Atmosfera fronti

Baland qatlamli bulutlar. Ular atmosfera frontlari zonalarida tez-tez kuzatiladi

Atmosfera fronti (qadimgi yunoncha ατμός — bug‘, σφαῖρα — shar va lotincha frontis — peshona, old tomon), troposfera frontlari — troposferada bir-biriga tutash, fizik xususiyatlari turlicha bo‘lgan havo massalari o‘rtasidagi o‘tish zonasi.

Atmosfera fronti sovuq va iliq havo massalari atmosferaning quyi qatlamlarida yoki butun troposferada bir-biriga yaqinlashib, to‘qnashganda yuzaga keladi. Bunda qalinligi bir necha kilometrgacha yetadigan qatlam qamrab olinadi va havo massalari orasida qiya ajralish sirti hosil bo‘ladi.

Quyidagi turlar farqlanadi:

Asosiy atmosfera frontlari quyidagilar:

Agar havo massalari harakatsiz bo‘lganida, atmosfera frontining sirti gorizontal joylashgan, sovuq havo pastda, iliq havo esa uning ustida bo‘lgan bo‘lardi. Ammo ikkala havo massasi ham harakatlangani sababli front sirti Yer yuzasiga nisbatan qiya joylashadi. Bunda qiyalik burchagi o‘rtacha Yer yuzasiga nisbatan taxminan 1° ni tashkil etadi. Iliq front harakat yo‘nalishi tomonga, sovuq front esa unga qarama-qarshi tomonga og‘adi. Ideal modelda front qiyaligini ifodalovchi tenglama — Margules formulasi.

Front bo‘ylab ajralish chegarasi

Atmosfera fronti zonasi u ajratib turadigan havo massalariga nisbatan juda tor bo‘ladi. Shu sababli nazariy tadqiqotlarda bu zona haroratlari turlicha bo‘lgan ikki havo massasini ajratib turuvchi sirt sifatida taxminan qaraladi va front sirti deb ataladi. Shuning uchun sinoptik xaritalarda frontlar chiziq (front chizig‘i) ko‘rinishida tasvirlanadi. Yer yuzasi bilan kesishgan joyda front zonasining kengligi bir necha o‘n kilometrni, havo massalarining gorizontal o‘lchamlari esa bir necha ming kilometrni tashkil etadi.

Xususiyatlari turlicha bo‘lgan havo massalari bir-biriga yaqinlashganda, ular orasidagi zonada tangensial uzilish hosil bo‘ladi, ya’ni:

  1. Havo harorati va namligining gorizontal gradiyentlari ortadi.
  2. Bosim maydonida barik botiqlik yoki «yashirin botiqlik» paydo bo‘ladi.
  3. Uzilish chizig‘iga urinma yo‘nalishdagi shamol tezligi keskin o‘zgaradi.

Aksincha, havo massalari bir-biridan uzoqlashganda meteorologik kattaliklarning gradiyentlari va shamol tezligi kamayadi. Troposferada xususiyatlari turlicha bo‘lgan havo massalari bir-biriga yaqinlashadigan o‘tish zonalari frontal zonalar deb ataladi.

Gorizontal yo‘nalishda frontlarning uzunligi, havo massalariniki kabi, minglab kilometrga, vertikal yo‘nalishda esa taxminan 5 km ga yetadi. Front zonasining Yer yuzasidagi kengligi yuz kilometr atrofida, balandliklarda esa bir necha yuz kilometrni tashkil etadi. Frontal zonalar Yer sathida ham, undan yuqorida ham gorizontal yo‘nalish bo‘ylab havo harorati, namligi va shamol yo‘nalishlarining sezilarli o‘zgarishi bilan tavsiflanadi.

Front sirtining Yer yuzasi bilan kesishish chizig‘i atmosfera fronti deb ataladi va yer sathi sinoptik xaritasiga tushiriladi. Barik topografiya xaritalarida balandlikdagi frontal zonalar (BFZ) — front sirtining izobarik sirtlar bilan kesishish chiziqlari ko‘rsatiladi.

«Front sirti» — xususiyatlari turlicha bo‘lgan havo massalarini ajratib turuvchi o‘tish zonasi. Jumladan, ular havo zichligi bilan ham farqlanishi mumkin. Bosimning uzluksizligi front sirtining fazoda qanday yo‘nalishda joylashishiga muayyan shartlar qo‘yadi. Harakat bo‘lmaganda zichlik maydonidagi har qanday uzilish (yoki bir havo massasidan boshqasiga tez o‘tish zonasi) gorizontal bo‘lishi kerak. Harakat mavjud bo‘lganda o‘tish sirti qiya holatga keladi. Bunda zichroq (sovuq) havo zichligi kamroq (iliq) havo ostiga pona shaklida kiradi, iliq havo esa shu pona bo‘ylab yuqoriga sirg‘alib ko‘tariladi.

Front sirtining vertikal yo‘nalishdagi qalinligi juda kichik — bir necha yuz metr. Bu u ajratib turadigan havo massalarining kengligidan ancha kam. Troposfera doirasida bir havo massasi ikkinchisining ustini qoplaydi. Ob-havo xaritalarida front zonasining kengligi bir necha o‘n kilometrni tashkil etadi, ammo sinoptik xaritalar tahlilida front bitta chiziq bilan ko‘rsatiladi. O‘tish qatlamining yuqori va quyi chegaralarini faqat atmosferaning yirik masshtabli vertikal kesimlarida aniqlash mumkin.

Frontlarda havoning yuqoriga ko‘tarilish harakatlari kuchli rivojlanadi. Shu bois frontlar yaqinida bulutlar hosil bo‘lishi va yog‘in yog‘ishi uchun qulay sharoit mavjud. Bunga, birinchidan, yerga yaqin qatlamda shamol oqimlarining front chizig‘i tomon yaqinlashishi (shamolning gorizontal tarkibiy qismidagi manfiy divergensiya) yordam beradi. Bundan tashqari, frontlar tizimida iliq havo sovuq havo ponasi bo‘ylab yuqoriga ko‘tariladi (yuqoriga sirg‘alish). Havoning yuqoriga ko‘tarilishi front ortidagi va front oldidagi havoning harakat tezliklari farqi tufayli ham yuzaga keladi, ya’ni front ortidagi havo oldindagisidan tezroq harakatlanganda kuzatiladi. Havo frontning harakat beqaror bo‘lgan qismlarida ham ko‘tariladi. Siklon rivojlanishining dastlabki bosqichida bosimning dinamik pasayishi ham yuqoriga ko‘tarilish harakatlariga yordam beradi. Havo ko‘tarilganda uning adiabatik sovishi ro‘y beradi, natijada bulutlar va yog‘inlar hosil bo‘ladi.

Yaqqol ifodalangan frontning balandligi bir necha kilometr, ko‘pincha 3—5 km bo‘ladi. Asosiy frontlar uzoq davom etadigan va mo‘l yog‘inlar bilan bog‘liq. Ikkilamchi frontlar tizimida bulut hosil bo‘lish jarayonlari sustroq kechadi, yog‘inlar qisqa muddatli bo‘ladi va har doim ham Yer yuzasiga yetib kelmaydi. Shuningdek, frontlarga bog‘liq bo‘lmagan, havo massasi ichida yuzaga keladigan yog‘inlar ham mavjud.

Yerga yaqin qatlamda havo oqimlari barik botiqliklar o‘qi tomon yaqinlashgani sababli aynan shu yerda havo haroratining eng katta tafovutlari yuzaga keladi. Shuning uchun Yer yuzasidagi frontlar barik botiqliklarning o‘qlari bo‘ylab joylashadi. Frontlar havo oqimlari tarqalib ketadigan barik qirlar o‘qi bo‘ylab joylasha olmaydi, faqat qir o‘qini katta burchak ostida kesib o‘tishi mumkin.

Balandlik oshgani sari barik botiqlik o‘qidagi harorat tafovutlari kamayadi. Botiqlik o‘qi havo harorati pastroq tomonga siljib, harorat tafovutlari eng kam bo‘lgan termik botiqlik o‘qi bilan ustma-ust tushishga intiladi. Shunday qilib, balandlik ortgani sayin front barik botiqlik o‘qidan asta-sekin uning chekkasiga, eng katta harorat tafovutlari yuzaga keladigan hududga siljiydi.

Yerning to‘shama yuzasi frontlarning harakati va xususiyatlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Yerga yaqin bir necha yuz metrlik qatlamda ishqalanish front profilining deformatsiyalanishiga olib keladi. To‘shama yuza xususiyatlarining turlicha bo‘lishi tufayli ishqalanishning bir xil emasligi ham front profilini o‘zgartiradi. Bu, ayniqsa, murakkab relyef sharoitida yaqqol seziladi. Orografik to‘siqlar frontlarning harakatiga ta’sir qilishi, frontlarning o‘zini deformatsiyalashi, ular bilan bog‘liq hodisalarni o‘zgartirishi yoki yangi hodisalarni yuzaga keltirishi mumkin. Frontlarning tog‘ to‘siqlari ustidan oshib o‘tishi bulut va yog‘in hosil bo‘lish jarayonlariga ta’sir qiladi. Havo odatda to‘siqlarni gorizontal yo‘nalishda aylanib o‘tishga intiladi, chunki bunda eng kam energiya sarflanadi. Agar havo qatlamlanishi beqaror bo‘lsa, havo qisman tog‘ tizmasi ustidan, ayniqsa uning markaziy qismidan oshib o‘tadi. Bunday oshib o‘tish yon tomondan aylanib o‘tishga nisbatan o‘nlab marta sustroq kechadi. Bundan tashqari, tog‘li relyefdagi kuchli ishqalanish tufayli u keskin turbulent xususiyatga ega bo‘ladi.

Tog‘ tizmasini kesib o‘tadigan front qisman yemiriladi, front chizig‘i esa «egri-bugri» tus oladi. Hatto past to‘siqlar ham havo tomonidan qisman gorizontal yo‘nalishda aylanib o‘tiladi. Havo qatlamlanishi barqaror va to‘siqlar baland bo‘lganda esa to‘siqni faqat gorizontal yo‘nalishda aylanib o‘tish mumkin. Sovuq front tog‘ tizmasiga yaqinlashganda sovuq havo ponasi bilan tizma orasida «qisilib qolgan» iliq havo yuqoriga ko‘tariladi, natijada front oldida bulut va yog‘in hosil bo‘lish jarayonlari kuchayadi. Front oldidagi shamol ham kuchayadi, chunki sovuq front va tog‘ tizmasi orasidagi iliq havoda oqim chiziqlari bir-biriga yaqinlashadi.

Adabiyotlar

  • Palmen E., Nyuton Ch., Atmosferaning sirkulyatsiya tizimlari, ingliz tilidan tarjima, Leningrad, 1973.
  • Petersen S., Ob-havo tahlili va prognozlari, ingliz tilidan tarjima, Leningrad, 1961.

Havolalar