
Dengiz iqlimi, yoki okean iqlimi, — iqlim turi bo‘lib, dengizga yaqin hududlarda uchraydi. Unga havo haroratining sutkalik va yillik tebranish amplitudasi kichikligi, yuqori nisbiy namlik, salqin yoz va yumshoq qish (mo‘tadil kengliklarda), kuchli bulutlilik, faol siklonlar harakati, kuchli shamollar xos. Dengiz iqlimida eng yuqori va eng past harorat kuzatiladigan vaqt (kontinental iqlim hukmron hududlarga nisbatan) 1-2 oyga kechikadi, bahor esa kuzdan sovuqroq bo‘ladi. Bu iqlim atmosferaga okean hududlarining ustun ta’siri sharoitida shakllanadi.
Dengiz iqlimi ayniqsa G‘arbiy Yevropada yaqqol namoyon bo‘ladi. Bu yerda yil bo‘yi Atlantika okeanidan keladigan havo oqimlari ustunlik qiladi. Yevropaning eng g‘arbiy hududlarida havo haroratining yillik amplitudasi atigi bir necha darajani tashkil etadi. Atlantika okeanidan materik ichkarisiga qarab uzoqlashgan sari haroratning yillik amplitudasi ortadi, boshqacha aytganda, iqlimning kontinentallik xususiyati kuchayadi.
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq maksimal t, °C | 14,9 | 18,5 | 22,2 | 27,1 | 30,6 | 34,3 | 35,0 | 37,3 | 33,4 | 28,2 | 18,9 | 15,2 | 37,3 |
| O‘rtacha maksimal t, °C | 7,7 | 8,0 | 10,9 | 13,8 | 17,3 | 20,4 | 22,9 | 22,5 | 19,2 | 14,9 | 10,7 | 7,9 | 14,7 |
| O‘rtacha harorat, °C | 5,0 | 4,9 | 7,1 | 9,2 | 12,6 | 15,6 | 17,9 | 17,6 | 14,9 | 11,4 | 7,7 | 5,3 | 10,8 |
| O‘rtacha minimal t, °C | 2,4 | 2,1 | 4,0 | 5,3 | 8,3 | 11,3 | 13,4 | 13,3 | 11,1 | 8,2 | 4,8 | 2,6 | 7,2 |
| Mutlaq minimal t, °C | −16,6 | −16,1 | −11,1 | −4,9 | −2,4 | 1,4 | 2,4 | 0,2 | −0,4 | −5,7 | −9,1 | −16,1 | −16,6 |
| Yog‘in miqdori (me’yor), mm | 56 | 41 | 42 | 42 | 51 | 45 | 44 | 49 | 48 | 69 | 57 | 55 | 599 |
| Manba: Ob-havo va iqlim | |||||||||||||
Turlari
Yog‘inlar yil davomida bir tekis tushadigan baland tog‘li subtropik dengiz iqlimi (Cwb)
Okean iqlimining bu turi Yerning tropik va subtropik mintaqalaridagi baland tog‘li hududlarga xos. Okean iqlimli boshqa joylardagi kabi, tropik va subtropik mintaqalarning baland tog‘li hududlarida ham shu kengliklarda joylashgan boshqa hududlarga nisbatan yoz yumshoq, qish esa ancha salqin bo‘ladi. Biroq okean iqlimli boshqa hududlardan farqli ravishda, tropik va subtropik baland tog‘larda qish quruqroq kechadi. Umuman olganda, baland tog‘li subtropik iqlimda yil davomida harorat deyarli o‘zgarmaydi, — qor yog‘ishi juda kam uchraydi. Bu hududlarda o‘rtacha oylik harorat quyidagi qiymatdan yuqori bo‘lmaydi: 22 °C (72 °F), lekin quyidagi qiymatdan ham pastga tushmaydi: −3 °C (27 °F). Shu bilan birga, kamida bir oy davomida o‘rtacha harorat quyidagi qiymatdan past bo‘ladi: 18 °C (64 °F).
Baland tog‘ iqlimining bu turi Afrikaning janubi, sharqi va janubi-sharqidagi ayrim hududlarda, Atlas tog‘larida, shuningdek, quyidagi mintaqalarning baland tog‘li qismlarida uchraydi: Janubiy Yevropa, Shimoliy Amerika (Janubiy Appalachi tog‘lari), Markaziy va Janubiy Amerika, Janubi-Sharqiy Osiyo hamda Himolay. Baland tog‘li subtropik iqlimga ega hududlarga Avstraliyaning ayrim qismlari ham kiradi, biroq u yerlarda o‘rtacha oylik harorat yuqoriroq bo‘ladi.
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq maksimal t, °C | 28,2 | 29,3 | 33,3 | 33,4 | 33,9 | 33,5 | 30,0 | 28,4 | 28,5 | 28,9 | 29,3 | 28,0 | 33,9 |
| O‘rtacha maksimal t, °C | 21,3 | 22,9 | 25,5 | 26,6 | 26,3 | 24,7 | 23,2 | 23,4 | 22,5 | 22,4 | 21,9 | 21,2 | 23,5 |
| O‘rtacha harorat, °C | 15,5 | 16,5 | 17,4 | 18,7 | 19,0 | 19,5 | 19,4 | 18,5 | 18,1 | 17,0 | 15,5 | 15,5 | 17,5 |
| O‘rtacha minimal t, °C | 13,0 | 13,0 | 13,0 | 15,5 | 15,8 | 14,3 | 14,5 | 14,5 | 14,5 | 14,5 | 13,8 | 12,4 | 12,6 |
| Mutlaq minimal t, °C | −1,1 | −4,4 | −4 | −0,6 | 3,7 | 4,5 | 5,3 | 6,0 | 1,6 | 0,0 | −3 | −3 | −4,4 |
| Yog‘in miqdori (me’yor), mm | 55 | 53 | 23 | 27 | 58 | 157 | 183 | 173 | 144 | 81 | 76 | 69 | 1004 |
| Manba: NOAA | |||||||||||||
Qutbyoni okean iqlimi (Cfc)
Qutbyoni okean iqlimli hududlarga okean iqlimining umumiy xususiyatlari xos. Biroq yuqori kengliklarda joylashgani uchun bu yerlarda boshqa okean iqlimli mintaqalarga nisbatan havo sovuqroq bo‘ladi va qor tez-tez yog‘adi. Faqat bir oydan uch oygacha bo‘lgan davrda o‘rtacha harorat 10 °C (50 °F) dan yuqori bo‘ladi. Shu bilan birga, o‘rtacha harorat -3 °C (26.6 °F) dan pastga tushmaydi. Qutbyoni okean iqlimi quyidagi hududlarga xos: Islandiya sohillari, Norvegiyaning ayrim qirg‘oqbo‘yi hududlari (masalan, Lofoten orollari), Farer orollari, Shotlandiya tog‘ligi, janubiy Alyaska orollari, Chili va Argentina, Avstraliya va Janubiy Alp tog‘lari
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq maksimal t, °C | 11,6 | 10,2 | 13 | 14,7 | 20,6 | 22,4 | 25,7 | 24,8 | 20,1 | 16,6 | 13,3 | 12 | 25,7 |
| O‘rtacha maksimal t, °C | 2,5 | 2,8 | 3,4 | 6,1 | 9,7 | 12,4 | 14,2 | 13,6 | 10,9 | 7 | 4,2 | 3,1 | 7,5 |
| O‘rtacha harorat, °C | 0 | 0,1 | 0,6 | 3 | 6,6 | 9,5 | 11,2 | 10,7 | 8 | 4,4 | 1,9 | 0,6 | 4,7 |
| O‘rtacha minimal t, °C | −2,4 | −2,4 | −1,9 | 0,5 | 3,8 | 7 | 8,8 | 8,4 | 5,7 | 2,2 | −0,5 | −1,8 | 2,3 |
| Mutlaq minimal t, °C | −19,7 | −19,4 | −16,4 | −16,4 | −7,7 | −0,7 | 1,4 | −0,4 | −4,4 | −10,6 | −15 | −16,8 | −19,7 |
| Yog‘in miqdori (me’yor), mm | 84 | 86 | 81 | 60 | 53 | 45 | 51 | 67 | 73 | 74 | 80 | 94 | 848 |
| Suv harorati, °C | 4 | 3 | 3 | 3 | 4 | 6 | 8 | 8 | 7 | 5 | 5 | 4 | 5 |
| Manba: Ob-havo va iqlim, World Climate Guide | |||||||||||||
Yozi quruq okean iqlimi (Csb)
Yozning quruq kelishi okean iqlimiga emas, balki O‘rta dengiz iqlimiga xos bo‘lsa-da, ayrim xususiyatlar yoz quruq keladigan ba’zi hududlarni okean iqlimi mintaqasiga kiritish imkonini beradi. Xususan, bunday hududlarda O‘rta dengiz iqlimli joylarga nisbatan yillik yog‘in miqdori ko‘proq, bulutli kunlar soni esa ancha yuqori bo‘ladi. Bu belgilar AQShning Tinch okeani bo‘yidagi shimoli-g‘arbiy qirg‘oqlari, Kanadaning Tinch okeani sohillari, shuningdek, Chilining markaziy hududlaridagi ayrim joylar va Atlantika qirg‘oqlaridagi Marokash, Galisiya va shimoliy Portugaliya.
Okean iqlimining bu turi hukmron hududlarda O‘rta dengiz iqlimiga xos quyidagi belgilar ham uchraydi:
- quyoshli soatlar sonining ko‘pligi, ayniqsa yoz oylarida;
- quruq yoz sharoitiga moslashgan o‘simliklarning o‘sishi. Masalan, Galisiyaning janubi va Portugaliyaning shimolida O‘rta dengiz florasiga xos bo‘lgan po‘kak eman keng tarqalgan.
- yoz oylarida o‘rmon yong‘inlarining yuz berishi
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq maksimal t, °C | 17,8 | 21,1 | 25,6 | 29,4 | 33,9 | 35,6 | 39,4 | 37,2 | 36,7 | 31,7 | 23,3 | 17,8 | 39,4 |
| O‘rtacha maksimal t, °C | 8,4 | 9,9 | 12,1 | 14,7 | 18,2 | 21,1 | 24,3 | 24,6 | 21,4 | 15,4 | 10,5 | 7,6 | 15,7 |
| O‘rtacha harorat, °C | 5,6 | 6,3 | 8,1 | 10,2 | 13,3 | 16,1 | 18,7 | 18,9 | 16,3 | 11,6 | 7,4 | 4,8 | 11,4 |
| O‘rtacha minimal t, °C | 2,7 | 2,7 | 4,1 | 5,7 | 8,5 | 11,1 | 13,1 | 13,3 | 11,2 | 7,7 | 4,4 | 2,0 | 7,2 |
| Mutlaq minimal t, °C | −17,8 | −17,2 | −11,7 | −1,7 | −2,2 | 3,3 | 6,1 | 6,7 | 1,7 | −2,2 | −14,4 | −14,4 | −17,8 |
| Yog‘in miqdori (me’yor), mm | 142 | 89 | 95 | 69 | 49 | 40 | 18 | 22 | 38 | 88 | 167 | 136 | 953 |
| Manba: Ob-havo va iqlim | |||||||||||||
Adabiyotlar
- Geografik ensiklopedik lug‘at. Tushunchalar va atamalar / Bosh muharrir A. F. Treshnikov; Tahrir hay’ati: E. B. Alayev, P. M. Alampiyev, A. G. Voronov va boshqalar. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1988. — 432 bet