Rentgenostrukturaviy tahlil (RST, shuningdek: rentgen difraksion tahlili) — modda tuzilishini o‘rganishning difraksion usullaridan biridir. Bu usulda difraksiya hodisasi, ya’ni rentgen nurlarining uch o‘lchamli kristall panjarada difraksiyalanishi asos qilib olinadi.
Ushbu usul moddaning atom tuzilishini, jumladan, fazoviy guruhini, elementar katakchasining o‘lchamlari va shaklini, shuningdek, kristall simmetriya guruhini aniqlashga imkon beradi.
Rentgen nurlarining kristallarda difraksiyalanishi hodisasini 1912-yilda nemis fizigi Maks fon Laue kashf etgan. Oradan bir yil o‘tib, ushbu hodisaga nazariy izoh berganlar — Georgiy Vulf va Uilyam Bregg (Vulf — Bregg sharti). Rentgenostrukturaviy tahlil usuli esa Peter Debay va Paul Sherrer tomonidan ishlab chiqilgan. RST yordamida tuzilishi aniqlangan birinchi modda olmos bo‘lgan. Keyinchalik uni tadqiq qilgan olimlar (Uilyam Lorens Bregg va uning otasi) sfalerit va pirit minerallarini ham tahlil qilishgan. RST yordamida amalga oshirilgan keyingi yirik kashfiyotlar quyidagi yillarga to‘g‘ri keladi: 1953-yilda Jeyms Dyui Uotson va Frensis Krik aynan Rozalind Franklin olgan difraktogramma asosida DNKning tuzilishini aniqlashgan; 1960-yilda Jon Kendryu va Maks Peruts tomonidan mioglobin va gemoglobinning tuzilishlari aniqlangan; 1988-yilda esa uning ikkita hosilasining tuzilishi aniqlangach, tuzilishi ochib berilgan modda — azitromitsin.
Rentgenostrukturaviy tahlil hozirgacha ham modda tuzilishini aniqlashning eng keng tarqalgan usuli hisoblanadi. Bunga uning soddaligi, universalligi (istalgan molekulalarni tadqiq etishda qo‘llash mumkinligi) va nisbatan arzonligi sabab bo‘ladi [681 kundan beri sahifa raqami ko‘rsatilmagan].
Usulning turlari
- Laue usuli monokristallarni o‘rganishda qo‘llanadi. Namuna uzluksiz spektrli nurlar dastasi bilan nurlantiriladi; nurlar dastasi va kristallning bir-biriga nisbatan yo‘nalishi o‘zgarmaydi. Difraksiyalangan nurlanishning burchaklar bo‘yicha taqsimoti alohida difraksion dog‘lar shaklida namoyon bo‘ladi (lauegramma).
- Rentgen difraktometriyasi usuli.
- Debay — Sherrer usuli (kukun usuli) polikristallar va ularning aralashmalarini o‘rganishda qo‘llanadi. Tartibsiz joylashgan kristallarning namunaga tushayotgan monoxromatik nurlar dastasiga nisbatan yo‘nalishi difraksiyalangan nurlar dastalarini o‘qi tushayotgan dastaga mos keluvchi koaksial konuslar to‘plamiga aylantiradi. Ularning fotoplyonkadagi (debaygramma) tasviri konsentrik halqalar shaklida bo‘ladi. Bu halqalarning joylashuvi va intensivligiga qarab tekshirilayotgan moddaning tarkibi haqida xulosa chiqarish mumkin.
Adabiyotlar
- Polishchuk V. R. Molekulani qanday ko‘rish mumkin. — Moskva: «Ximiya», 1979. — B. 243—280.
- Raos N. Drage Grdenichning «Molekula modellari» va Xorvatiyada strukturaviy kimyoning boshlanishi (xorvat tilida) // Kemija u industriji. — 2020. — 69-jild, 7—8-son. — 399—406-betlar.
- Rentgen kristallografiyasiga kirish : Talabalar va aspirantlar uchun o‘quv qo‘llanma ... «kondensatsiyalangan muhitlar fizikasi», «fizik materialshunoslik» mutaxassisliklari bo‘yicha / V. Shextman, R. Dilanyan; M. V. Lomonosov nomidagi Moskva davlat universitetining Moskva viloyatidagi filiali. — Chernogolovka, 2002. — 144 bet; ISBN 5-901675-07-X