
Vektor Umov — Poynting (shuningdek, vektor Poynting) — energiya oqimi zichligini elektromagnit maydonda ifodalovchi vektor. Uning komponentlari quyidagi tenzor tarkibiga kiradi: elektromagnit maydonning energiya–impuls tenzori.
Umov — Poynting vektorini (S) ikki vektorning vektor ko‘paytmasi orqali aniqlash mumkin:
bu yerda E va H — mos ravishda elektr va magnit maydonlarning kuchlanganlik vektorlari. SI tizimida S kattaligining o‘lchov birligi Vt/m2.
Umov — Poynting vektorining moduli S vektoriga perpendikulyar birlik yuzadan birlik vaqt ichida o‘tadigan energiya miqdoriga teng. Bu vektorning yo‘nalishi energiya ko‘chishining yo‘nalishini ko‘rsatadi.
Ikki muhit chegarasiga urinma yo‘nalishdagi E va H komponentalari uzluksiz bo‘lgani uchun (qarang: chegaraviy shartlar), S vektorining normal komponentasi ham ikki muhit chegarasida uzluksiz bo‘ladi.

Poynting vektori S zanjirni o‘rab turgan fazoda
elektr maydon kuchlanganligi Е
magnit maydon kuchlanganligi H
Batareya atrofida Umov — Poynting vektori batareyadan tashqariga yo‘nalgan, bu esa energiyaning batareyadan uzatilishini bildiradi; rezistor atrofida Umov — Poynting vektori rezistor tomon yo‘nalgan, bu energiyaning rezistorga uzatilishini ko‘rsatadi; batareya va rezistor orasidagi istalgan P tekislik orqali o‘tadigan Umov — Poynting vektori oqimi batareyadan rezistor tomon yo‘nalgan.
Elektromagnit to‘lqin holati
Faraz qilaylik, elektromagnit to‘lqin vakuumda tarqalsin () va uning tezligi ga teng bo‘lsin. U holda elektromagnit energiyaning umumiy zichligi elektr maydoni energiyasi zichligi bilan magnit maydoni energiyasi zichligining yig‘indisidan iborat bo‘ladi
Aynan vakuumda va bir xil fazada o‘zgaradi, demak, quyidagicha deb olish mumkin:
U holda
Oxirgi ifodani ga ko‘paytirsak, energiya oqimi zichligi modulining quyidagi ifodasini olamiz:
Kvazimonoxromatik elektromagnit maydonlar uchun davr bo‘yicha o‘rtachalashtirilgan kompleks energiya oqimi zichligini ifodalovchi quyidagi formulalar o‘rinlidir:
- (SGS tizimida),
- (SI tizimida),
bu yerda E va H — kompleks amplituda vektorlari bo‘lib, mos ravishda elektr va magnit maydonlariga tegishlidir. Bu holda kompleks S vektorining faqat haqiqiy qismi aniq fizik ma’noga ega — u davr bo‘yicha o‘rtachalashtirilgan energiya oqimi zichligi vektoridir. Mavhum qismning fizik ma’nosi muayyan masalaga bog‘liq.
Umov — Poynting vektori va elektromagnit maydon impulsi
Simmetrik bo‘lgan energiya–impuls tenzori tufayli elektromagnit maydon impulsi fazoviy zichligi vektorining uchala komponentasi Poynting vektorining mos komponentalarini quyidagi kattalikning kvadratiga bo‘lish orqali topiladi — yorug‘lik tezligi:
- (SI tizimida).
Bu munosabat elektromagnit maydonning moddiy tabiatini ko‘rsatadi [aniqlashtirish].
Shuning uchun fazoning muayyan sohasidagi elektromagnit maydon impulsini aniqlash uchun Poynting vektorini shu soha hajmi bo‘yicha integrallash kifoya.
Tarix
Mexanik energiya oqimining fazoda tarqalishi haqidagi umumiy tasavvurni birinchi bo‘lib N. A. Umov 1874-yilda elastik muhitlar va qovushoq suyuqliklar uchun kiritgan. Shu asosda eski rus tilidagi nashrlarda energiya oqimi zichligining har qanday fizik tabiatdagi vektori Umov vektori deb atalgan. 1884-yilda J. G. Poynting elektromagnit energiya oqimi zichligi haqidagi tasavvurlarni ishlab chiqqan. Shu sababli elektromagnit energiya oqimi zichligi vektorining keng tarqalgan nomi — Poynting vektori.
Biror turdagi energiya oqimi zichligi tushunchasi qatnashadigan energiyaning saqlanish va bir turdan boshqasiga aylanish qonunlari, odatda, ularni birinchi bo‘lib kashf etgan olimlarning nomlari ko‘rsatilmagan holda qo‘llanadi. Chunki saqlanish qonunlari boshqa tenglamalar va qo‘shimcha shartlardan kelib chiqadi.
Manbalar
- ↑ Пойнтинга вектор // Физическая энциклопедия : [в 5 т.] / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Большая российская энциклопедия, 1992. — Т. 3: Магнитоплазменный — Пойнтинга теорема. — С. 671. — 672 с. — 48 000 экз. — ISBN 5-85270-019-3.
- ↑ Марков Г. Т., Сазонов Д. М. Глава 1. Электродинамические основы теории антенн, § 1-1. Уравнения Максвелла // Антенны. — М.: Энергия, 1975. — С. 16—17. — 528 с.
- ↑ Сивухин Д. В. Общий курс физики. — М.: Наука, 1977. — Т. III. Электричество. — С. 364. — 688 с.
- ↑ Фейнман Р. Глава 27. Энергия поля и его импульс. § 3. Плотность энергии и поток энергии в электромагнитном поле // Лекции по физике. — Вып. 4. — М.: Мир, 1965. — Т. 6. Электродинамика. — С. 286—290. — 340 с.