
Adaptiv optika — optikaning yorug‘lik tarqalishida yuzaga keladigan tartibsiz buzilishlarni bartaraf etish usullarini o‘rganadigan bo‘limi bo‘lib, bu buzilishlar yorug‘lik bir jinsli bo‘lmagan muhitda tarqalganda paydo bo‘ladi va boshqariladigan optik elementlar yordamida tuzatiladi. Adaptiv optikaning asosiy vazifalari — ajrata olish qobiliyati chegarasini kuzatuv asboblarida oshirish, optik nurlanishni qabul qilgich yoki nishonga jamlash va hokazolardan iborat.
Adaptiv optika yerda joylashgan astronomik teleskoplarni, optik aloqa tizimlarini, sanoat lazer qurilmalarini yaratishda, oftalmologiyada va boshqa sohalarda qo‘llanadi. U bu sohalarda mos ravishda atmosferadagi buzilishlarni, optik tizimlarning aberratsiyalarini, shu jumladan, inson ko‘zining optik elementlaridagi aberratsiyalarni kompensatsiyalash imkonini beradi.
Adaptiv optik tizim
Tuzilishiga ko‘ra, adaptiv optik tizim odatda buzilishlarni o‘lchaydigan datchikdan (to‘lqin fronti datchigi), to‘lqin fronti korrektoridan va datchik bilan korrektor o‘rtasidagi aloqani ta’minlaydigan boshqaruv tizimidan iborat.
To‘lqin fronti datchiklari

To‘lqin frontining shaklini sifat jihatidan baholashga ham, miqdoriy o‘lchashga ham imkon beradigan turli usullar mavjud. Hozirgi vaqtda interferension turdagi va Shek–Gartman turidagi datchiklar eng keng tarqalgan.
Interferension datchiklar ikki yorug‘lik to‘lqinini kogerent qo‘shishga va intensivligi o‘lchanayotgan to‘lqin frontiga bog‘liq bo‘lgan interferensiya manzarasini hosil qilishga asoslanadi. Bunda ikkinchi (tayanch) yorug‘lik to‘lqini sifatida tekshirilayotgan nurlanishni fazoviy filtrlash orqali olingan to‘lqindan foydalanish mumkin.
Shek–Gartman turidagi datchik mikrolinzalar matritsasi va ularning fokal tekisligida joylashgan fotoqabul qilgichdan iborat. Har bir linzaning o‘lchami, odatda, 1 mm yoki undan kichik bo‘ladi.
Datchik linzalari tekshirilayotgan to‘lqin frontini subaperturalarga (har bir mikrolinzaning aperturasiga) ajratadi va fokal tekislikda fokus dog‘lari majmuasini hosil qiladi. Har bir dog‘ning joylashuvi datchik kirishiga kelgan yorug‘lik dastasi to‘lqin frontining mahalliy og‘ishiga bog‘liq. Fokus dog‘larining ko‘ndalang siljishini o‘lchab, har bir subapertura doirasida to‘lqin frontining o‘rtacha og‘ish burchaklarini hisoblash mumkin. Shu qiymatlarga asoslanib, datchikning butun aperturasi bo‘ylab to‘lqin frontining shakli aniqlanadi.
To‘lqin fronti korrektorlari

Adaptiv (deformatsiyalanuvchi) ko‘zgu[ingl.] to‘lqin frontini boshqarish va optik aberratsiyalarni tuzatishda eng ko‘p qo‘llanadigan vositadir. To‘lqin frontini tarkibiy qismlardan yig‘ilgan ko‘zgu bilan tuzatish g‘oyasini V. P. Linnik 1957-yilda ilgari surgan. Bunday tizimni yaratish imkoniyati texnologiyalar rivojlanishi hamda kompyuter yordamida nihoyatda aniq boshqarish va nazorat qilish imkoniyatlari paydo bo‘lishi bilan, 1990-yillarning o‘rtalaridan boshlab yuzaga keldi.
Xususan, unimorf (yarim passiv bimorf) ko‘zgular keng tarqalgan. Bunday ko‘zgu pyezoelektrik materialdan tayyorlangan yupqa plastinadan iborat bo‘lib, uning ustida elektrodlar maxsus tartibda joylashtiriladi. Plastina old yuzasida optik sirt shakllantirilgan asosga biriktiriladi. Elektrodlarga kuchlanish berilganda pyezoelektrik plastina siqiladi (yoki kengayadi), natijada ko‘zguning optik sirti egiladi. Elektrodlarning fazoda o‘ziga xos joylashuvi sirtning murakkab shakllarini hosil qilishga imkon beradi.
Adaptiv ko‘zgu shaklini tez boshqarish imkoniyati dinamik aberratsiyalarni real vaqt rejimida kompensatsiyalashga imkon beradi.
Astronomiyada qo‘llanadigan adaptiv optika tizimlari uchun atmosfera turbulentligi yuzaga keltiradigan buzilishlarni tuzatishda yorqinligi etalon bo‘ladigan tayanch manba zarur. Bunday manba o‘rganilayotgan osmon hududiga burchak masofasi bo‘yicha yetarlicha yaqin joylashishi kerak. Ayrim tizimlarda bu maqsadda Yerdagi lazer yordamida Yer sirtidan taxminan 90-100 km balandlikdagi natriy atomlarini qo‘zg‘atish orqali hosil qilinadigan «sun’iy yulduz» ishlatiladi.
Astronomiyada
Astronomiyada adaptiv optika yulduzlar va galaktikalarni kuzatishda qo‘llanadi. Ularning nuri atmosferada buzilishi yoki kuzatilayotgan obyektlar bir-biriga yetarlicha yaqin joylashganda bitta yorug‘ dog‘iga qo‘shilib ketishi mumkin. Astronomik adaptiv optika tizimlarida yana bir muammo — uzoqdagi yulduzlar va galaktikalardan keladigan yorug‘likning yorqinligi to‘lqin frontini ishonchli qayta tiklash uchun haddan tashqari pastligidir.
Dastlab xira obyektlarni kuzatishda to‘lqin fronti ularga yaqin joylashgan yorqin yulduzlar (tayanch yulduzlar deb ataladi) asosida qayta tiklangan. Ushbu usuldan foydalanilgani haqida ilk bor 1989-yilda, u Yuqori Provans observatoriyasida sinab ko‘rilganda ma’lum bo‘lgan. Biroq keyinchalik shunga o‘xshash usullar bundan ancha oldin ham AQSH harbiylari tomonidan qo‘llangani aniqlandi. Tez orada mayoq vazifasini bajaruvchi yulduzlardan (ingl. yo‘naltiruvchi yulduzlar (guide stars)) foydalanadigan bunday tizimlar katta teleskoplarda keng qo‘llanila boshlandi.
Biroq osmonda mayoq vazifasiga mos keladigan yorqin yulduzlar ko‘p emas. Shu sababli yuqorida tasvirlangan usul yordamida osmon sferasining atigi 10 % qismini kuzatish mumkin edi. Bu muammoni hal qilish uchun 1985-yilda fransuz astronomlari Reno Fua va Antuan Labeyri lazer yordamida «sun’iy yulduzlar» yaratishni, ya’ni lazer yordamida natriy atomlarini mezosferada, taxminan 90—100 km balandlikda nurlantirishni taklif qildilar. Hosil bo‘lgan yorug‘lik kompensatsiya tizimi uchun tayanch manba bo‘lishi kerak edi. Astronomiyada bunday tizim birinchi marta 1990-yillarning o‘rtalarida o‘rta o‘lchamli teleskoplarda — Lik observatoriyasida (AQSH) va Kalar-Alto observatoriyasida (Ispaniya) qo‘llandi. Taxminan yana 10 yil o‘tgach, bu texnologiya 8—10 metrli teleskoplarda ham joriy etildi. Harbiylar bu usulni ham avvalroq sinab ko‘rgan edi.
Maxfiy ishlanmalar tarixi
Yomon ko‘rinuvchanlik sababli yuzaga keladigan buzilishlarni kompensatsiyalash uchun adaptiv optikadan foydalanish g‘oyasini birinchi bo‘lib 1953-yilda Maunt-Vilson observatoriyasi (Kaliforniya) direktori Horas Bebkok ilgari surgan. Biroq 1950-yillarda texnologiyalar darajasi adaptiv optika tizimlarini rivojlantirish uchun hali yetarli emas edi.
Adaptiv optika tizimlarini ishlab chiqish DARPA nazorati ostida 1973-yilda boshlandi. O‘sha yili Itek Optical Systems xususiy kompaniyasiga astronomik ko‘rish sharoiti yomonligi tufayli yorug‘likning sochilishini kompensatsiyalaydigan qurilmalarni ishlab chiqish buyurildi. Bu qurilmalardan avvalo sovet sun’iy yo‘ldoshlarini kuzatishda foydalanish rejalashtirilgan edi. Keyinchalik ular asosida lazer quroli yaratish va undan ballistik raketalarni yo‘q qilish uchun foydalanish ko‘zda tutilgan. Itek xodimlari adaptiv optika tizimining asosiy qismlarini yaratdilar. To‘lqin fronti datchigi sifatida interferometr ishlatildi. To‘lqin frontini tuzatish vazifasini yupqa alyuminiy ko‘zgu qatlami bilan qoplangan shishadan yasalgan deformatsiyalanuvchi ko‘zgu bajardi. Ko‘zgu 21 ta pyezoelektrik aktuator ta’sirida deformatsiyalanar, ularning har biri 10 mkm oralig‘ida qisqarishi va uzayishi mumkin edi. Dastlabki ikki qismni nazorat qilish uchun boshqaruv tizimi yaratildi. Tizim sinovlari vaqtida astronomik obyektlar emas, balki fokuslangan lazer nuri kuzatildi. Natijada Eyri diskining barqaror tasviri olindi, bu esa tizim ishlayotganini tasdiqladi.
Kompaniyaning ushbu yo‘nalishdagi keyingi tajribalari natijalari maxfiylashtirildi. 1975-yilda AQSH Mudofaa vazirligi manfaatlari uchun adaptiv optika tizimlarini yaratishga qaratilgan CIS maxfiy dasturi tasdiqlandi (ingl. kompensatsiyalovchi tasvirlash tizimi (Compensating Imaging System)). Dastur yanada takomillashgan to‘lqin fronti datchiklari va ko‘proq aktuatorli deformatsiyalanuvchi ko‘zgular yaratishni nazarda tutardi. Uni amalga oshirish uchun 1,6 metrli teleskopdan foydalanildi. Teleskop Haleakala tog‘i cho‘qqisida, Gavayining Maui orolida joylashgan edi. Adaptiv optika tizimi bilan jihozlangan ushbu teleskop yordamida 1982-yil iyun oyida Yer sun’iy yo‘ldoshining dastlabki yetarlicha sifatli fotosuratlari olindi: CIS yordamida teleskopning ajrata olish qobiliyati 12 baravar oshirildi. CIS tayanch manba (tayanch yulduz) sifatida yulduz nuridan emas, balki sun’iy yo‘ldoshdan qaytgan Quyosh nuridan foydalandi.
Lazerlar yordamida sun’iy yulduzlarni hosil qilish (lazerli tayanch yulduz) va ular asosida kalibrlash g‘oyasini harbiylar rahbarligida ishlagan olim ham ilgari surgan. Bu olim — Julius Feynleyb — 1981-yilda adaptiv optika tizimlarida Reley sochilishidan foydalanishni taklif qildi. O‘sha paytda mavjud bo‘lgan SPAC (ingl. Shearing Point Ahead Compensation) usulida atmosfera keltirib chiqaradigan buzilishlar lazerdan chiqqan va atmosferadan qaytgan yorug‘lik asosida baholanardi. APAC (ingl. Astral Point Ahead Compensation) deb atalgan yangi usulda esa to‘lqin fronti buzilishlarining xususiyati Reley sochilishi natijasida nur chiqarilgan nuqtaga qaytgan fotonlar asosida aniqlanardi. 1983-yilda amerikalik fizik Robert Fyugeyt boshchiligidagi guruh Starfire Optical Range (SOR) poligonida bu nurlanish xossalari nuqtaviy manba nurlanishiga yaqinligini tajribada tasdiqladi.
Avvalgi tadqiqotlar natijalarini mustahkamlash uchun tajribalarni diametri kattaroq teleskopda takrorlash zarur edi. Bunday teleskop harbiylar 1987-yilda sinovlar uchun ajratgan hududga o‘rnatildi. 1992-yil fevraliga kelib Fyugeyt guruhi katta natijalarga erishdi. Tayanch nurlanish manbasi sifatida sekundiga 5000 ta impuls hosil qila oladigan, mis bug‘ida ishlovchi kuchli lazerlar qo‘llandi. Bu hatto juda qisqa davom etadigan turbulentliklar keltirib chiqaradigan buzilishlarni hisobga olish imkonini berdi. Shuningdek, 1970-yillarning boshida ixtiro qilingan yanada mukammal Shek–Gartman datchigi ishlatildi. Teleskop ko‘zgusi 241 ta aktuatorga ega bo‘lib, shaklini sekundiga 1664 marta o‘zgartira olardi.
Tayanch nurlanish manbalarini hosil qilishda Reley sochilishidan foydalanishning cheklovlari ham bor edi. Sochilish kuchsiz bo‘lgani sababli uni nisbatan past — 10 dan 20 kilometrgacha balandlikda hosil qilishga to‘g‘ri kelardi. Bu balandlikdagi manbadan keluvchi nurlar hali ham sezilarli darajada tarqalib ketar, shuning uchun uzoq manbalar to‘lqin frontlari bilan tayanch manba to‘lqin frontlarining mos kelishi mukammal bo‘lmasdi. Bu esa tuzatish sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatardi.
1982-yilda Prinston universiteti professori Uill Harper natriyga asoslangan, mezosferada joylashgan tayanch nurlanish manbalarini yaratishning yangi usulini taklif qildi. Adaptiv optikada bu usuldan hozir ham foydalaniladi. Ushbu usulga o‘tish lazer quvvati bir xil bo‘lganda hosil bo‘ladigan nurlanish intensivligini to‘rt tartibga oshirish imkonini berdi. Nurlanish manbasi baland joylashgani tufayli uning nurlari tarqalishidan kelib chiqadigan buzilishlar ham kamaydi. 1988-yil yozida Massachusets shtatidagi Xenskom aviabazasida joylashgan Linkoln laboratoriyasi xodimlari ushbu usul yordamida yulduzlarning dastlabki, garchi sifati uncha yuqori bo‘lmasa-da, suratlarini olishdi.
1991-yil bahorida AQSH Mudofaa vazirligi adaptiv optika bo‘yicha ishlarning katta qismidan maxfiylik tamg‘asini olib tashladi. O‘sha yilning may oyidayoq Amerika astronomiya assotsiatsiyasi tomonidan Sietlda o‘tkazilgan konferensiyada ushbu usul haqida dastlabki ma’ruzalar e’lon qilindi. Tez orada ilmiy jurnallarda ham maqolalar chop etildi.
Yangi turlari
Klassik sxema asosida qurilgan adaptiv optika tizimlarida boshqariladigan osmon sohasi, odatda, tomoni 15 yoy soniyasi bo‘lgan kvadrat bilan chegaralangan edi. 2007-yil mart oyida ESO teleskoplaridan birida ko‘p qatlamli moslashuvchan adaptiv optika (multikon’yugat adaptiv optika) tizimi sinovdan o‘tkazildi. Bu tizim turli balandliklardagi turbulentlik haqida olingan ma’lumotlarga asoslanib tuzatish kiritdi. Natijada tuzatiladigan ko‘rish maydonining o‘lchami ikki yoki undan ortiq yoy daqiqasigacha, ya’ni bir tartibga kengaydi.
2010-yillarda ko‘p obyektli adaptiv optikaning tajriba tizimlari ishlab chiqildi va sinovdan o‘tkazildi. Bu tizimlar diametri 5—10 yoy daqiqasiga teng ko‘rish maydonida bir vaqtning o‘zida o‘n yoki undan ortiq manbani kuzata oladi. Ularni 2020-yillarda ishga tushishi rejalashtirilgan yangi avlod teleskoplariga o‘rnatish mo‘ljallangan.
Adabiyotlar
- Robert U. Daffner. Adaptiv optika inqilobi: tarix (The Adaptive Optics Revolution: A History). — Nyu-Meksiko universiteti nashriyoti, 2009. — 485 b. — ISBN 9780826346919.
- M. A. Voronsov, V. I. Shmalgauzen. Adaptiv optika tamoyillari. — Moskva: Nauka, 1985.
- M. A. Voronsov, A. V. Koryabin, V. I. Shmalgauzen. Boshqariladigan optik tizimlar. — Moskva: Nauka, 1988.
- Ye. V. Yermolayeva, V. A. Zverev, A. A. Filatov. Adaptiv optika. — Sankt-Peterburg axborot texnologiyalari, mexanika va milliy tadqiqot universiteti, 2012.
- Yu. L. Bronshteyn. Yirik ko‘zgu tizimlarining geometriyasi va sozlanishi. — DPK Press, 2020. — ISBN 5919760702.
Havolalar
Vikimedia omborida quyidagi mavzuga oid mediafayllar bor: Adaptiv optika- Adaptiv optika laboratoriyasi. M. V. Lomonosov nomidagi Moskva davlat universitetining fizika fakulteti. Murojaat qilingan sana: 2-dekabr, 2010-yil. Arxivlangan sana: 29-mart, 2012-yil.
- Adaptiv optika bo‘yicha ma’ruzalar A. A. Tokovinin tahriri ostida
- Sun’iy yulduzlar yoki astronomlarga lazerlar nima uchun kerak?