| Golfstrim | |
|---|---|
Golfstrim oqimi orqali issiqlik tashilishining sxemasi | |
| Okean | Atlantika okeani |
| Turi | iliq oqim |
| O‘rtacha tezligi | 6 km/soat |
| O‘rtacha harorati | +25…+26 °C (suv yuzasida) |
| O‘rtacha harorati | +10…+12 °C (400 m chuqurlikda) |
| Sho‘rligi | 36,3 ‰ |
| Hajmiy suv sarfi | 100 Sv |
Golfstrim (ingl. gulf stream — «qo‘ltiqdan keluvchi oqim») — iliq dengiz oqimi bo‘lib, u Atlantika okeanida oqadi. Tor ma’noda Golfstrim deb Shimoliy Amerikaning sharqiy qirg‘og‘i bo‘ylab Florida bo‘g‘ozidan Nyufaundlend sayozligigacha davom etadigan oqimga aytiladi (geografik xaritalarda ham odatda shunday ko‘rsatiladi). Keng ma’noda esa Golfstrim ko‘pincha Atlantika okeanining shimoliy qismida Floridadan Skandinaviya yarimoroli, Shpitsbergen, Barens dengizi va Shimoliy Muz okeanigacha cho‘zilgan iliq oqimlar tizimini anglatadi. Suv yuzasidagi harorat +25… +26 °C, 400 m chuqurlikda esa +10… +12 °C ni tashkil etadi. Oqimning Shpitsbergengacha bo‘lgan uzunligi taxminan 10 000 km.
Golfstrim — eni 70—90 km bo‘lgan kuchli oqim. Uning yuqori okean qatlamidagi eng katta tezligi soniyasiga bir necha metrga yetadi, chuqurlik ortishi bilan esa tez kamayadi (10—20 sm/s gacha, 1000—1500 m chuqurlikda). Oqim orqali o‘tadigan suvning umumiy hajmiy sarfi taxminan 0,1 km³/s ni tashkil etadi. So‘nggi tadqiqotlar Golfstrimning suv sarfi 30 Sv (Florida oqimi) dan 150 Sv gacha, ya’ni 55° g‘arbiy uzunlikdagi eng katta qiymatiga qadar asta-sekin ortishini ko‘rsatmoqda.
Issiqlik quvvati taxminan vattni tashkil etadi. Oqimning dinamikasi yil davomida sezilarli darajada o‘zgaradi. Golfstrim tufayli Atlantika okeani bilan tutash Yevropa mamlakatlarining iqlimi ayni geografik kenglikda joylashgan boshqa hududlarga qaraganda yumshoqroq: iliq suv massalari ustidagi havoni isitadi, g‘arbiy shamollar esa bu havoni Yevropaga olib boradi. Yanvar oyida havo haroratining muayyan kenglik uchun o‘rtacha ko‘rsatkichdan farqi Norvegiyada 15—20 °C ga, Murmanskda esa 11 °C dan ko‘proqqa yetadi.
Golfstrimning paydo bo‘lishi va yo‘nalishi


Sayyoraviy miqyosda Golfstrim ham, dunyo okeanidagi boshqa oqimlar ham, avvalo, Yerning sutkalik aylanishi ta’sirida yuzaga keladi. Bu aylanish tropik passat shamollarini va passat oqimlarini, jumladan, Shimoliy passat oqimini harakatga keltiradi, Karib dengiziga ortiqcha suv to‘planishiga sabab bo‘ladi hamda oqimni Amerika qit’asining sharqiy qirg‘oqlariga tomon og‘diradigan Koriolis kuchini belgilaydi. Har bir alohida hududda oqimning yo‘nalishi va xususiyatlariga materiklarning shakli, harorat sharoiti, sho‘rlikning taqsimlanishi va boshqa omillar ham ta’sir qiladi.
Golfstrimning dastlabki tarkibiy qismi bo‘lgan Yukatan oqimi Karib dengizidan Meksika qo‘ltig‘iga tor bo‘g‘oz orqali, Kuba bilan Yukatan. U yerda suv yo qo‘ltiqdagi aylanma oqim bo‘ylab harakatlanadi, yo Florida oqimini hosil qiladi. Bu oqim yanada torroq bo‘g‘oz orqali, Kuba bilan Florida orasidan o‘tib, kuchli oqim holida Atlantika okeaniga chiqadi. Florida bo‘g‘ozidagi o‘rtacha suv sarfi — 25 mln m³/s.
Meksika qo‘ltig‘ida katta miqdorda issiqlik to‘plagan Florida oqimi Bagama orollari yaqinida Antil oqimi bilan qo‘shilib, Golfstrimga aylanadi. U Shimoliy Amerika qirg‘oqlari bo‘ylab tor tasma shaklida oqadi. Shimoliy Karolina kengliklarida Golfstrim qirg‘oqbo‘yi hududidan uzoqlashib, ochiq okeanga buriladi. Bunda oqimning eng katta suv sarfi 85 mln m³/s ga yetadi. Taxminan yana 1500 km masofadan so‘ng Golfstrim sovuq Labrador oqimiga duch keladi; bu oqim uni sharqqa, Yevropa tomon yanada og‘diradi. Sharqqa siljishda Koriolis kuchi ham muhim rol o‘ynaydi.
Bu hududda Golfstrim ko‘pincha ringlar — okeandagi girdoblar:87—89ni hosil qiladi. Golfstrimning meandrlanishi (egri-bugri oqishi) natijasida undan ajraladigan bu girdoblarning diametri taxminan 200 km bo‘lib, ular okeanda 3—5 sm/s tezlikda harakatlanadi.
Yevropaga tomon harakatlanar ekan, Golfstrim bug‘lanish, sovish va asosiy oqimni kamaytiradigan ko‘plab yon tarmoqlar tufayli energiyasining katta qismini yo‘qotadi. Shunga qaramay, u Yevropaga yetarli miqdorda issiqlik yetkazib, mintaqada geografik kengligiga nisbatan noodatiy yumshoq iqlimni shakllantiradi.
Golfstrimning Katta Nyufaundlend sayozligidan shimoli-sharqqa davom etuvchi qismi Shimoliy Atlantika oqimi deb ataladi. Shimoliy Atlantika oqimi okeanni shimoli-sharqiy yo‘nalishda kesib o‘tadi va janubga ajraluvchi tarmoqlar orqali energiyasining sezilarli qismini yo‘qotadi. Bu yerda Kanar oqimi Shimoliy Atlantika oqimlarining asosiy aylanish tizimini yopadi. Shimolga, Labrador botig‘i tomon yo‘naluvchi tarmoqlardan Irminger oqimi, G‘arbiy Grenlandiya oqimi kabi oqimlar hosil bo‘ladi; ular Labrador oqimi bilan tutashadi. Shu bilan birga, Golfstrimning asosiy oqimini Yevropa qirg‘oqlari bo‘ylab shimolga davom etuvchi Norvegiya oqimi, Nordkap oqimi va boshqa oqimlarda ham kuzatish mumkin. Golfstrimning izlari oraliq oqim shaklida Shimoliy Muz okeani.
Golfstrim oqimining buzilishi
Oqimning beqarorligi
Ma’lumki, Xatteras burnidan shimolda Golfstrim barqarorligini yo‘qotadi. Unda davri 1,5—2 yil bo‘lgan kvazidavriy tebranishlar kuzatiladi. Ular atmosferadagi jet oqimida kuzatiladigan «indeks sikli» deb ataluvchi tebranishlarga o‘xshaydi.
Iqlim o‘zgarishi va Golfstrim oqimining buzilishi o‘rtasidagi bog‘liqlik haqidagi faraz
Golfstrimning iqlimga ta’sirini hisobga olgan holda, yaqin tarixiy davrda oqimning buzilishi bilan bog‘liq iqlim falokati yuz berishi mumkin, degan taxmin mavjud. Ko‘pchilik global isish va shimoliy muzliklarning erishi natijasida suvning sho‘rligi kamayishi, Golfstrim esa sho‘r va chuchuk suvlar o‘zaro ta’sirida hosil bo‘lgani sababli Yevropaga issiqlik yetib kelmay qolishi hamda yangi muzlik davri boshlanishidan xavotir oladi.
Tarixiy ma’lumotlar
Bunday falokatning nazariy jihatdan mumkinligiga dalil sifatida sayyoramizda ilgari sodir bo‘lgan keskin iqlim o‘zgarishlari haqidagi ma’lumotlar keltiriladi. Jumladan, Kichik muzlik davri haqidagi dalillar yoki Grenlandiya muzlarini tahlil qilish natijalari misol qilib ko‘rsatiladi.
Global isish
Oqimning buzilishi global isish natijasida ham yuz berishi mumkin, deb hisoblanadi. Chunki oqim dinamikasiga okean suvining sho‘rligi kuchli ta’sir qiladi, muzliklar erishi esa sho‘rlikni kamaytiradi. Bundan tashqari, issiqxona effekti kuchayishi natijasida qutb bilan ekvator orasidagi harorat farqining qisqarishi ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shunday qilib, «global isish» Yevropaga halokatli sovish xavfini tug‘dirishi mumkin.
Hozirgi vaqtda Shimoliy Atlantikadagi chuchuk suv muvozanatining o‘zgarishi haroratning keskin pasayishi uchun yetarli emas; faqat Shimoliy Atlantikada global isishning sekinlashishi ehtimoli mavjud.
London universitet kolleji olimlari Golfstrim oqimi ancha sekinlashgani va hozirgi vaqtda so‘nggi 1600 yil ichidagi eng past darajaga yetganiga e’tibor qaratdilar. Bu G‘arbiy Yevropada qishlarning keskin sovuqlashishiga, dengiz sathining tezroq ko‘tarilishiga va tropik yomg‘irlarning kamayishiga olib kelishi mumkin. Tahlil natijasida[qaysi?] sanasi aniqlangan[nima?] qum zarralarining kattaligi Shimoliy Karolinadagi Xatteras burni yotqiziqlarida o‘rganilib, Atlantika meridional sirkulyatsiyasining tezligi XIV—XIX asrlardagi Kichik muzlik davri tugaganidan beri rekord darajada pasaygan, degan xulosaga kelindi.
Dengiz platformasidagi Deepwater Horizon avariyasining Golfstrimga ehtimoliy ta’siri
Neft to‘kilishi bilan bog‘liq hodisa — Deepwater Horizon platformasidagi avariya — Meksika qo‘ltig‘ida 2010-yil aprel oyida yuz berganidan keyin Golfstrimning uzluksiz oqimi buzilgani haqida xabarlar tarqaldi: «…shikastlangan quduqdan neft oqib chiqishi natijasida»
Farazning asoslanganligi
Hozircha yuqorida tilga olingan omillarning iqlimga ta’sirini tasdiqlovchi yetarlicha asosli ma’lumotlar mavjud emas. Bunga mutlaqo qarama-qarshi fikrlar ham bor. Xususan, geografiya fanlari doktori, okeanograf A. L. Bondarenkoning fikricha, «Golfstrimning «ishlash» rejimi o‘zgarmaydi». Bu fikr shunday asoslanadi: suvning amaldagi ko‘chishi sodir bo‘lmaydi, ya’ni oqim Rossbi to‘lqini hisoblanadi. Shuning uchun Yevropa iqlimida hech qanday to‘satdan yuz beradigan halokatli o‘zgarishlar ro‘y bermaydi.
Adabiyotlar
- I. B. Shpindler Golfstrim // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg., 1890—1907.
- V. P. Polevanov Vashington va Bryussel Golfstrimning o‘rnini bosuvchi oqimni izlamoqda. www.argumenti.ru (25-may 2011-yil). Murojaat qilingan sana: 2-aprel, 2020-yil.