
O‘rta dengiz iqlimi — subtropik iqlimning quruq turlaridan biri. Bu iqlimda yog‘inlar yozga qaraganda qishda ko‘proq tushadi. U O‘rta dengiz mintaqasi va Qora dengizbo‘yining ayrim hududlariga (Qrimning janubiy qirg‘og‘i, Abrau yarimoroli, Gelendjik) xos. Shuningdek, Kaliforniyaning katta qismida, Janubiy va G‘arbiy Avstraliyada, Markaziy Osiyoning ayrim hududlarida hamda Chilining markaziy qismida uchraydi. U ko‘pincha materiklarning g‘arbiy qirg‘oqlarida, shimoliy va janubiy kengliklarning 30°–45° oralig‘ida, ekvatordan uzoqda uchraydi. Yoz quyoshli va issiq bo‘lib, o‘rtacha harorat +25 °С; qish yumshoq, o‘rtacha harorat +5 °С dan +15 °С gacha, o‘rtacha yillik yog‘in miqdori esa 600 mm gacha yetadi.
Geografik tarqalishi
O‘rta dengiz iqlimi, avvalo, O‘rta dengiz sohillari va uning ichki hududlariga xos, aynan shu sababli shunday nomlangan. Yevropada u quyidagi hududlarda kuzatiladi: markaziy va janubiy Portugaliya, «Quruq Ispaniya» (quyidagi hududlardan tashqari butun mamlakat: Galisiya, Asturiya, Kantabriya, Basklar mamlakati, Navarra va La-Rioxa), Fransiyaning O‘rta dengiz sohili, markaziy va janubiy Italiya, Adriatika dengizi sohilidagi Xorvatiya (Dalmatsiya) va Chernogoriya, Albaniya, Shimoliy Makedoniya, Gretsiya, Bolgariyaning janubiy qismi va Turkiyaning Yevropa qismi. G‘arbiy Osiyoda bu iqlim quyidagi hududlarda uchraydi: O‘rta dengiz bo‘yidagi Turkiya, Kipr, O‘rta dengiz bo‘yidagi Suriya, Livan, Isroilning shimoliy va markaziy qismlari, Liviyaning Kirenaika sohili, Liviyaning Sirt shahridan Tunis chegarasigacha bo‘lgan qirg‘oqlari, Tunisning deyarli butun hududi (janubidan tashqari), Jazoirning Sahroi Atlasdan shimoldagi qismi va Marokashning Baland Atlasdan shimoldagi qismi.
O‘rta dengiz iqlimi Qora dengiz qirg‘oqlarining shimoldan esadigan sovuq shamollardan tog‘lar bilan himoyalangan qismlariga ham xos (Qrimning janubiy qirg‘og‘i, shuningdek, Kavkazning Qora dengiz sohillari, jumladan, Anapa, Novorossiysk va Gelendjik). Alisov tasnifiga ko‘ra (O‘rta dengiz iqlimi ham ajratilgan Berg tasnifi bilan adashtirmaslik kerak), odatiy quruq O‘rta dengiz iqlimidan tashqari, uning nam subtropik turi ham mavjud. Bu tur baland tog‘ etaklari va ularga tutash hududlarga xos. Nam subtropik iqlim quyidagi hududlarda ham uchraydi: Adriatika sohilidagi sobiq Yugoslaviya, Kolxida pasttekisligi hamda unga yaqin joylashgan Sochi va Batumi .
O‘rta dengiz havzasidan tashqarida ham bu iqlim quyidagi hududlarda uchraydi: Kaliforniyada (Katta Kaliforniya vodiysi va San-Fransiskodan Meksika chegarasigacha cho‘zilgan qirg‘oq hududlarida), G‘arbiy Keyp provinsiyasida (Janubiy Afrika Respublikasi), Chilining markaziy qismida, G‘arbiy Avstraliyaning janubidagi qirg‘oq hududlarida (Pert shahri atrofida) va Eyr yarimorolida (Janubiy Avstraliya).
Sanab o‘tilgan geografik mintaqalardan tashqarida ham O‘rta dengiz iqlimiga o‘xshash mikroiqlimlar uchraydi. Biroq bunday holatlar O‘rta dengiz iqlimining umumiy rejimiga xos bo‘lmagan mahalliy jarayonlar bilan bog‘liq.
Quruqlikda geografik kenglik ortib, qutblarga yaqinlashgan sari O‘rta dengiz iqlimi yozda ko‘p yomg‘ir yog‘ishi bilan ajralib turadigan okeanik yoki dengizbo‘yi iqlimiga o‘tadi. Kenglik kamayib, ekvatorga yaqinlashgan sari esa u qurg‘oqchil (yoz faslida) dashtlarga o‘tadi; bu yerda qishda ham yomg‘ir kam yog‘adi.
Masalan, Pert shahrida (Avstraliya) yoz issiq va quruq (o‘rtacha sutkalik maksimal harorat 30 °C, dekabr–fevral oylarida yog‘in 34 mm), qish esa nam va salqin (o‘rtacha sutkalik maksimal harorat 18°, iyun–avgust oylarida yog‘in 450 mm). Bu O‘rta dengiz iqlimining odatiy namunasidir.
Quruq O‘rta dengiz iqlimining turlari
Boshqa iqlim turlariga o‘tish darajasi hamda dengiz sathidan balandligiga qarab quruq O‘rta dengiz iqlimining quyidagi kichik turlari farqlanadi:
- infrao‘rtadengiz
- termo-o‘rtadengiz
- mezo-o‘rtadengiz
- suprao‘rtadengiz
- subo‘rtadengiz
- tog‘-o‘rtadengiz
- oro-o‘rtadengiz
- krio-o‘rtadengiz
Yog‘inlar
O‘rta dengiz iqlimi kuzatiladigan hududlarda yoz faslida yuqori bosim o‘choqlari ustunlik qiladi. Ularda quruq havo o‘zgaruvchan dengiz havosi qatlamiga, ya’ni turlicha namlikdagi havo ustiga pastga tushadi. Natijada yog‘in yog‘ishi deyarli imkonsiz bo‘lib qoladi (kamdan-kam uchraydigan momaqaldiroqli yomg‘irlar bundan mustasno). Qishda qutbga yaqin hududlardan keladigan atmosfera havo massalari va ular bilan bog‘liq davriy bo‘ronlar O‘rta dengiz mintaqalarining quyi kengliklarigacha yetib, yomg‘ir, tog‘li hududlarga esa qor olib keladi. Natijada bunday iqlimga ega hududlarda yillik yog‘inning deyarli hammasi qishda tushadi, yozda esa 2—5 oy davomida sezilarli yog‘in umuman bo‘lmasligi mumkin. Qishda yozga nisbatan yog‘in ko‘proq tushishini, ayniqsa, Qrimning janubiy qirg‘og‘i bilan Qrimning boshqa hududlarini taqqoslaganda yaqqol ko‘rish mumkin. O‘rtacha yillik yog‘in miqdori 400—700 mm ni tashkil etadi.
Mahalliy misollar
Masalan, San-Fransiskoda har yili noyabrdan aprelgacha o‘rtacha 448 mm yomg‘ir yog‘adi, yilning qolgan qismida esa bor-yo‘g‘i 52 mm. Iyuldan avgustgacha yog‘in deyarli bo‘lmaydi.
| Ko‘rsatkich \\ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq maksimal t, °C | 22,2 | 25,0 | 29,4 | 33,3 | 36,1 | 41,1 | 37,2 | 37,8 | 39,4 | 37,2 | 29,4 | 23,9 | 41,1 |
| O‘rtacha maksimal t, °C | 13,5 | 15,3 | 16,7 | 18,2 | 19,8 | 21,4 | 22,2 | 22,6 | 23,1 | 21,3 | 17,2 | 13,7 | 18,8 |
| O‘rtacha harorat, °C | 10,2 | 11,6 | 12,7 | 13,8 | 15,3 | 16,8 | 17,6 | 18,1 | 18,2 | 16,6 | 13,2 | 10,3 | 14,5 |
| O‘rtacha minimal t, °C | 6,8 | 7,9 | 8,7 | 9,5 | 10,9 | 12,1 | 13,0 | 13,5 | 13,2 | 11,8 | 9,3 | 7,0 | 10,3 |
| Mutlaq minimal t, °C | −3,3 | −1,1 | −0,6 | 2,2 | 3,9 | 6,1 | 6,7 | 5,6 | 5,0 | 2,8 | −0,6 | −4,4 | −4,4 |
| Yog‘inlar (me’yor), mm | 110,5 | 80,5 | 77,7 | 34,8 | 4,8 | 2,8 | 0,8 | 1,3 | 5,1 | 31,0 | 72,6 | 78,5 | 500,4 |
| Suv harorati, °C | 12 | 12 | 12 | 12 | 12 | 12 | 13 | 14 | 14 | 14 | 14 | 13 | 13 |
| Manba: Ob-havo va iqlim, Jahon iqlimi bo‘yicha qo‘llanma (World Climate Guide) | |||||||||||||
Ekvatorga yaqinlashgan sari qishda tushadigan yog‘in miqdori kamayadi.
| Ko‘rsatkich \\ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| O‘rtacha maksimal t, °C | 16,6 | 17,7 | 19,7 | 21,5 | 23,9 | 27,7 | 30,5 | 31,6 | 29,0 | 25,2 | 20,6 | 17,7 | 21,5 |
| O‘rtacha harorat, °C | 10,9 | 12,1 | 13,9 | 15,7 | 18,6 | 22,3 | 24,9 | 25,9 | 23,3 | 19,6 | 15,1 | 12,2 | 16,9 |
| O‘rtacha minimal t, °C | 5,1 | 6,5 | 8,1 | 10,0 | 13,2 | 16,9 | 19,4 | 20,1 | 17,7 | 14,0 | 9,5 | 6,7 | 12,3 |
| Yog‘inlar (me’yor), mm | 43,6 | 44,4 | 35,0 | 29,6 | 27,2 | 3,8 | 1,8 | 2,7 | 13,2 | 24,8 | 55,5 | 45,2 | 326,8 |
Qutblarga qarab siljigan sari umumiy namlik, odatda, ortadi. Yevropada yozgi yomg‘ir miqdori shimol tomon ko‘payadi, Amerikaning g‘arbiy qirg‘og‘ida esa shimolga qarab qish namroq bo‘lib boradi, yog‘insiz davr esa qisqaradi.
| Ko‘rsatkich \\ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq maksimal t, °C | 45,8 | 46,2 | 42,4 | 37,6 | 34,3 | 28,1 | 26,3 | 27,8 | 32,7 | 37,3 | 40,3 | 44,2 | 46,2 |
| O‘rtacha maksimal t, °C | 30,5 | 31,3 | 29,5 | 25,5 | 22,4 | 19,3 | 18,4 | 18,8 | 20,1 | 22,8 | 26,2 | 28,7 | 24,5 |
| O‘rtacha harorat, °C | 24,2 | 24,7 | 23,0 | 19,5 | 16,6 | 13,9 | 13,1 | 13,4 | 14,8 | 17,0 | 20,2 | 22,4 | 18,6 |
| O‘rtacha minimal t, °C | 17,8 | 18,0 | 16,4 | 13,5 | 10,7 | 8,5 | 7,8 | 8,0 | 9,5 | 11,2 | 14,1 | 16,1 | 12,6 |
| Mutlaq minimal t, °C | 8,9 | 8,7 | 6,3 | 4,1 | 1,3 | −0,7 | 0,0 | 1,3 | 1,0 | 2,2 | 5,0 | 7,9 | −0,7 |
| Yog‘inlar (me’yor), mm | 16,5 | 9,1 | 19,8 | 38,8 | 89,5 | 134,7 | 153,1 | 128,2 | 89,2 | 43,1 | 22,1 | 6,4 | 745,7 |
| Suv harorati, °C | 23 | 23 | 22 | 22 | 20 | 20 | 19 | 19 | 19 | 19 | 21 | 21 | 21 |
| Manba: Meteorologiya byurosi, Sayyohlik portali | |||||||||||||
Harorat
O‘rta dengiz iqlimiga ega barcha hududlarda qish nisbatan yumshoq keladi. Barcha hududlarda ba’zan havo qisqa muddatga sovib, yengil sovuq tushishi yoki qor yog‘ishi mumkin, biroq bu juda kam kuzatiladi. Yozgi harorat ham aksariyat hollarda yuqori bo‘ladi, chunki ochiq havo ustunlik qiladi. Shunga qaramay, u mintaqaga qarab farqlanadi. Masalan, Afinada (Gretsiyada) yoz juda issiq bo‘lsa, San-Fransiskoda qirg‘oq bo‘ylab sovuq suv massalarining apvellingi (upwelling) tufayli yoz salqinroq bo‘ladi. O‘rta dengiz iqlimiga ega barcha hududlar yirik suv havzalariga yaqin joylashgani sababli, ularning harorati, umuman olganda, mo‘tadil; qishdagi eng past va yozdagi eng yuqori haroratlar orasidagi farq nisbatan kichik (ammo bevosita sohil bo‘yida bo‘lmagan joylarda yozgi sutkalik harorat tafovuti katta bo‘lishi mumkin). Qishda harorat, odatda, kamdan-kam hollarda noldan pastga tushadi; dengiz sathida qor yog‘ishi ham kam uchraydi. Atrofdagi tog‘larda esa, aksincha, mahalliy havoning yuqori namligi sababli tez-tez qor yog‘adi.
Havolalar
- O‘rta dengiz iqlimi haqida tushuntirishlar (ingliz tilida) (ishlamaydigan havola 18-mart 2015-yildan beri [4263 kun])