Arteriya
Kataloglar
MeSH MeSH FMA TA98
Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Arteriyalar (qadimgi yunoncha ἀρτηρία) — qon tomirlari, ular qonni yurakdan a’zolarga olib boradi. Bu jihati bilan ular venalardan farq qiladi: venalarda qon yurak tomon («markazga intilgan holda») harakatlanadi.

«Havo tashuvchi» degan ma’noni anglatuvchi «arteriya» nomining paydo bo‘lishi Erasistrat nomi bilan bog‘lanadi. U venalarda qon, arteriyalarda esa havo bor deb hisoblagan.

Shuni ta’kidlash kerakki, arteriyalar har doim ham arterial qonni tashimaydi. Masalan, o‘pka arteriyasi poyasi va uning tarmoqlari arterial tomirlar bo‘lib, ular kislorod bilan boyimagan qonni o‘pkaga olib boradi. Bundan tashqari, odatda arterial qon oqadigan arteriyalarda ayrim kasalliklar, masalan, tug‘ma yurak nuqsonlari kuzatilganda, venoz yoki aralash qon ham oqishi mumkin.

Arteriyalar yurak qisqarishlari ritmida pulsatsiyalanadi. Arteriyalar tana yuzasiga yaqin joylashgan sohalarga barmoqlarni bosib, bu ritmni sezish mumkin. Ko‘pincha puls bilak sohasida tekshiriladi: bu yerda bilak (radial) arteriyasining urishini oson payqash mumkin.

Arteriya devorlari uchta qatlam yoki pardadan iborat: ichki parda (lotincha tunica intima) yoki endoteliy — biriktiruvchi qatlam ustida joylashgan endoteliy hujayralari qatlamidan iborat; o‘rta parda (lotincha tunica media) — elastik to‘qima va silliq mushak tolalaridan tashkil topgan bo‘lib, ular arteriya diametrining o‘zgarishini boshqaradi; tashqi parda — adventitsiya (lotincha tunica adventitia) esa biriktiruvchi to‘qimadan iborat.

Arteriya devorlari ancha qalin va elastik bo‘ladi, chunki ular yuqori qon bosimiga bardosh berishi kerak. Elastik va mushak elementlari tufayli arteriyalar devorlari tarangligini saqlay oladi, kuchli qisqarib, keyin bo‘shashadi hamda qonning bir maromda oqishini ta’minlaydi. Ayniqsa, kichik arteriyalar va arteriolalar kuchli qisqarish xususiyatiga ega. Qarish jarayonida arteriya devorlari asta-sekin qalinlashadi; ayni paytda tomirlar diametri ham kattalashadi. Markaziy arteriyalarda odatda tomirning ichki bo‘shlig‘i kengayadi, periferik arteriyalarda esa ko‘proq devorlar qalinlashadi. Bu jarayonlarda elastin — skleroproteinlar guruhiga mansub oqsil tolalarining qarishi muhim o‘rin tutadi; bunda ayrim aminokislotalar miqdori ortadi va kalsiy tuzlari to‘planadi. Kollagen tolalari ham qarishga uchraydi: bu ularning zanjirlari uzunligi va buralish darajasining kamayishi, shuningdek, ko‘ndalang bog‘lanishlar sonining ortishi bilan namoyon bo‘ladi.

• Elastik tur — aorta, o‘pka arteriyasi poyasi. Bunday arteriya devorida asosan elastik tolalar bo‘ladi, mushak elementlari deyarli uchramaydi
• O‘tish turi — o‘rtacha diametrli arteriyalar. Ularning devorida elastik tolalar ham, mushak elementlari ham mavjud
• Mushakli tur — arteriolalar, prekapillyarlar. Ularning devorida asosan mushak elementlari bo‘ladi

Yurakdan chiqqan qon arteriyalar tizimi orqali oqadi, so‘ng kapillyarlardan o‘tib, venoz tomirlar tizimiga tushadi. O‘pka arteriyasiga (kichik qon aylanish doirasiga) qon o‘ng qorinchadan keladi. Chap qorinchadan esa aorta deb ataluvchi asosiy arteriya chiqadi. U butun qon aylanish tizimidagi diametri eng katta tomirdir. Aortaning bir necha qismi ajratiladi. Bu tomir aorta piyozchasi deb ataladigan qismdan boshlanib, yuqoriga ko‘tariluvchi aortaga davom etadi. U burilib, aorta ravog‘ini hosil qiladi va chapga hamda orqaga yo‘nalib, pastga tushuvchi aortaga aylanadi. Aorta piyozchasidan yurakning ikkita toj arteriyasi, aorta ravog‘idan esa yelka-bosh poyasi, chap umumiy uyqu arteriyasi va chap o‘mrovosti arteriyasi boshlanadi. Yelka-bosh poyasi o‘ng umumiy uyqu arteriyasi va o‘ng o‘mrovosti arteriyasiga bo‘linadi.

O‘ng va chap umumiy uyqu arteriyalari ko‘krak qafasining yuqori teshigidan o‘tib, ikkita uyqu arteriyasiga ajraladi: tashqi uyqu arteriyasi bosh va bo‘yin to‘qimalarini qon bilan ta’minlaydi, ichki uyqu arteriyasi esa qonni bosh miya va ko‘zlarga olib boradi. O‘mrovosti arteriyalaridan umurtqa arteriyalari tarmoqlanib, bosh miyaning qon bilan ta’minlanishida ishtirok etadi. Keyin o‘mrovosti arteriyalari ko‘krak qafasining old devori va diafragmani qon bilan ta’minlovchi tarmoqlar chiqaradi. Navbatdagi tarmoqlar esa ko‘krak qafasining yuqori qismi va bo‘yinning pastki qismlariga qon yetkazadi. O‘mrov suyagi ostidan o‘tgach, o‘mrovosti arteriyasi qo‘ltiqosti arteriyasiga aylanadi. Qo‘ltiqosti chuqurchasida u ko‘krak qafasining yon devori va yuqori qo‘l tomon tarmoqlanadi. Qo‘ltiqosti chuqurchasidan chiqib, yelka sohasiga o‘tgach, u yelka arteriyasiga aylanadi. Tirsak bo‘g‘imidan keyin yelka arteriyasi ikkiga — bilak (radial) va tirsak (ulnar) arteriyalariga bo‘linadi. Ular bilakning pastki qismini qon bilan ta’minlab, kaftga o‘tadi va bu yerda kaft tomirlariga davom etadigan ikkita — yuzaki va chuqur arterial kaft ravog‘ini hosil qiladi.

Pastga tushuvchi aorta ko‘krak va qorin qismlariga bo‘linadi. Ko‘krak aortasidan ko‘krak qafasi devorlarini qon bilan ta’minlovchi ko‘plab qovurg‘alararo arteriyalar, shuningdek, ko‘krak qafasidagi ichki a’zolarga boruvchi tarmoqlar ajraladi. Qorin aortasidan juft arteriyalar (buyrak, buyrakusti bezi, ayollardagi tuxumdon va erkaklardagi moyak arteriyalari), shuningdek, toq arteriyalar (oshqozon, jigar, taloq, yuqori va pastki tutqich arteriyalari) ajraladi. Nihoyat, qorin aortasi umumiy yonbosh arteriyalariga bo‘linadi.

Har bir umumiy yonbosh arteriyasi tos a’zolarini (siydik pufagi, jinsiy a’zolar) qon bilan ta’minlaydigan ichki yonbosh arteriyasiga hamda chov boylami ostidan o‘tib, son arteriyasiga aylanadigan tashqi yonbosh arteriyasiga bo‘linadi. Son arteriyasining tarmoqlari son mushaklari, terisi va suyaklarini qon bilan ta’minlaydi. Tizzadan pastda son arteriyasi «taqim arteriyasi» deb ataladi. So‘ng u boldir arteriyalariga bo‘linadi: oldingi boldir arteriyasi oyoq panjasiga tushadi, orqa boldir arteriyasi esa kichik boldir (fibulyar) arteriyasini hosil qilib, kaftosti arteriyalariga ajraladi. Barcha kichik arteriyalardan arteriolalar — mayda tomirlar (ulardan faqat kapillyarlar kichikroq) tarmoqlanadi. Ularning tuzilishi arteriyalarnikiga o‘xshash, biroq diametri ancha kichikdir.

Arteriyalarning asosiy vazifasi — yurakdan ma’lum bosim ostida kelayotgan qonni o‘tkazishdir. Qonning arterial bosimi ikki xil ko‘rsatkich bilan ifodalanadi. Yurak mushagi qisqarib (miogen mexanizm hisobiga) qonni arteriyalarga haydaganda bosim uning bo‘shashgan paytidagidan yuqori bo‘ladi. Shu sababli qisqarish va bo‘shashish davrida arteriyalardagi bosim yuqori va quyi chegaralar orasida o‘zgaradi. Yuqori ko‘rsatkich sistolik bosim, pastki ko‘rsatkich esa diastolik bosim deyiladi. Sog‘lom odamda tinch holatda Korotkov usuli bilan o‘lchangan maqbul qon bosimi 120/80 mm simob ustunidan past bo‘ladi va hech qanday holatda 140/90 mm simob ustunidan oshmasligi kerak. Bosimning ko‘tarilishi (gipertenziya) odatda qon aylanish tizimi zararlanishi xavfi ortganini ko‘rsatadi. Gipotenziya ham xavfli bo‘lishi mumkin. Gipertenziya davolanmasa, ko‘rish qobiliyatining yo‘qolishi, buyrak yetishmovchiligi, yurak ishemik kasalligi, o‘tkir koronar yetishmovchilik, bosh miya insulti va gipertonik kriz oqibatida o‘lim xavfi ortadi.

1896-yilda italiyalik shifokor Shipione Riva-Rochchi arterial qon bosimini o‘lchaydigan zamonaviy apparatning dastlabki namunasini yaratdi va bosimni o‘lchash usulini taklif qildi^{[manba 4180 kundan beri ko‘rsatilmagan]}. Riva-Rochchi taklif qilgan arterial bosimni palpatsiya yordamida o‘lchash usulining kamchiligi shundaki, u faqat sistolik bosimni o‘lchash imkonini bergan. 1905-yilda N. S. Korotkov apparatni takomillashtirib, arterial bosimni o‘lchashning hozirgacha qo‘llanadigan yangi usulini taklif etdi. Bugungi kunda havo bilan shishiriladigan manjeta va simobli manometrdan iborat klassik apparatlardan tashqari, uy sharoitida va qon bosimini uzluksiz kuzatish uchun zamonaviy elektron tonometrlardan ham foydalaniladi. Ko‘pgina mamlakatlarda shifokorlar bemorning qon bosimini RR=130/85 shaklida yozadilar. RR belgisi ixtirochi sharafiga qabul qilingan: yuqori raqam sistolik, quyi raqam diastolik bosimni ko‘rsatadi. Rus tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarda АД=120/70 yozuvi qabul qilingan bo‘lib, bunda АД — arterial bosim deganidir.

Yurak uzluksiz ishlashi uchun kislorod va oziq moddalar kerak. Ularni, odatda, aorta piyozchasidan boshlanib, keyin yurak mushagi bo‘ylab tarqaladigan o‘ng va chap koronar (toj) arteriyalar yetkazib beradi. Bu arteriyalar mayda tomirlarga bo‘linib, miokard ichiga kiradi. Yurak mushagiga qon kelishi bilan uning qonga bo‘lgan ehtiyoji o‘rtasidagi muvozanat buzilganda koronar yetishmovchilik yuzaga keladi (ko‘pincha bunga koronar arteriyalardan birining tomir devoridagi sklerotik o‘zgarishlar tufayli torayishi sabab bo‘ladi). Kasallikning dastlabki davri alomatsiz kechadi. Biroq tomirning ichki bo‘shlig‘i sezilarli darajada torayganda ko‘krakda og‘riq, keyinchalik esa tobora yaqqolroq bo‘g‘ilish hissi paydo bo‘ladi. Jarayon yanada rivojlansa, koronar arteriyalarning butunlay berkilib qolishiga va miokard infarkti xavfiga olib kelishi mumkin. Zarurat tug‘ilganda koronar tomirlar tizimi toraygan yoki bekilib qolgan arteriyalarni chetlab o‘tib, boshqa tomirlar orqali yurakka qon kelishini ta’minlay oladi. Kasallangan arteriyalar bilan ularga qo‘shni sog‘lom arteriyalar orasidagi bunday qo‘shimcha tutashuvlar «anastomozlar» deb ataladi.

Turli kasallik holatlari arteriya devorlarini shikastlashi mumkin (avvalo, bunga ateroskleroz va Menkeberg arteriosklerozi kiradi). Tashqi ko‘rinishidan bu tomirning torayishi, bo‘rtib chiqishi yoki (kamroq hollarda) kengayishi bilan namoyon bo‘ladi. «Anevrizma» deb ataladigan bunday shikastlanishga ko‘pincha arteriyaning o‘zida yoki unga yondosh to‘qimalarda kechadigan degenerativ-distrofik jarayonlar, skleroz yoki jarohatlar sabab bo‘ladi. Bundan tashqari, bosh miya tomirlarining anevrizmasi tug‘ma bo‘lishi ham mumkin. Katta tomir anevrizmasining yorilishi hayot uchun o‘ta xavfli ichki qon ketishiga olib kelishi mumkin.

• Arteriyalar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
• Valentin Kozlov. Yurak-qon tomir tizimi anatomiyasi. O‘quv qo‘llanma. — Moskva: Amaliy tibbiyot, 2013. — 192 bet — 1000 nusxa — ISBN 978-5-98811-200-6.