Aviatsiya yoqilg‘isi — yonuvchi modda (yoqilg‘i), u havo bilan birga uchish apparati dvigatelining yonish kamerasiga yuborilib, kislorod bilan oksidlanish (yonish) jarayonida issiqlik energiyasini hosil qiladi. Ikki turga bo‘linadi — aviatsiya benzinlari va kerosinlar. Birinchisi, odatda, porshenli dvigatellarda, ikkinchisi esa turboreaktiv dvigatellarda qo‘llaniladi. Shuningdek, avval dizel yoqilg‘isi, hozir esa kerosinda ishlaydigan aviatsiya dizel-porshenli dvigatellari ham ishlab chiqilgan.
Har bir aviatsiya dvigateli ma’lum tur (nav)dagi yoqilg‘iga mo‘ljallab loyihalanadi. Aynan shu yoqilg‘ida u quvvat, gazga javob berish tezligi, ishonchlilik va xizmat muddati bo‘yicha talab etilgan ko‘rsatkichlarga erishadi. Tavsiya etilgan muqobil yoqilg‘ilardan foydalanishga esa ruxsat beriladi, lekin, odatda, foydalanish cheklanadi va dvigatelning ayrim xususiyatlari yomonlashadi.
Neft mahsulotlarining qimmatligi va taqchilligi sababli muqobil yoqilg‘i izlash ishlari anchadan beri davom etmoqda. Masalan, SSSRda 1989—90-yillarda suyuq vodorod va KMTda sinovdan o‘tkazilgan samolyot — Tu-155, 1987—88-yillarda kondensatsiyalangan texnik propan-butan (ASKT)da sinovdan o‘tkazilgan vertolyot esa — Mi-8TG.
Aviatsiya yoqilg‘ilari nafaqat aviatsiya texnikasida qo‘llaniladi.
Tarix
XX asr boshlarida aviatsiya paydo bo‘lishi bilan aviatsiya dvigatellarini yaratish va takomillashtirish boshlandi. Uzoq vaqt davomida amalda foydalanilgan mexanik energiya manbai faqat porshenli ichki yonuv dvigateli bo‘lib, u harakatlantiruvchi moslamani aylantirgan (havo vintini).
Dastlab aviatsiya dvigatellarida yoqilg‘i sifatida to‘g‘ridan to‘g‘ri haydalgan benzinlar — aromatik va naften asosli xom neftlardan olingan benzinlar qo‘llanilgan. Bu dvigatellar avtomobil dvigatellaridan uncha farq qilmagan: siqish darajasi past, quvvati kam va og‘ir bo‘lgan. Masalan, aka-uka Raytlar samolyotidagi benzinli dvigatelning siqish darajasi atigi 4,7 bo‘lgan, u 12 ot kuchini ishlab chiqargan (ish hajmi 201 kub dyuym (3290 kub santimetr)) va og‘irligi 180 funt (82 kg) bo‘lgan.
Loyihachilar va muhandislar dvigatel og‘irligini kamaytirish va uning quvvatini oshirish orqali maksimal solishtirma quvvatga erishishga intilganlar. Biroq dvigatel silindrlarida siqish darajasining ortishi yoqilg‘i-havo aralashmasining g‘ayritabiiy yonishiga olib keladi. Bu esa dvigatel quvvatini sezilarli kamaytiradi hamda silindr-porshen guruhi qismlarining xizmat muddatini qisqartiradi.
1920—1930-yillarda dunyoning ko‘plab mamlakatlarida motor yoqilg‘ilari tadqiq qilina boshlandi. Natijada neft-kimyo sanoati rivojlandi va motor yoqilg‘ilarining tasnifi tartibga solindi. Masalan, urushgacha bo‘lgan SSSRda aviatsiya benzinining asosiy yetkazib beruvchilari neftni qayta ishlash zavodlari — Grozniy va Boku shaharlaridagi korxonalar edi. Benzinlar ham shunga mos ravishda Grozniy benzini va Boku benzini deb atalgan. Bu benzinlar solishtirma og‘irligi, oktan soni va boshqa kimyoviy ko‘rsatkichlari bilan farqlangan. Masalan, Grozniy aviatsiya benzinining solishtirma og‘irligi 0,700÷0,720, Boku aviatsiya benzinining esa 0,748÷0,754 bo‘lgan; birinchisining oktan soni 61, ikkinchisiniki 75 edi. Grozniy benzini solingan bochkalar ko‘k, Boku benzini solingan bochkalar oq bo‘yoq bilan belgilangan.
Siqish darajasi yuqoriroq va quvvati kattaroq dvigatellar paydo bo‘lgach, bu benzinlarga detonatsiyaga qarshi qo‘shila boshlagan modda — benzol: neftdan olingan «L» markali yozgi aviabenzol va neftdan olingan «A» markali qishki aviabenzol. Zavod sharoitida benzol benzinga 1:1 nisbatgacha qo‘shilgan (turli aralashmalar uchun idishlar turli ranglarda belgilangan). Ammo amalda aerodromning yoqilg‘i-moylash materiallari xizmati joyning o‘zida bo‘linmada ishlatilayotgan muayyan aviatsiya dvigatellariga mos yoqilg‘i aralashmasini ancha murakkab texnologiya asosida tayyorlagan.
Uchish apparatiga yoqilg‘i quyishda aralashma tezkor tahlildan o‘tkazilgan. Baklarga quyilgan yoqilg‘ining haqiqiy zichligi haqidagi ma’lumotlar asosida uchishning maksimal masofasi va davomiyligi bo‘yicha shturman hisob-kitoblariga tuzatishlar kiritilgan. Samolyotga quyilgan yoqilg‘ining sifati va hujjatlardagi talablarga muvofiqligi uchun yakuniy mas’ul shaxs samolyot texnigi hisoblangan.
30-yillarda qo‘shimchalar — xususan, tetraetilqo‘rg‘oshin asosidagi qo‘shimchalar paydo bo‘lgach, SSSR zavodlarida qo‘rg‘oshinli aviatsiya benzini — «2B» markali (oktan soni 90÷92) va «2G» markali (oktan soni 87) benzinlar ishlab chiqarila boshlandi.
Shunga qaramay, aerodromlarda turli rusumdagi ko‘plab dvigatellar ishlatilgani sababli aniq ehtiyojlar uchun yoqilg‘i aralashmalari tayyorlash davom etgan.
Aviatsiya benzinlari
Aviatsiya benzinlari asosan yuqori yuklama ostida ishlaydigan porshenli dvigatellar uchun yoqilg‘i sifatida qo‘llaniladi.
Aviatsiya benzinlari asosan neftni bevosita haydash, katalitik kreking yoki riforming orqali olinadi. Bunda yuqori sifatli komponentlar, etil suyuqligi va turli qo‘shimchalar qo‘shilishi yoki qo‘shilmasligi mumkin.
Aviatsiya benzinining asosiy sifat ko‘rsatkichlari quyidagilar:
- detonatsiyaga chidamlilik (benzinning ishchi aralashmasi yuqori darajada siqiladigan dvigatellarda detonatsion yonish yuz bermasdan ishlashga yaroqliligini belgilaydi)
- fraksion tarkib (benzinning bug‘lanish xususiyatini bildiradi; bu uning ishchi yoqilg‘i-havo aralashmasini hosil qilish qobiliyatini aniqlash uchun zarur; qaynab bug‘lanish haroratlari oralig‘i (40—180(°)С) va to‘yingan bug‘ bosimi (29—48 kPa) bilan tavsiflanadi)
- kimyoviy barqarorlik (saqlash, tashish va foydalanish vaqtida kimyoviy tarkibning o‘zgarishiga qarshi tura olish xususiyati).
Aviatsiya benzinlarining tasnifi oktan soni va nav ko‘rsatkichlarida ifodalanadigan detonatsiyaga qarshi xususiyatlarga asoslanadi. Ilgari sovet aviatsiya benzinlarining markasi quyidagicha belgilangan: Б harfi va defisdan keyin oktan sonini anglatuvchi raqam. Masalan, XX asr o‘rtalarida SSSRda Б-59, Б-70, Б-74, Б-78б va Б-78г aviatsiya benzinlari ishlab chiqarilgan. Oxirgi ikki marka kimyoviy tarkibi jihatidan biroz farq qilgan; buni raqamdan keyingi harflar ko‘rsatgan: б — Boku neft konlaridan, г — Grozniy neft konlaridan olingan xomashyoni bildirgan.
Keyinchalik oktan sonini oshirish uchun benzinga detonatsiyaga qarshi qo‘shimcha:
- Р-9 mahsuloti (tetraetilqo‘rg‘oshin — 55 %, etil bromid — 35 %, monoxlornaftalin — 10 %, qizil bo‘yoq)
- В-20 mahsuloti (tetraetilqo‘rg‘oshin — 55 %, etil bromid — 35 %, dixloretan — 10 %, ko‘k bo‘yoq)
Qo‘shimcha hajm bo‘yicha 1 dan 4 sm³ gacha suyuqlik miqdorida 1 litr benzinga qo‘shilgan. Qo‘shimcha qo‘shilgan benzinlar quyidagicha markalangan:
- Б-59 asosida: 1Б-59(73), 2Б-59(78), 3Б-59(81), 4Б-59(82)
- Б-70 asosida: 1Б-70(80), 2Б-70(85), 3Б-70(87), 4Б-70(88)
- Б-74 asosida: 1Б-74(85), 2Б-74(88), 3Б-74(90), 4Б-74(92)
- Б-78 asosida: 1Б-78(87), 2Б-78(92), 3Б-78(93), 4Б-78(95)
, bu yerda Б harfidan oldingi raqam bir litr benzinga qo‘shilgan qo‘shimchaning sm³ hisobidagi hajmini bildiradi. Qavsdagi raqam benzin va qo‘shimcha aralashmasining yakuniy oktan sonini ko‘rsatadi. Shuningdek, benzinga benzollar va izooktanlar qo‘shilib, oktan soni 95 bo‘lgan quyidagi yoqilg‘i aralashmalari tayyorlangan:
- Aralashma № 1: 60 % Б-70, 20 % izooktan va 20 % neogeksan.
- Aralashma № 2: 60 % Б-70, 20 % alkilbenzol va 20 % neogeksan.
- Aralashma № 3: 60 % Б-70, 32 % izooktan va 8 % izopentan.
Aviatsiyada turboreaktiv dvigatellar keng tarqalishi bilan aviatsiya benzinlari ishlab chiqarish sezilarli kamaydi. XX asr oxiriga kelib, ishlab chiqarishda faqat qo‘rg‘oshinli Б-91/115 va Б-95/130 benzinlari qolgan. Ular GOST 1012-72 bo‘yicha kasr shaklida belgilanadi: suratida — kambag‘al aralashmadagi oktan soni yoki nav ko‘rsatkichi, maxrajida esa — boy aralashmadagi nav ko‘rsatkichi beriladi. Keyinchalik Rossiya Federatsiyasi hududida bu benzinlarni ishlab chiqarish butunlay to‘xtatilgan, yengil motorli aviatsiya esa avtomobil benzini AI-95 yoki import qilingan aviatsiya benzini AVGAS 100 yoxud AVGAS 100LLdan foydalana boshlagan (oxirgisi tarkibidagi tetraetilqo‘rg‘oshin miqdori besh baravar kam bo‘lgani uchun «ekologik tozaroq» deb hisoblanadi). 2016-yil kuzidan boshlab Rossiya Federatsiyasida 100LL aviatsiya benzini GOST R 55493-2013 bo‘yicha ishlab chiqarilmoqda.
Shuningdek, Б-70 benzini ishlab chiqarish ham saqlanib qolgan. U uzoq vaqt davomida turbostarterlar uchun yoqilg‘i sifatida, jumladan Tu-16, Tu-22, MiG-21 kabi samolyotlar dvigatellarida va boshqa turdagi texnikalarda ishlatilgan. Hozir bu benzin asosan texnikaga xizmat ko‘rsatishda erituvchi sifatida qo‘llaniladi.
Reaktiv yoqilg‘ilar
Kerosin — neftning asosan 200—300 °С harorat oralig‘ida qaynab ajraladigan fraksiyasi. Reaktiv yoqilg‘i, ya’ni aviatsiya reaktiv dvigatellari yoqilg‘isi, odatda, oltingugurti kam (masalan, Т-1) va oltingugurtli (ТС-1) neftni to‘g‘ridan to‘g‘ri haydash natijasida olinadigan kerosin fraksiyalaridan iborat. Hozir bevosita haydash orqali olingan aviatsiya yoqilg‘isi kam; gidrotozalash va qo‘shimchalar.
qo‘shish keng qo‘llaniladi. Kerosin maishiy maqsadlarda pech va motor yoqilg‘isi, shuningdek, erituvchi sifatida lak va bo‘yoqlarni eritish uchun ishlatiladi. Reaktiv yoqilg‘i esa gaz turbinali dvigatellarda ishlatiladi; ular fuqarolik va harbiy aviatsiya samolyotlari hamda vertolyotlarida qo‘llaniladi. Bundan tashqari, havo kemasi bortidagi yoqilg‘idan issiqlik tashuvchi muhit yoki sovituvchi muhit (yoqilg‘i-havo va yoqilg‘i-moy radiatorlarida), shuningdek, gidravlik tizimlarda ishchi suyuqlik sifatida ham foydalanish mumkin (masalan, dvigatel reaktiv soplosi kesim yuzasini boshqarishda). Reaktiv yoqilg‘ilar havo kemalariga texnik xizmat ko‘rsatish vaqtida, iflosliklarni qo‘lda yoki mexanizatsiyalashgan usulda tozalashda erituvchi sifatida ham keng ishlatiladi (masalan, filtrlarni ultratovushli qurilmada tozalashda aviatsiya kerosini ishchi suyuqlik bo‘lib xizmat qiladi). Aviatsiya reaktiv yoqilg‘ilari jami 8 bosqichgacha sifat nazoratidan o‘tadi; Rossiya Federatsiyasida esa bundan tashqari, harbiy vakil tomonidan ham qabul qilinadi.
Reaktiv yoqilg‘ilarning asosiy sifat ko‘rsatkichlari quyidagilar:
- massaviy va hajmiy yonish issiqligi
- yoqilg‘ining termik barqarorligi
- to‘yingan bug‘ bosimi
- kinematik qovushoqlik
- konstruksion va zichlovchi materiallar bilan mosligi
- qurum hosil qilish va yeyilishga qarshi xususiyatlari
- elektr o‘tkazuvchanligi
- oltingugurt miqdori
- kislotaliligi
Reaktiv yoqilg‘ilar asosan neftning 140—280 С° haroratda qaynab ajraladigan o‘rta distillyat fraksiyalaridan (ligroin-kerosin fraksiyalari) ishlab chiqariladi. Keng fraksiyali reaktiv yoqilg‘ilar tayyorlashda neftning benzin fraksiyalari ham qayta ishlashga jalb etiladi. Ayrim reaktiv yoqilg‘i navlarini (Т-8В, Т-6) olish uchun xomashyo sifatida vakuum gazoyli va neftni ikkilamchi qayta ishlash mahsulotlaridan foydalaniladi.
Reaktiv yoqilg‘ilarning 96—99 % qismini uglevodorodlar tashkil etadi. Ular tarkibida uchta asosiy guruh farqlanadi:
- parafinlar
- naftenlar
- aromatik uglevodorodlar.
Reaktiv yoqilg‘ilarda uglevodorodlardan tashqari, oz miqdorda oltingugurtli, kislorodli, azotli va metallorganik birikmalar hamda smolasimon moddalar mavjud. Ularning reaktiv yoqilg‘i tarkibidagi miqdori standartlar bilan tartibga solinadi.
Rossiya va MDH mamlakatlarida, ya’ni sovet aviatsiya texnikasidan foydalaniladigan joylarda quyidagi aviatsiya yoqilg‘isi turlari qo‘llaniladi:
- ТС-1 Rossiya Federatsiyasida GOST 10227-86 standarti (1-6-o‘zgartirishlari bilan) bo‘yicha ishlab chiqariladi. U 150—250 С° oralig‘ida qaynab ajraladigan bevosita haydalgan fraksiya yoki bevosita haydalgan va gidrotozalangan fraksiyalar aralashmasidir (asosiy cheklov — umumiy oltingugurt miqdori 0,2 % dan, merkaptan oltingugurti 0,003 % dan oshmasligi). Rossiya Federatsiyasi va postsovet hududida eng keng tarqalgan aviatsiya yoqilg‘isi bo‘lib, barcha eski turdagi turbovintli va tovush tezligidan past tezlikda ishlaydigan turboreaktiv dvigatellar uchun mo‘ljallangan. Xorijiy ishlab chiqaruvchilarning samolyotlari ham undan foydalanadi. Xususiyatlari va qo‘llanish sohasi bo‘yicha xorijiy Jet-A kerosiniga taxminan mos keladi. РТ yoqilg‘isiga nisbatan zaxira yoqilg‘i hisoblanadi.
- РТ — yuqori sifatli yoqilg‘i, to‘liq gidrotozalangan, 135—280 С° oralig‘ida qaynaydigan neft fraksiyasi. Oltingugurt miqdori: umumiy oltingugurt — 0,1 %, merkaptan oltingugurti — 0,001 %. Gidrokreking tufayli bu yoqilg‘i «quruq», ya’ni moylash xususiyatlari past bo‘ladi. Ishlab chiqarish jarayonida unga antioksidant va yeyilishga qarshi qo‘shimchalar kiritiladi. U tovush tezligidan past tezlikdagi turboreaktiv samolyotlar va ayrim tovushdan tez uchuvchi samolyotlar (Su-27, Tu-22M3 va boshqalar) uchun, shuningdek, ТС-1 yoqilg‘isining zaxira varianti sifatida mo‘ljallangan. Bu yoqilg‘ining xorijiy muqobili yo‘q.
- Т-6 va Т-8В — ayrim tovushdan tez uchuvchi samolyotlar (masalan, MiG-25) dvigatellari uchun issiqqa chidamli reaktiv yoqilg‘i. Ular gidrotozalash va qo‘shimchalar kiritishni o‘z ichiga oladigan juda murakkab texnologiya asosida ishlab chiqariladi. Bu yoqilg‘ilar faqat quyidagi tashkilot ehtiyojlari uchun ishlab chiqariladi: Rossiya Federatsiyasi Mudofaa vazirligi.
Manbalar
- ↑ Главный редактор Г.П. Свищев. Топливо авиационное // Авиация: Энциклопедия. — М.: Большая Российская Энциклопедия. — 1994.