
Tog‘ turizmi — sport va faol dam olish turi bo‘lib, uning mohiyati odatda chiziqli yoki kombinatsiyalashgan marshrut bo‘ylab tog‘li relyef bo‘ylab bosib o‘tishdan iborat. Bu sport turizmining turlaridan biri.
U Butunrossiya sport turlari reyestriga 084 003 1 8 1 1 Я raqami bilan kiritilgan. Rossiya tasnifiga ko‘ra, tog‘ sayohati marshrutlarining murakkabligi rasmiy talablar asosida aniqlanadi. Asosiy mezonlar — marshrut uzunligi, uni bosib o‘tishga ketadigan vaqt, yo‘l davomida yengib o‘tilgan mahalliy to‘siqlar (MT) soni va murakkablik toifasi hisoblanadi.
Tog‘ turizmi musobaqalari (tog‘ turizmi texnikasi yoki sayyohlik ko‘pkurashi) ikki yo‘nalishda o‘tkaziladi: «masofa» — odatda tabiiy relyefda o‘tkaziladigan, ma’lum tarkibdagi sportchilar guruhlari oldindan belgilangan to‘siqlarni tezlik bo‘yicha bellashgan holda va xavfsizlik talablariga rioya qilib yengib o‘tadigan, qat’iy qoidalarga asoslangan musobaqalar; va «marshrut» — chempionatda qatnashish uchun ariza bergan guruhlar orasidan muayyan sinfdagi eng kuchli sport guruhlarini aniqlash bo‘yicha musobaqalar.
XIX asr oxirigacha Rossiyada bu faol dam olish turi rivojlanmagan va noodatiy mashg‘ulot hisoblangan. U bilan moddiy jihatdan badavlat ayrim zodagonlar, savdogarlar va boshqalar shug‘ullangan. 1917-yilgi inqilobdan keyin u davlat miqyosida rivojlantirila boshlandi (bu davrda alpinizm va tog‘ turizmi bir xil tushuncha sifatida qaralgan). Natijada u qisqa vaqt ichida ommaviy tus oldi. SSSRda 1930-yillarda alpinizm va tog‘ turizmi faqat rasmiy mezonlar asosida ajratildi. Mutaxassislar fikricha, bu ikkala sport turining rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi va «yovvoyi turizm»ning paydo bo‘lishiga olib keldi. «Yovvoyi sayyohlar» bosib o‘tgan marshrutlar, jumladan cho‘qqilarga ko‘tarilishlar haqidagi ma’lumotlar rasmiy manbalarga kiritilmagan. Faqat 1989-yildan boshlab tog‘ sayyohlariga o‘z marshrutlariga alpinistik ko‘tarilishlarni kiritishga ruxsat berilgan.
Qisqacha tarix
Inqilobdan oldingi Rossiyada turizm faol dam olish va sport turi sifatida rivojlantirilmagan. U zodagonlar, savdogarlar va boshqa ijtimoiy tabaqalarning tor doiradagi badavlat vakillarigagina xos mashg‘ulot hisoblangan. Rossiya imperiyasida bu turdagi faol dam olish ishqibozlarining dastlabki tashkilotlari faqat XIX asr oxirida paydo bo‘la boshlagan va ularning a’zolari kam bo‘lgan. 1901-yilda Rossiya tog‘ jamiyati bilan bir qatorda Rossiya sayyohlar jamiyati tashkil etilgan. Bu mamlakatdagi eng yirik sayyohlik birlashmasiga aylangan; 1914-yilga kelib a’zolari soni qariyb besh ming kishiga yetgan.
1923-yilda SSSRda Jismoniy tarbiya oliy kengashi Butunrossiya Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi huzuridagi doimiy komissiya maqomida tashkil etildi. Uning asosiy vazifasi mamlakatda jismoniy tarbiya va sportni «umumsiyosiy va madaniy tarbiya, ta’lim hamda ommani yangilashning ajralmas qismi» sifatida rivojlantirishni ommalashtirish edi. 1926-yilda Butunittifoq Leninchi kommunistik yoshlar ittifoqi Markaziy qo‘mitasi huzurida turizm byurosi tashkil etildi. Uning ish natijalaridan biri oliy ta’lim muassasalarida, SSSR korxonalari va idoralarida sport, jumladan tog‘ turizmi seksiyalari tashkil etilishi bo‘ldi. 1929-yilda ular Proletar turizmi jamiyatining Markaziy kengashi huzuridagi Markaziy tog‘ seksiyasi (MTS) tomonidan birlashtirildi. Bir yil o‘tib, bu tashkilot Proletar turizmi va ekskursiyalari jamiyati (OPTE, rahbari N. V. Krilenko)ga aylantirildi; uning a’zolari soni qariyb 800 ming kishiga yetgan edi. Keyinchalik (1936-yilda) tashkilot Turizm-ekskursiya boshqarmasi (TEB) sifatida Butunittifoq kasaba uyushmalari markaziy kengashi tarkibiga o‘tkazildi.
1936-yilda OPTE qayta tashkil etilishi natijasida ikkita tashkilot — SSSR Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi huzuridagi Butunittifoq jismoniy tarbiya kengashi hamda Butunittifoq kasaba uyushmalari markaziy kengashining Turizm-ekskursiya boshqarmasi (TEB, amalda OPTEning huquqiy vorisi) tuzildi. Bu alpinizm va tog‘ turizmining rasmiy belgilar asosida ajratilishiga olib keldi («tog‘ sayyohlari»ga tasniflangan tog‘ cho‘qqisi marshrutlarini bosib o‘tish rasman taqiqlandi). Mutaxassislarning fikricha, bu mohiyatan yaxlit bo‘lgan ikkala sport turiga ham tuzatib bo‘lmaydigan zarar yetkazdi. Ushbu rasmiy taqiq faqat 1989-yilda SSSR Alpinizm va qoyaga chiqish federatsiyasi (FAiS SSSR) hamda kasaba uyushmalari Butunittifoq ko‘ngilli sport jamiyatlari kengashining Alpinizm boshqarmasi (VS DSO) qo‘shma qarori bilan bekor qilindi.
O‘ziga xos xususiyatlar
Tog‘ turizmida ishlatiladigan anjomlar, shuningdek, mahalliy to‘siqlarni yengib o‘tish texnikasi va taktikasi, umuman olganda, alpinizmdagiga o‘xshaydi. Tog‘ turizmining boshqa turlardan (ayniqsa piyoda turizmdan va ma’lum jihatlari bilan alpinizmdan) asosiy farqi, xalqaro toifadagi sport ustasi A. Juliyning fikricha, katta balandliklarda uzoq muddat bo‘lishidir (3000 metrdan yuqori, dengiz sathiga nisbatan).
Alpinizmdan farqli o‘laroq, tog‘ sayohati davomida yengib o‘tiladigan asosiy mahalliy to‘siqlar dovonlar hisoblanadi. Ularning murakkabligi olti pog‘onali shkala bo‘yicha (1A dan 3Б gacha) baholanadi. Bu tasnif o‘ziga xos bo‘lsa-da, qisman alpinizmdagi o‘xshash tasnifga mos keladi. Yuqori toifadagi sayohatlarda alpinizm bilan farq yanada kamayadi: masalan, A. Juliyning 2000-yilda Fon tog‘larida amalga oshirgan tog‘ sayohati MDH alpinizm chempionatining qoyali yo‘nalishida ikkinchi o‘rinni egallagan.
Tog‘ sayohatlari murakkabligining tasnifi
Tog‘ marshrutlarining murakkabligi «Turistik marshrutlarning yagona Butunrossiya sport tasnifi» (EVSKTM) bo‘yicha belgilanadi va 6 toifaga ajratiladi. Unga ko‘ra, tog‘ sayohatining murakkabligi uning davomiyligi va masofasi (kamida 6 kun/100 km), shuningdek, bosib o‘tilgan toifalangan mahalliy to‘siqlar (odatda dovonlar) soniga qarab aniqlanadi (1-murakkablik toifasidagi sayohatda kamida 2 ta 1A toifali to‘siq, 6-toifada esa kamida beshta to‘siq bo‘lishi, ulardan kamida bittasi, qolganlaridan tashqari, 3Б* (o‘ta murakkab) toifasiga mos kelishi shart). Marshrut uzunligi va mahalliy to‘siqlar tarkibiga qo‘yilgan cheklovlar Rossiya turizm-sport ittifoqi qarori bilan o‘zgartirilishi mumkin. Tog‘ marshrutlariga, agar ularning murakkabligi sayohat uchun e’lon qilingan toifadan oshmasa, cho‘qqilarga ko‘tarilishlar hamda tog‘ tizmalarini travers qilish ham kiritilishi mumkin. Ularning, shuningdek, ilk bor yengib o‘tilgan mahalliy to‘siqlarning (dovonlar/cho‘qqilar) murakkablik toifasi alohida ravishda marshrut-malaka komissiyalari (MMK) tomonidan belgilangan usullar asosida baholanadi va aniqlanadi.
Tog‘ sayohatlari sinflari rasman belgilanmagan, biroq mutaxassislar norasmiy tarzda quyidagilarni ajratadilar: «boshlang‘ich» — 1—6-murakkablik toifasidagi «kichik tog‘lar»da (Kavkaz, Pomir-Oloy, Oltoy va boshqalar) amalga oshiriladigan, «Tasnif...»da belgilangan mahalliy to‘siqlarning an’anaviy (namunaviy) majmuasini o‘z ichiga olgan sayohatlar; «o‘rta» — baland tog‘larda yoki «kichik tog‘lar»da «yangilik» unsurlari (mahalliy to‘siqlarni birinchi marta yengib o‘tish) bilan bajariladigan 5—6-murakkablik toifasidagi sayohatlar; «yuqori» — mahalliy to‘siqlarning «namunaviy» eng kam miqdori sezilarli darajada oshirilgan, ularning aksariyati ilk bor bosib o‘tilgan 5—6-toifali sayohatlar; nihoyat, «eng yuqori sinf» — 6-toifali, oldindan to‘liq o‘rganilmagan yo‘nalishlarda amalga oshiriladigan, aksariyat to‘siqlar ilk bor yengib o‘tiladigan, jumladan dovonlar, cho‘qqilarga ko‘tarilishlar, traverslar va boshqa 3Б* toifali to‘siqlarni qamrab oluvchi sayohatlar. Bunga A. Lebedevning (Moskva aviatsiya instituti (MAI)) Xitoyda (Kongur hududida) 2000-yilda amalga oshirgan sayohati misol bo‘la oladi. Unda 29 kun davomida 248 km yo‘l bosilgan, yettita dovondan o‘tilgan (shulardan oltitasi ilk bor), Qizilsel cho‘qqisi (6525 m) ilk marta travers qilingan va Yamandjar cho‘qqisiga (7229 m) ko‘tarilgan.