Atmosfera sirkulyatsiyasi

Atmosferaning global sirkulyatsiyasi sxemasi

Atmosfera sirkulyatsiyasi — Yer yuzasi ustidagi gorizontal va vertikal, girdobli hamda to‘lqinsimon havo oqimlari majmui. Ularning ko‘lami o‘nlab yoki yuzlab metrdan (bunday harakatlar mahalliy shamollarni yuzaga keltiradi) yuzlab va minglab kilometrgacha yetadi. Yirik ko‘lamli oqimlar troposferada siklonlar, antisiklonlar, mussonlar va passatlarning hosil bo‘lishiga olib keladi. Stratosferada asosan zonal havo oqimlari ustunlik qiladi (bu geografik kengliklar bo‘yicha zonallik mavjudligini ta’minlaydi). Atmosfera sirkulyatsiyasi ob-havo va iqlimning shakllanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.

Atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasi — berk aylanma oqimlar tizimi bo‘lib, bunda havo massalari qit’alar va okeanlar yoki butun Yer shari miqyosida harakatlanadi. Atmosferaning mahalliy sirkulyatsiyasini muayyan hududning tabiiy-geografik sharoiti belgilaydi. Bunga brizlar, tog‘-vodiy shamollari va boshqalar kiradi.

Havo zichligi yuqoriroq bo‘lgan sovuq havo hosil qiladigan yuqori bosimli hududlardan atmosfera bosimi pastroq, iliq hududlarga qarab harakatlanadi. Haroratning hududlarga qarab farqlanishi Yer yuzasining turli geografik kengliklarda Quyosh tomonidan har xil darajada isitilishi va Yer sirtining fizik xususiyatlari turlicha ekani, ayniqsa uning quruqlik va dengizlarga bo‘lingani bilan izohlanadi. Bundan tashqari, havo harakatiga Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi va Yer sirtining bir jinsli emasligi ham ta’sir qiladi. Bu havo bilan yer sathi o‘rtasida ishqalanish yuzaga kelishiga va havoning sirt harakatiga ergashishiga sabab bo‘ladi. Yer atmosferasidagi barcha sirkulyatsiya jarayonlarining dastlabki energiya manbai — Quyoshning nurlanish energiyasidir. Atmosfera sirkulyatsiyasi energiyasi ishqalanishga uzluksiz sarflanadi, biroq Quyosh nurlanishi hisobiga doimiy ravishda to‘ldirib boriladi.

Atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasi

Atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasi atmosferada moddalar va energiyaning ham kenglik, ham meridian yo‘nalishlarida ko‘chishiga olib keladi. Shu bois u sayyoraning istalgan hududidagi ob-havoga ta’sir ko‘rsatadigan eng muhim iqlimni shakllantiruvchi jarayonlardan biridir. Troposferada bu jarayonda passatlar, mussonlar, shuningdek, siklonlar va antisiklonlar bilan bog‘liq havo massalarining ko‘chishi (siklonik faoliyat) ishtirok etadi.

Havo oqimlarining Hadli, Ferrel va qutb sirkulyatsiya kataklaridagi harakati

Troposferadagi global atmosfera sirkulyatsiyasining asosiy tarkibiy qismlari har bir yarimsharda uchta sirkulyatsiya katagidan iborat: Hadli katagi, Ferrel katagi, qutb katagi.

Eng ko‘p isiydigan hududlarda qizigan havoning zichligi kamayadi va u yuqoriga ko‘tariladi. Natijada atmosfera bosimi past bo‘lgan hudud yuzaga keladi. Sovuqroq joylarda esa, aksincha, yuqori bosimli hudud shakllanadi. Havo bosimi yuqori hududdan bosimi past hududga tomon harakatlanadi. Hudud ekvatorga qanchalik yaqin va qutblardan qanchalik uzoq bo‘lsa, u shunchalik kuchli isiydi. Shu bois atmosferaning quyi qatlamlarida havo asosan qutblardan ekvatorga qarab harakatlanadi. Biroq Yer o‘z o‘qi atrofida ham aylanadi, shu sababli harakatlanayotgan havoga Koriolis kuchi ta’sir qilib, uning harakatini g‘arbga og‘diradi. Troposferaning yuqori qatlamlarida havo massalari teskari yo‘nalishda — ekvatordan qutblarga tomon harakatlanadi. Koriolis kuchi bu oqimlarni doimiy ravishda sharqqa og‘diradi; qutblarga yaqinlashgan sari og‘ish ham kuchayadi. Shimoliy va janubiy kengliklarning taxminan 30 darajasida havo oqimi ekvatorga parallel ravishda g‘arbdan sharqqa yo‘naladi. Natijada shu kengliklarga yetib borgan havo mazkur balandlikda harakatini davom ettira olmaydi va Yer sirtiga tomon pastga tushadi. Bu yerda eng yuqori atmosfera bosimi hududi (subtropik yuqori bosim mintaqasi) hosil bo‘ladi. Shu tariqa passatlar — ekvator va g‘arb tomon doimiy esib turadigan shamollar yuzaga keladi. Havo oqimini og‘diruvchi kuch uzluksiz ta’sir qilgani bois passatlar ekvatorga yaqinlashganda unga deyarli parallel yo‘nalishda esadi. Yuqori qatlamlarda ekvatordan tropiklarga yo‘nalgan havo oqimlari antipassatlar deb ataladi. Passatlar va antipassatlar go‘yo havo g‘ildiragini hosil qilib, ekvator bilan tropiklar o‘rtasida havoning uzluksiz aylanishini ta’minlaydi. Shimoliy va Janubiy yarimshar passatlari orasida tropiklararo konvergensiya zonasi.

Havolalar

Adabiyotlar

  • Atmosfera sirkulyatsiyasi // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
  • Pogosyan X. P., Atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasi, L., 1972.