi — 76,08 yil (erkaklar — 74,49 yil, ayollar — 77,75 yil (2023-yilgi baho)).

Shahar aholisi — 46,6 % (2023-yilda).

Inson immunitet tanqisligi virusi (OIV) bilan zararlanish — 2,1 % (2007-yilgi baho).

Etnik va irqiy tarkibi (2010-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra):

Garifunalar
Mennonitlar Belizda
  • metislar (ispan va tubjoy amerikalik ajdodlarga ega) — 150,9 ming, 49,7 %;
  • kreollar (ingliz va afrikalik ajdodlarga ega) — 64,2 ming, 22,2 %;
  • tubjoy amerikalik mayyalar — 30,1 ming, 9,9 %;
  • garifunalar (afrikalik va tubjoy amerikalik ajdodlarga ega) — 14 ming, 4,6 %;
  • oq tanlilar (asosan nemis-mennonitlar) — 14 ming, 4,6 %;
  • osiyoliklar (hindistonliklar, xitoyliklar, arablar) — 10 ming, 3,3 %;
  • aralash kelib chiqishli aholi — 19 ming, 6,2 %;
  • boshqalar — 1,2 ming, 0,4 %.

Dinlar: katoliklar 40,1 %, protestantlar 31,5 % (jumladan, Xudo assambleyalari 8,4 %, ettinchi kun adventistlari 5,4 %, anglikanlar 4,7 %, mennonitlar 3,7 %, baptistlar 3,6 %, metodistlar 2,9 %, nazarenlar 2,8 %), boshqalar 10,5 %, ateistlar 16,1 % (2010-yilgi ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra). 2010-yilgi statistikaga ko‘ra, Yahova shohidlari aholi sonining 1,7 % ini tashkil etadi.

Tillar

Belizning rasmiy tili — ingliz tili, aholining aksariyati uni yaxshi biladi, biroq faqat 4 % aholi ingliz tilini ona tili deb hisoblaydi. Aholining savodxonlik darajasi 70 %.

Beliz kreol tili belizliklarning 33 % i uchun birinchi til hisoblanadi. Aholining 75–80 % i shu tilni biladi.

Ispan tili 1840-yildan buyon Belizda keng tarqalgan. O‘sha vaqtda Belizga Meksikadan metis qochqinlar kelgan. Bu til belizliklarning 46 % i uchun birinchi til bo‘lib, uni aholining aksariyati yaxshi biladi.

Mayya tillari aholining taxminan 9 % i uchun ona tilidir.

Garifuna tili aholining taxminan 3 % i uchun ona tilidir. 2001-yilda YUNESKO garifuna tilini og‘zaki va nomoddiy madaniy meros durdonasi.

deb e’lon qilgan. Maktablarda darslar ingliz tilida olib boriladi, boshlang‘ich va o‘rta maktablarda ispan tili o‘qitiladi. Ikki tillilik juda keng tarqalgan.

Madaniyati

Beliz madaniyati bu mamlakatda avlodlari hozir ham yashayotgan mayya tubjoy xalqlarining tarixiga borib taqaladi. Bugungacha saqlanib qolgan mayyalarning eng yirik markazlari Shunantunich (Gvatemala chegarasida), Altun-Xa, Karakol, Kueyo, Lamanay va boshqa joylardadir. Bu qadimiy madaniy markazlar hali to‘liq o‘rganilmagan va tarixchilar hamda arxeologlar uchun ulkan qimmatga ega. Pog‘onali piramidalar, Lamanay ibodatxonalari devoridagi ulkan niqoblar va bo‘rtma tasvirlar, sirli va manzarali Lubaantun. Shuningdek, Kaxal-Pechda mayya me’morchiligining o‘ziga xos belgilaridan va jumboqlaridan biri bo‘lgan mashhur «soxta ravoqlar»ni ko‘rish mumkin. Mamlakatning eng yirik arxeologik markazlaridan biri Altun-Xa nafis yashma va dengiz chig‘anoqlaridan yasalgan taqinchoqlar topilgan qadimiy dafn joylari bilan mashhur.

Mamlakat milliy bog‘lari va qo‘riqxonalari ham qiziqarli. Ular orasida dunyodagi yagona yaguar qo‘riqxonasi bor.

Beliz poytaxti Belmopanda Beliz universiteti, qiziqarli me’moriy bank binolari, yodgorliklar, «Art-Boks» ko‘rgazmasi, Shahar muzeyi hamda ko‘plab go‘zal bog‘lar mavjud.

Diqqatga sazovor joylarga boy yana bir shahar — mamlakatning sobiq poytaxti — Beliz shahri. Beliz muzeyida, XVIII asr o‘rtalarida qurilgan sobiq mustamlaka qamoqxonasi binosida, mayyalarning kulolchilik san’ati bilan tanishish mumkin. Dengiz muzeyi dengizchilik taraqqiyoti haqida hikoya qiladi, Sohil mintaqaviy muzeyi esa riflar ekologiyasiga bag‘ishlangan noyob ko‘rgazmani namoyish etadi. Shaharda Milliy hunarmandchilik markazi ham bor. Shaharning shimoliy qismida Avliyo Ioann sobori — Markaziy Amerikadagi eng qadimgi anglikan cherkovi joylashgan. Bu yurtga qilgan xayrli ishlari bilan mashhur baron Blissga bag‘ishlangan mayoq-yodgorlik shahar uchun alohida ahamiyatga ega.

Iqtisodiyoti

Beliz — iqtisodiy jihatdan kam rivojlangan agrar davlat bo‘lib, xalqaro xizmatlarga ixtisoslashgan. Valyuta tushumlarining asosiy manbai — turizm. Keyingi o‘rinlarda dengiz mahsulotlari, sitrus mevalar, qamish shakari, banan va kiyim-kechak eksporti turadi. 2006-yilda neft konlari topilgan, 2007-yildayoq neft qazib olish va eksport qilish boshlangan. YAIM aholi jon boshiga 2009-yilda 8,3 ming dollarni tashkil qilgan (dunyoda 119-o‘rin). Ish bilan band aholining 72 % i xizmatlar sohasida, 18 % i sanoatda, 10 % i qishloq xo‘jaligida ishlaydi.

Sanoat tarmoqlari — kiyim ishlab chiqarish, oziq-ovqat sanoati, qurilish va neft qazib olish.

Qishloq xo‘jaligi — banan, kakao, sitrus mevalar, shakarqamish yetishtirish; baliq ovlash, krevetka ko‘paytirish va yog‘och tayyorlash.

Beliz xalqaro offshor hudud.

Tashqi savdo

2017-yilda tashqi savdo hajmi: eksport 457,5 mln $, import 845,9 mln $, tashqi savdo salbiy saldosi 143 mln $ bo‘lgan.

Asosiy eksport mahsulotlari: shakar, banan, meva sharbatlari, tamaki xomashyosi, krevetkalar, dengiz mahsulotlari va xom neft. Asosiy xaridorlar: Buyuk Britaniya 33,9 %, AQSH 22 %, Yamayka 6,7 %, Italiya 6,4 %, Barbados 5,9 %, Irlandiya 5,5 %, Niderlandiya 4,3 %.

Asosiy import mahsulotlari: neft mahsulotlari, sigareta va sigaralar, mashina hamda uskunalar, jumladan transport vositalari, kimyoviy moddalar va iste’mol tovarlari. Asosiy yetkazib beruvchilar: AQSH 35,6 %, Meksika 11,2 %, Xitoy 11,2 %, Gvatemala 6,9 %.

Tashqi qarz — 1,315 mlrd dollar (2017-yilda).

Qurolli kuchlari

Harbiy budjet — 19 mln $ (2005-yil holatiga ko‘ra). Muntazam qurolli kuchlarda 1,05 ming kishi bor. Harbiy xizmat ixtiyoriy. Zaxira 700 kishi. Safarbarlik resurslari 68,5 ming kishi, shundan harbiy xizmatga yaroqlilari 40,6 ming kishi.

Quruqlik qo‘shinlari — 1,05 ming kishi, 3 piyoda batalyoni, qo‘llab-quvvatlash guruhi, zaxiradagi 3 rota. Qurollanishi: 6 ta 81 mm kalibrli minomyot, 8 ta orqaga tepish kuchisiz to‘p «Karl Gustav».

Harbiy-havo kuchlari Quruqlik qo‘shinlari tarkibiga kiruvchi aviatsiya qanotidan iborat. Samolyotlar: 2 ta yengil patrul samolyoti BN-2B, 1 ta o‘quv samolyoti Cessna 182, 1 ta transport samolyoti T-67-200.

Dengiz mudofaa kuchlari (Quruqlik qo‘shinlari tarkibida): 50 kishi, 3 patrul kateri, 9 kater, 3 desant kateri.

Havolalar