Rentgen-spektral tahlil — asbobiy usulda bajariladigan element tahlili bo‘lib, unda spektri o‘rganiladigan rentgen nurlari namuna orqali o‘tgan yoki undan chiqarilgan bo‘ladi.
Tarixi
SSSRda birinchi marta nodir metallar — tantal, niobiy, sirkoniy va boshqalarning sifat jihatidan rentgen-spektral tahlili nodir elementlar zavodida bevosita A. I. Lyubimtsev rahbarligida 1932-yilda yo‘lga qo‘yilgan. Bunda xorijdan keltirilgan Zigban va Zeyeman spektrograflaridan birlamchi qo‘zg‘atish usulida foydalanilgan.
Ishlash prinsipi

Atom nurlantirilganda uning ichki elektron qobiqlaridan elektronlar chiqarib yuboriladi. Tashqi qobiqlardagi elektronlar bo‘shagan o‘rinlarga o‘tib, ortiqcha energiyani rentgen diapazonidagi kvant ko‘rinishida ajratib chiqaradi. Bu hodisa xarakteristik nurlanish deb ataladi. Yoki ortiqcha energiya tashqi qobiqdagi boshqa elektronga uzatilib, Oje-elektron chiqariladi. Ajralib chiqqan kvantlar yoki elektronlarning energiyasi hamda soniga qarab tahlil qilinayotgan moddaning sifat va miqdoriy tarkibi aniqlanadi.
Qo‘zg‘atish manbai sifatida rentgen nurlanishi (birlamchi nurlanish) ishlatiladi; muqobil manba — elektronlar dastasi.
Ikkilamchi nurlanish spektrini tahlil qilish uchun difraksiya hodisasidan foydalaniladi: rentgen nurlari difraksion panjara vazifasini bajaruvchi kristallda difraksiyaga uchraydi (to‘lqin dispersiyasi). Muqobil usulda yutilgan kvant energiyasiga sezgir detektorlardan foydalaniladi (energiya dispersiyasi). To‘lqin-dispersiyali spektrometr yuqori aniqligi bilan ajralib turadi, biroq energiya-dispersiyali spektrometrga nisbatan sekinroq ishlaydi. Bunda odatiy tajriba atigi bir necha daqiqa davom etadi. Namuna tarkibini tahlil qiluvchi zamonaviy energiya-dispersiyali mikroanalizatorlarni azotning qaynash haroratigacha (77 K) sovitish talab etilmaydi, bu esa ulardan foydalanishni osonlashtiradi.
Tahlil natijalari sifat tahlili ko‘rinishida bo‘lishi, ya’ni tekshirilayotgan namunaning qaysi elementlardan iboratligini ko‘rsatishi mumkin. Miqdoriy tahlilda esa namunadagi elementlarning konsentratsiyasi aniqlanadi.
Tahlil uchun asboblar
Rentgen-spektral mikroanaliz uchun asboblar mustaqil qurilmalar (rentgen-fluoressensiya spektrometrlari) yoki boshqa asboblarga o‘rnatiladigan qo‘shimcha modullar (quyiga qarang) shaklida bo‘ladi.
Elektron mikroskopiyada rentgen-spektral mikroanaliz (RSMA)
Aksariyat elektron mikroskoplar, xususan, skanerlovchi elektron mikroskoplar esa to‘lqin-dispersiyali va/yoki energiya-dispersiyali qo‘shimcha modullarga ega. Xarakteristik rentgen nurlanishini qo‘zg‘atish uchun mikroskopning elektronlar dastasidan foydalaniladi. Skanerlovchi elektron mikroskoplarda rentgen mikroanalizining fazoviy ajrata olish qobiliyati taxminan 1 mkm ni tashkil etadi. O‘tkazuvchi elektron mikroskoplarda esa mikroanalizning fazoviy ajrata olish qobiliyati ancha yuqori — bir necha nm atrofida.
Adabiyotlar
- Verxovodov P. A. Rentgen-spektral tahlil: nazariy masalalar va birxillashtirish usullari. — Naukova Dumka, 1984. — 159 bet.
- Verxovodov P. A. Rentgen-spektral tahlil: fizik jarayonlarni alohida hisobga olish. — Naukova Dumka, 1992. — 232 bet. — ISBN 9785120031028.
- Kolyada V. M., Zaychenko A. K., Dmitrenko R. V. Ionlar bilan qo‘zg‘atish asosidagi rentgen-spektral tahlil. — Atomizdat, 1978. — 246 bet.
- Petrov V. I. Optik va rentgen-spektral tahlil. — Metallurgiya, 1973. — 285 bet.
- Gouldsteyn J., Nyuberi D., Echlin P., Joy D., Fiori Ch., Lifshin F. Skanerlovchi elektron mikroskopiya va rentgen mikroanalizi. — Mir, 1984.