Kimyoviy tok manbalari nima

Kimyoviy tok manbai (qisq. KTM) — unda sodir bo‘ladigan kimyoviy reaksiyalar energiyasi bevosita elektr energiyasiga aylanadigan tok manbai.

Yaratilish tarixi

Volta ustuni

Birinchi kimyoviy tok manbaini italiyalik olim Alessandro Volta 1800-yilda ixtiro qilgan. Bu «Volta elementi» bo‘lib, ichiga rux va mis plastinkalari tushirilgan, simli tok chiqishlari bo‘lgan sulfat kislotali idishdan iborat edi. Keyinchalik olim ushbu elementlardan batareya yig‘di. Bu batareya keyinchalik «Volta ustuni» deb ataldi. Bu ixtirodan keyinchalik boshqa olimlar ham o‘z tadqiqotlarida foydalandilar. Masalan, 1802-yilda rossiyalik akademik V. V. Petrov 2100 ta elementdan iborat Volta ustunini yasab, elektr yoyini hosil qildi. 1836-yilda ingliz kimyogari Jon Daniell rux va mis elektrodlarini sulfat kislota eritmasiga joylashtirib, Volta elementini takomillashtirdi. Ushbu qurilma «Daniell elementi» deb nomlandi.

1859-yilda fransuz fizigi Gaston Plante yupqa qo‘rg‘oshin plastinkasini o‘ram shaklida bukib, sulfat kislotaga joylashtirish orqali qo‘rg‘oshin-kislotali akkumulyatorni ixtiro qildi. Bu turdagi element hozirgacha avtomobil akkumulyatorlarida ishlatiladi.

1865-yilda fransuz kimyogari J. Leklanshe o‘zining galvanik elementini (Leklanshe elementi) taklif qildi. U ammoniy xlorid yoki boshqa xlorid tuzining suvli eritmasi bilan to‘ldirilgan rux idishchadan iborat bo‘lib, uning ichiga aglomerat — marganes(IV) oksidi MnO2 asosidagi, ko‘mir tok chiqargichi bo‘lgan depolyarizator joylashtirilgan edi. Bu tuzilmaning takomillashtirilgan shakli hozir ham turli maishiy qurilmalar uchun mo‘ljallangan tuzli batareyalarda qo‘llaniladi.

1890-yilda Nyu-Yorkda Konrad Xyubert, Rossiyadan kelgan muhojir, birinchi cho‘ntak elektr fonarchasini yaratdi. 1896-yildayoq National Carbon kompaniyasi dunyodagi dastlabki quruq «Columbia» Leklanshe elementlarini ommaviy ishlab chiqarishni boshladi.

Hozirgacha ishlayotgan eng qadimgi galvanik element — kumush-rux batareyasi bo‘lib, u 1840-yilda Londonda ishlab chiqarilgan. Ketma-ket ulangan ikkita shunday batareyaga bog‘langan qo‘ng‘iroq Oksforddagi Klarendon laboratoriyasida hanuz ishlamoqda.

Ishlash prinsipi

Kimyoviy tok manbasida ikki xil elektrod mavjud: musbat zaryadlangan katod tarkibida oksidlovchi, manfiy zaryadlangan anod tarkibida esa qaytaruvchi bo‘ladi. Ular elektrolit bilan kontaktda bo‘ladi. Elektrodlar orasida potensiallar farqi — elektr yurituvchi kuch paydo bo‘ladi. Bu kuch oksidlanish-qaytarilish reaksiyasining erkin energiyasiga mos keladi. Kimyoviy tok manbalarining ishlashi tashqi zanjir yopilganda fazoda bir-biridan ajralgan jarayonlarning sodir bo‘lishiga asoslanadi: manfiy anodda qaytaruvchi oksidlanadi, hosil bo‘lgan erkin elektronlar esa tashqi zanjir orqali musbat katodga o‘tib, razryad tokini hosil qiladi va u yerda oksidlovchining qaytarilish reaksiyasida ishtirok etadi. Shunday qilib, manfiy zaryadlangan elektronlar tashqi zanjir bo‘ylab anoddan katodga, ya’ni manfiy elektroddan (kimyoviy tok manbaining manfiy qutbidan) musbat elektrodga oqadi. Bu elektr tokining musbat qutbdan manfiy qutbga qarab yo‘nalishiga mos keladi, chunki tok yo‘nalishi o‘tkazgichdagi musbat zaryadlarning harakat yo‘nalishi bilan bir xil deb qabul qilingan.

Zamonaviy kimyoviy tok manbalarida quyidagilar ishlatiladi:

Tasnifi

Qayta foydalanish mumkinligi yoki mumkin emasligiga ko‘ra kimyoviy tok manbalari quyidagilarga bo‘linadi:

  • galvanik elementlar (birlamchi KTM) — ularda sodir bo‘ladigan reaksiyalar qaytmas bo‘lgani uchun ularni qayta zaryadlab bo‘lmaydi;
  • elektr akkumulyatorlari (ikkilamchi KTM) — tashqi tok manbai (zaryadlash qurilmasi) yordamida qayta zaryadlanadigan galvanik elementlar;
  • yoqilg‘i elementlari (elektrokimyoviy generatorlar) — galvanik elementga o‘xshash qurilmalar, ammo ularda elektrokimyoviy reaksiya uchun moddalar tashqaridan yetkazib beriladi, reaksiya mahsulotlari esa chiqarib yuboriladi. Shu sababli reagentlar yetkazib turilgan vaqt davomida bunday qurilmalar uzluksiz ishlay oladi.

Shuni ta’kidlash kerakki, elementlarni galvanik elementlar va akkumulyatorlarga ajratish ma’lum darajada shartlidir. Chunki ayrim galvanik elementlarni, masalan, ishqoriy batareyalarni qayta zaryadlash mumkin, biroq bu jarayonning samaradorligi nihoyatda past.

Ishlatiladigan elektrolit turiga ko‘ra kimyoviy tok manbalari kislotali (masalan, qo‘rg‘oshin-kislotali akkumulyator, qo‘rg‘oshin-ftorid kislotali element), ishqoriy (masalan, simob-rux elementi, simob-kadmiy elementi, nikel-rux akkumulyatori, nikel-kadmiy akkumulyatori) va tuzli (masalan, marganes-magniy elementi, rux-xlor akkumulyatori).

Kimyoviy tok manbalarining ayrim turlari

Galvanik elementlar

Galvanik element — Luiji Galvani sharafiga nomlangan kimyoviy elektr tok manbai. Galvanik elementning ishlash prinsipi ikkita metallning elektrolit orqali o‘zaro ta’sirlashishiga asoslangan bo‘lib, buning natijasida yopiq zanjirda elektr toki paydo bo‘ladi.

Shuningdek qarang: Turkum: Galvanik elementlar.
Turi Katod Elektrolit Anod Kuchlanish,
V
Litiy-temir disulfid elementi FeS2 Li 1,50—3,50
Marganes-rux elementi MnO2 KOH Zn 1,56
Marganes-qalay elementi MnO2 KOH Sn 1,65
Marganes-magniy elementi MnO2 MgBr2 Mg 2,00
Qo‘rg‘oshin-rux elementi PbO2 H2SO4 Zn 2,55
Qo‘rg‘oshin-kadmiy elementi PbO2 H2SO4 Cd 2,42
Qo‘rg‘oshin-xlor elementi PbO2 HClO4 Pb 1,92
Simob-rux elementi HgO KOH Zn 1,36
Simob-kadmiy elementi HgO2 KOH Cd 1,92
Oksid-simob-qalay elementi HgO2 KOH Sn 1,30
Xrom-rux elementi K2Cr2O7 H2SO4 Zn 1,8—1,9

Boshqa turlari:

Elektr akkumulyatorlari

Elektr akkumulyatori — qayta-qayta ishlatiladigan kimyoviy tok manbai (ya’ni galvanik elementdan farqli ravishda, unda bevosita elektr energiyasiga aylanadigan kimyoviy reaksiyalarni ko‘p marta teskari yo‘nalishda amalga oshirish mumkin). Elektr akkumulyatorlari energiyani to‘plash va turli qurilmalarni avtonom elektr bilan ta’minlash uchun ishlatiladi.

Shuningdek qarang: Turkum: Akkumulyatorlar.

Yoqilg‘i elementlari

Yoqilg‘i elementi — galvanik elementga o‘xshash elektrokimyoviy qurilma. Uning farqi shundaki, elektrokimyoviy reaksiya uchun zarur moddalar tashqaridan yetkazib beriladi; galvanik element yoki akkumulyatorda esa oldindan zaxiralangan energiya miqdori cheklangan bo‘ladi.

Shuningdek qarang: Turkum: Yoqilg‘i elementlari.

Qutblarni aniqlash

Doimiy kuchlanish manbaining qaysi qutbi musbat, qaysi biri manfiy ekanini aniqlash uchun ishlashi elektroliz hodisasiga asoslangan maxsus «qutb aniqlagichlar» ishlatiladi. Qutb aniqlagich — ichiga fenolftalein qo‘shilgan osh tuzi eritmasi solingan shisha ampula. Ampulaga tashqaridan elektrodlar kiritilgan. Elektrodlarga kuchlanish manbai ulanganda elektroliz boshlanadi: manfiy qutbda vodorod ajraladi va ishqoriy muhit hosil bo‘ladi. Ishqor ta’sirida fenolftaleinning rangi o‘zgarib, qizaradi. Elektrod yonida qizil rang paydo bo‘lsa, bu elektrod kuchlanish manbaining manfiy qutbiga ulanganini bildiradi.

Adabiyotlar

  • Dasoyan M. A. Kimyoviy tok manbalari. — 2-nashr. — L., 1969.
  • Romanov V. V., Xashev Yu. M. Kimyoviy tok manbalari. — M., 1968.
  • Orlov V. A. Kichik o‘lchamli tok manbalari. — 2-nashr. — M., 1970.
  • Vaynel D. V. Akkumulyator batareyalari. — ingliz tilidan tarjima, 4-nashr. — M. — L., 1960.
  • The Primary Battery / tahrirchilar: G. W. Heise, N. C. Cahoon. — N. Y. — L., 1971. — 1-jild.

Havolalar