Yosemiti milliy bog‘i

Yosemiti milliy bog‘i
ingl. Yosemite National Park
Toifa TMXI — Ib (Yovvoyi tabiat hududi)
Asosiy ma’lumotlar
Maydoni3081 km² 
Tashkil etilgan sana1-oktabr 1890-yil 
Tashrif buyuruvchilar soni3 242 644 (2006) 
Boshqaruvchi tashkilotAQSH Milliy bog‘lar xizmati 
Joylashuvi
37°50′00″ sh. k. 119°30′00″ g‘. u.HGYaO
Mamlakat
ShtatKaliforniya
Eng yaqin shaharMariposa 

nps.gov/yose (ingl.)
США Запад
Точка
Yosemiti milliy bog‘i
Карта
Карта
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Yosemiti vodiysi

Yosemiti milliy bog‘i (ingl. Yosemite National Park — Yosemiti milliy bog‘i) — milliy bog‘, Madera, Mariposa va Tuolumni (ingl. Madera, Mariposa, Tuolumne) okruglarida, Kaliforniya (AQSH) shtatida joylashgan. Bog‘ning maydoni 3081 km² bo‘lib, Syerra-Nevada tog‘ tizmasining g‘arbiy yonbag‘irlarida joylashgan. Bog‘ o‘zining ajoyib manzaralari va tabiati: ulug‘vor granit qoyalar, sharsharalar, daryolar (suvi tiniq), sekvoyadendronlar o‘rmonzorlari hamda boy biologik xilma-xilligi bilan mashhur (bog‘ning qariyb 95 % qismi yovvoyi tabiat hududi hisoblanadi). 1984-yilda bog‘ Jahon merosi sifatida YUNESKO ro‘yxatiga kiritildi. U boshidanoq aynan milliy bog‘ sifatida tashkil etilishi ko‘zlangan edi (garchi o‘sha paytda ham milliy bog‘lar mavjud bo‘lgan bo‘lsa-da). Uning tashkilotchilari orasida qo‘riqlanadigan tabiiy hududlar g‘oyasini birinchilardan bo‘lib himoya qilgan Jon Myur (ingl. John Muir) ham bor edi. Bog‘ga har yili 4—5 million kishi tashrif buyuradi; ularning aksariyati faqat Yosemiti vodiysida.

to‘xtaydi. Bog‘ Syerra-Nevada mintaqasidagi eng katta va yaxlit saqlanib qolgan yovvoyi tabiat hududlaridan biridir; mahalliy fauna va flora nihoyatda xilma-xil. Dengiz sathidan 600 metrdan 4000 metrgacha balandlikda joylashgan bog‘ beshta asosiy o‘simlik mintaqasini qamrab oladi: zich butazor va eman daraxtzorlari, quyi tog‘ o‘rmoni, yuqori tog‘ o‘rmoni, subalp va alp mintaqalari. Kaliforniyada o‘sadigan 7000 turdagi o‘simlikning taxminan yarmi Syerra-Nevada tog‘larida, beshdan biri esa bevosita bog‘ hududida uchraydi. Bu yerda noyob geologik tuzilma va o‘ziga xos tuproqlar tufayli 160 dan ortiq noyob o‘simlik turi o‘sishi uchun qulay sharoit vujudga kelgan.

Bog‘ hududining geologik tuzilishida granit va undan ham qadimgi tog‘ jinslarining qoldiqlari ustunlik qiladi. Taxminan 10 million yil avval Syerra-Nevada tog‘lari ko‘tarilib, so‘ngra shunday qiyshayganki, g‘arbiy yonbag‘ri nisbatan yotiq, materik tomon qaragan sharqiy yonbag‘ri esa ancha tik bo‘lib qolgan. Ko‘tarilish suv oqimlari va daryo o‘zanlarining nishabligini oshirib, chuqur hamda tor kanyonlar paydo bo‘lishiga olib kelgan. Taxminan bir million yil avval cho‘qqilarda to‘plangan qor va muz hozirgi subalp va alp mintaqalarida muzliklar hosil qilib, daryo vodiylarini yonbag‘ir bo‘ylab pastga tomon chuqurlashtirgan. Birinchi muzlik davrida muzliklardagi muz qalinligi 1200 m gacha yetgan. Muz massalarining keyingi siljishi natijasida trog shaklidagi (U shaklidagi) vodiy yuzaga kelgan. Hozir bu vodiy go‘zal manzaralarni tomosha qilishni istaydigan ko‘plab sayyohlarni jalb etadi.

Geografik joylashuvi

Yosemiti milliy bog‘i AQSHning Kaliforniya shtatida, Syerra-Nevada tog‘ tizmasining markaziy qismida joylashgan. Bog‘ga avtomobilda 3,5 soatda yetib kelish mumkin bo‘lgan shahar — San-Fransisko, avtomobilda taxminan 6 soatlik masofadagi shahar esa — Los-Anjeles. Bog‘ni bir necha qo‘riqlanadigan yovvoyi tabiat hududlari o‘rab turadi: janubi-sharqda Ansel-Adams, shimoli-sharqda Xuver va shimolda Emigrant.

3081 km² maydonda minglab ko‘llar va hovuzlar, 2600 ta daryo va soy, 1300 km piyoda sayohat yo‘llari hamda 560 km avtomobil yo‘llari mavjud. Federal ahamiyatga ega ikki daryo — Mersed va Tuolumni (ingl. Tuolumne River) — bog‘ hududidan boshlanib, keyin Kaliforniya vodiysiga oqadi. Bog‘ga har yili 3,5 milliondan ortiq sayyoh tashrif buyuradi; ularning aksariyati Yosemiti vodiysining 18 km² hududida to‘planadi.

Tog‘ jinslari va eroziya

Xaf-Dom granit gumbazi

Bog‘ hududining deyarli barchasi Syerra-Nevada batoliti granit jinslaridan tuzilgan. Bog‘ning qolgan qariyb 5 % qismi (asosan sharqiy chegaradagi Deyna tog‘i (ingl. Mount Dana)) metamorfizmga uchragan vulkanik va cho‘kindi jinslardan iborat. Bu jinslar «tom jinslarining osilib qolgan qoldiqlari» deb ataladi, chunki ular bir vaqtlar ostida joylashgan granit magmasining yuqori qoplamini tashkil etgan.

Tektonik ko‘tarilish va u bilan bog‘liq yoriqlardan ta’sirlangan turli tog‘ jinslarining eroziyasi natijasida hozir biz ko‘rib turgan vodiylar, kanyonlar, gumbazsimon burmalar va boshqa relyef shakllari yuzaga kelgan (bu tutashuvlar va darzlar siljimaydi, shu sababli geologik uzilma deb hisoblanmaydi). Tutashuvlar va darzlar orasidagi bo‘shliqlar granit va granodiorit tarkibida kremniy dioksidi mavjudligi tufayli paydo bo‘ladi; kremniy dioksidining ko‘proq bo‘lishi kattaroq bo‘shliqlar va mustahkamroq tog‘ jinsi hosil bo‘lishiga olib keladi.

Vashington (ingl. Washington Column) va Lost-Arrou (ingl. Lost Arrow) kabi tabiiy ustunlar ko‘ndalang darzlarning tutashishi natijasida paydo bo‘lgan. Asosiy yoriqning eroziyasi natijasida dastlab vodiylar, keyin kanyonlar shakllangan. So‘nggi bir necha million yil ichida eng kuchli yemiruvchi omil alp mintaqasidagi muzliklarning pastga siljishi bo‘lgan. Natijada dastlab V shaklidagi daryo vodiylari U shaklidagi muzlik kanyonlariga aylangan (masalan, Yosemiti va Xetch-Xetchi vodiylari). Ikkilamchi darzlanish (magmatik tog‘ jinslari kristallarining kengayishga moyilligi tufayli yuzaga kelgan) natijasida Xaf-Dom (ingl. Half Dome) va Nort-Dom (ingl. North Dome).

Mashhur sayyohlik yo‘nalishlari

Yosemiti vodiysi

Yosemiti vodiysi bog‘ umumiy maydonining atigi bir foizini egallaydi, ammo tashrif buyuruvchilarning aksariyati aynan shu yerga keladi. Turli murakkablikdagi yo‘nalishlarga ega, dunyodagi eng mashhur qoyaga chiquvchilar manzillaridan biri — baland granit qoya El-Kapitan (ingl. El Capitan) dengiz sathidan 2307 m balandlikda joylashgan va vodiyning istalgan nuqtasidan yaxshi ko‘rinadi. Fevral oyining bir necha kunida uning sharqiy yonbag‘rida noyob hodisani — botayotgan quyosh nurlarining sharshara suvida aks etishi natijasida yuzaga keladigan «olovli sharshara» — «Ot dumi» (ingl. Horsetail Fall) sharsharasini ko‘rish mumkin. Shuningdek, Sentinel-Dom (ingl. Sentinel Dome) va Xaf-Dom (ingl. Half Dome) kabi hayratlanarli granit gumbazlar vodiy tubidan mos ravishda 900 va 1450 m balandlikka ko‘tariladi.

Bog‘ning yuqori qismida Tuolumni yaylovlari (ingl. Tuolumne Meadows), Deyna yaylovlari (ingl. Dana Meadows), Klark tog‘ tizmasi (ingl. Clark Range), Kafedral tog‘ tizmasi (ingl. Cathedral Range) va Kuna qirrasi (ingl. Kuna Crest) kabi go‘zal tabiiy maskanlar bor. Syerra-Krest (ingl. Sierra crest) va Pasifik-Krest (ingl. Pacific Crest) tog‘ sayyohlik yo‘llari tog‘ qirralari bo‘ylab bog‘dan o‘tadi. Ular Deyna va Gibbs tog‘lari kabi qizil metamorfik jinsli Deyna va Gibbs tog‘lari (ingl. Mount Gibbs), shuningdek, granitli Konness tog‘i (ingl. Mount Conness). Bog‘ning eng baland nuqtasi — Layell tog‘i (ingl. Mount Lyell) dengiz sathidan 3997 m balandlikda joylashgan.

Bog‘da quyidagi uchta qadimiy sekvoyadendron daraxtzori mavjud: Mariposa (ingl. Mariposa Grove, 200 ta daraxt), Tuolumni (ingl. Tuolumne Grove, 25 ta daraxt) va Mersed (ingl. Merced Grove, 20 ta daraxt). Sekvoyadendronlar dunyodagi eng katta hajmli, shuningdek, eng baland va uzoq yashaydigan daraxtlar qatoriga kiradi. Bog‘da hozir o‘sayotgan ayrim daraxtlar so‘nggi muzlik davri boshlanishidan avval ham paydo bo‘lgan.

Sharsharalar

Braydlveyl sharsharasi

Bog‘ning nisbatan kichik hududida ko‘plab sharsharalar joylashgan. Ularning ayrimlari quyidagilar:

  • Braydlveyl — 190 m
  • Xors-Teyl — 650 m
  • Chilnualna — 210 m
  • Illiloett — 110 m
  • Lexamit — 360 m
  • Nevada — 180 m
  • Ribbon — 492 m
  • Royal-Arch-Kaskeyd — 370 m
  • Sentinel — 585 m
  • Silver-Strend — 175 m
  • Snou-Krik — 652 m
  • Sterkeys — 310 m
  • Tuilala — 256 m
  • Vernal — 96 m
  • Uapama — 520 m
  • Uotervil — 90 m
  • Uayldket — 192 m
  • Yosemiti — 739 m

Suv havzalari va muzliklar

Mirror ko‘li
Tuolumni yaylovlari

Bog‘dagi Tuolumni va Mersed daryolari tog‘larning yuqori qismidan boshlanib, chuqurligi 900 dan 1200 m gacha bo‘lgan daryo kanyonlarini hosil qilgan. Tuolumni daryosining bog‘ hududidagi havzasi taxminan 1760 km² bo‘lib, bog‘ning butun shimoliy qismidagi suvlarni yig‘adi. Mersed daryosi esa aksincha, bog‘ning janubiy cho‘qqilaridan (asosan Kafedral va Klark tizmalaridan) oqib tushadi. Uning havzasi qariyb 1320 km² ni tashkil etadi.

Muzlanish, suv toshqinlari va daryolardagi geomorfologik sikllar kabi gidrologik jarayonlar bog‘ning tabiiy manzaralari shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynagan. Ikki asosiy daryodan tashqari, bog‘da 3200 ta ko‘l mavjud bo‘lib, ularning har birining maydoni 100 m² dan ortiq; bundan tashqari 2 ta suv ombori va jami taxminan 2700 km uzunlikdagi turli daryo hamda soylar mavjud. Ularning har biri ikki suvayirg‘ich havzasidan biriga tegishli. Bog‘ bo‘ylab vodiy tubida ko‘pincha yaqin atrofdagi ko‘l va daryolar bilan yerosti suvlari hamda mavsumiy toshqinlar orqali bog‘langan botqoqli joylar hosil bo‘ladi. Yaylovlar ham dengiz sathidan 300 dan 3500 m gacha balandlikda daryo va soylar bo‘ylab joylashgani sababli ko‘pincha botqoqlashgan bo‘ladi.

Ko‘plab tik qoyalar, muzlik pog‘onalari va osma vodiylar (ya’ni tubi asosiy vodiy tubidan balandroq bo‘lgan yon vodiylar) sharsharalar shakllanishi uchun qulay sharoit yaratadi, ayniqsa bahor va yozda qor eriganda. Yosemiti sharsharasi balandligi 739 m bo‘lib, Shimoliy Amerikadagi eng baland sharshara hisoblanadi va dunyodagi eng baland sharsharalar orasida 20-o‘rinni egallaydi. Suv sarfi ancha kam bo‘lgan Ribbon sharsharasi esa suvning hech qanday to‘siqsiz erkin tushish balandligi bo‘yicha eng yuqori ko‘rsatkichga — 492 m ga ega. Bog‘dagi eng manzarali sharshara, ehtimol, Braydlveyl sharsharasi (tarjimasi: kelin ro‘moli) bo‘lib, u yaqinidan o‘tadigan yo‘ldan yaxshi ko‘rinadi.

Bog‘ hududidagi muzliklar nisbatan kichik bo‘lib, asosan doimo soyada qoladigan joylarni egallaydi. Layell muzligi (ingl. Lyell Glacier) Syerra-Nevada va shu bilan birga Yosemiti bog‘ining eng katta muzligi bo‘lib, maydoni 65 ga ni tashkil qiladi. Hozirgi muzliklarning hech biri bog‘ manzarasini o‘zgartirgan muzlik davridagi ulkan alp muzliklarining bevosita qoldig‘i emas. Ular Yer iqlimi nisbatan sovigan davrlarda, jumladan, Kichik muzlik davrida, XIV——XVII asrlarda shakllangan. Global isish butun dunyoda, shu jumladan Syerra-Nevadada ham muzliklarning soni va hajmini kamaytirdi. Bog‘dagi 1871-yilda Jon Myur tomonidan aniqlangan ko‘plab muzliklar hozir butunlay yo‘qolgan yoki yuzasining 75 % gacha qismini yo‘qotgan.

Iqlim

Bog‘ hududida O‘rta dengiz iqlimi hukmron, ya’ni yillik yog‘inning katta qismi yumshoq qishda tushadi, yilning qolgan vaqtida esa iqlim nisbatan quruq bo‘ladi (issiq yozda yillik yog‘inning 3 % dan kamrog‘i tushadi). Tog‘ yonbag‘ri bo‘ylab havo ko‘tarilishi tufayli yog‘in miqdori taxminan 2400 m balandlikkacha ortib, keyin keskin kamayadi. Yog‘in miqdori 915 mm (1200 m balandlikda) dan 1200 mm (2600 m balandlikda) gacha o‘zgaradi. Yuqori hududlarda noyabrda qor qoplami shakllanib, mart yoki aprel boshigacha saqlanadi.

Balandlik oshgani sari harorat pasayadi. Muhim omillardan biri — Yosemiti milliy bog‘ining atigi 160 km uzoqlikda joylashgan Tinch okeani. bilan qo‘shnichiligidir. Antisiklonlar, yozda Kaliforniya qirg‘og‘ida hosil bo‘lib, Syerra-Nevada tomon salqin havo massalarini yo‘naltiradi va natijada bog‘ga toza, quruq havo olib keladi.

Dengiz sathidan 2600 m balandlikdagi Tuolumni yaylovlarida o‘rtacha kunduzgi harorat −3,9 dan 11,5 °C gacha o‘zgaradi. Bog‘ning 1887 m balandlikdagi janubiy kirish qismida bu ko‘rsatkich 2,2 dan 19,4 °C gacha. Pastroq joylarda havo ko‘proq isiydi: vodiy tubida (1209 m balandlikda) o‘rtacha kunduzgi maksimal harorat 7,8 dan 32,2 °C gacha o‘zgaradi. 2440 m dan yuqori joylarda yozning issiq va quruq ob-havosi tez-tez bo‘ladigan momaqaldiroqlar bilan almashadi, eski qor esa hatto iyulgacha erimay qolishi mumkin. Quruq vegetatsiya davri, nisbatan past namlik va kuchli momaqaldiroqlar tufayli bog‘ hududida tez-tez yong‘inlar ro‘y beradi..

Tarix

Kashf etilishi

Payut qabilasining marosimi. 1872-yil

Yosemiti vodiysini yevropaliklardan birinchi bo‘lib kim ko‘rgani haqida tarixchilar o‘rtasida hozirgacha bahslar bor. 1833-yil kuzida Jozef Reddeford Uoker (ingl. Joseph Reddeford Walker) vodiyga birinchi bo‘lib duch kelgan bo‘lishi mumkin. U keyinchalik yozgan qaydlarida Syerra-Nevadadan oshib o‘tgan ovchilar guruhini boshqargani va «bir milyadan ortiq» pastga tushib ketadigan vodiy chetiga yetib borgani haqida hikoya qilgan. Uning guruhi ham birinchi bo‘lib Tuolumni sekvoyadendron daraxtzoriga kirgan va ulkan daraxtlarni ko‘rgan ilk mahalliy bo‘lmagan kishilar bo‘lgan.

Bog‘ joylashgan Syerra-Nevada hududi uzoq vaqt yevropaliklar, savdogarlar, ovchilar va sayohatchilar yashaydigan yerlarning chegarasi hisoblangan. Biroq bu holat 1848-yilda tog‘larning g‘arbiy etagida oltin konlari topilgach o‘zgardi. O‘shandan boshlab hududdagi savdo faoliyati keskin kuchayib, Kaliforniyadagi oltin vasvasasini keltirib chiqardi. Kelgindilar mahalliy hindular tirikchilik qiladigan tabiiy resurslarni yo‘qota boshladi. Vodiyni ko‘rgan ilk ishonchli qayd etilgan oq tanli shaxs Uilyam Abrams (William P. Abrams) hisoblanadi. U 18-oktabr 1849-yilda o‘z guruhi bilan vodiydagi ayrim mo‘ljallarni batafsil tasvirlagan, ammo o‘zi yoki guruhining boshqa a’zolari vodiyga kirgan-kirmagani aniq emas. Biroq 1850-yilda Jozef Skrich (Joseph Screech) Xetch-Xetchi vodiysiga haqiqatan tushgani va hatto shu yerda yashab qolgani shubhasiz.

Bog‘ hududining ilk tizimli tadqiqoti 1855-yilda Aleksey V. fon Shmidt (Allexey W. Von Schmidt) boshchiligidagi guruh tomonidan davlatning «Public Land Survey System» yerlarni o‘rganish dasturi doirasida o‘tkazilgan.

Mariposa urushi

Bu yerlarga dastlabki yevropaliklar kelguniga qadar bu yerda syerra-mivok va payut hindu qabilalari yashagan. Ilk ko‘chmanchilar kelgan paytda Yosemiti vodiysida o‘zlarini avanichi[ingl.] (Ahwahnechee) deb atagan hindular guruhi yashagan.

Oltin vasvasasi davrida immigrantlar oqimi keskin kuchaygach, mahalliy qabilalar bilan qurolli to‘qnashuvlar yuz bera boshladi. Doimiy nizolarni tugatish uchun 1851-yilda vodiyga hukumat qo‘shinlari — Mariposa batalyoni[ingl.] mayor Jeyms Sevij[ingl.] (ingl. James Savage) qo‘mondonligidagi otryad taxminan 200 nafar avanichi hindusini, jumladan boshliq Tenaya[ingl.] (ingl. Tenaya) yetakchiligidagi guruhni ta’qib qilish uchun yuborildi. Otryadga shifokor Lafayett Bannel[ingl.] (ingl. Lafayette Bunnell) ham biriktirilgan. U keyinchalik ko‘rganlarini «Yosemitining kashf etilishi» (ingl. The Discovery of the Yosemite» kitobida yorqin tasvirlab bergan. Vodiyga Tenaya bilan suhbatdan keyin nom bergan shaxs ham Bannel deb hisoblanadi.

Bannel o‘z kitobida Tenaya boshliq A-va-ni (Ah-wah-ne) qabilasining Pay-yut (Pai-Ute) manzilgohi asoschisi bo‘lganini yozgan. Qo‘shni syerra-mivok qabilasi hindulari (bu yerga kelib o‘rnashgan oq tanlilarning aksariyati ham) avanichilarni doimiy ravishda hudud uchun tortishib kelgan jangari qabila deb ta’riflagan. Ularning «yohhe’meti» nomi so‘zma-so‘z «ular qotillar» degan ma’noni bildirgan. Batalyon askarlarining xatlari va qaydlari vodiy hamda uning atrofidagi hududning mashhur bo‘lishiga hissa qo‘shgan.

Tenaya va avanichi qabilasidan qolgan kishilar asirga olinib, ularning manzilgohi yoqib yuborilgan. Qabila majburan Kaliforniyaning Fresno shahri yaqinidagi rezervatsiyaga ko‘chirilgan. Keyinroq ularning ayrimlariga vodiyga qaytishga ruxsat berilgan. Ammo 1852-yilda sakkiz nafar oltin izlovchiga hujum qilingach, ular qo‘shni mono qabilasiga qochib borgan, bu qabila esa mehmondo‘stlik qonun-qoidalarini buzib, ularni o‘ldirgan.

Turizmning dastlabki davri

Tadbirkor Jeyms Xatchings (ingl. James Mason Hutchings), rassom Tomas Ayres va yana ikki sayohatchi vodiyning ilk sayyohlari bo‘lib, bu yerga 1855-yilda kelishgan. Xatchings sayohatini tasvirlagan risola va kitoblarni chop ettirgan, Ayresning rasmlari esa mahalliy diqqatga sazovor joylarning ilk professional tasvirlari bo‘lgan. Fotosuratchi Charlz Vid (Charles Leander Weed) vodiyning dastlabki suratlarini 1859-yilda.

olgan. Bog‘ning janubi-g‘arbida qadimgi hindu manzilgohi — Uavona (Wawona) joylashgan bo‘lib, hozir u yerda doimiy ravishda qariyb 160 kishi yashaydi. Shu manzilgoh yaqinida 1857-yilda mahalliy aholi vakili Galen Klark (ingl. Galen Clark) sekvoyadendron daraxtzorlarini kashf etgan. Manzilgohda vaqtinchalik turar joylar qurilib, yo‘llar ochilgan. 1879-yilda keluvchi sayyohlarga xizmat ko‘rsatish uchun Uavona mehmonxonasi ochilgan. Sayyohlik rivojlangani sari yangi mehmonxonalar va sayyohlik so‘qmoqlari paydo bo‘lgan.

Yosemiti granti

Bir necha taniqli shaxs, jumladan Galen Klark va senator Jon Konness, sayyohlik biznesining tijoriy muvaffaqiyatiga qiziqib, vodiy hududida ommaviy bog‘ tashkil etish g‘oyasini ilgari surgan. 30-iyun 1864-yilda o‘sha paytdagi AQSH prezidenti Avraam Linkoln ilgari Kongress tomonidan tasdiqlangan «Yosemiti granti» nomli hujjatni imzoladi.Yosemiti vodiysi va Mariposa daraxtzori Kaliforniya tasarrufiga berilib, shtat bog‘i maqomini oldi. Ikki yildan keyin maxsus vakillardan iborat boshqaruv kengashi tayinlandi. Bu grant AQSH tarixida muhim qadam sanaladi, chunki u dunyodagi birinchi milliy bog‘ sifatida rasman tan olingan Yellouston milliy bog‘i, rasman dunyodagi birinchi milliy bog‘ deb hisoblanadi. Bog‘ xodimlarining kiyimida sekvoyadendron tasviri borligi bu daraxtlar milliy bog‘ tashkil etish g‘oyasida muhim ahamiyat kasb etganini ko‘rsatadi.

Galen Klark komissiya tomonidan bog‘ning bosh qo‘riqchisi etib tayinlandi. Ammo na u, na komissiyaning o‘zi mahalliy aholini, jumladan Xatchingsni ko‘chirib yuborish vakolatiga ega edi. Masala 1875-yilda mahalliy yer egaligi huquqlari bekor qilingach hal etildi. 1880-yilda Klark va boshqaruvchi maxsus vakillar lavozimidan chetlatilib, Xatchings bog‘ning yangi qo‘riqchisi bo‘ldi.

Bog‘ faoliyatining ilk yillaridayoq tashrif buyuruvchilar uchun kirish osonlashtirilib, yashash sharoitlari qulaylashtirildi. Birinchi transkontinental temiryo‘l ham 1869-yilda qurib bitkazilgach, bog‘ga tashrif buyuruvchilar soni sezilarli osha boshladi. Biroq bog‘ga bevosita kirish uchun uzoq masofani otda bosib o‘tish zarurati hamon cheklovchi omil edi. 1870-yillarning o‘rtalarida dilijanslar uchun uchta yo‘l qurildi va bu vodiyga sayyohlar oqimini oshirdi.

Shotlandiyada tug‘ilgan tabiatshunos Jon Myur (ingl. John Muir) bu hududga e’tiborni jalb qilish va unga ilmiy qiziqishni kuchaytirish uchun bir qator maqolalar yozgan. Myur bog‘ning asosiy manzaralarini ulkan muzliklar shakllantirganini birinchilardan bo‘lib taxmin qilgan. Shu bilan birga u Jozaya Uitni (ingl. Josiah Dwight Whitney) kabi nufuzli olimlarga qarshi chiqqan; Uitni Myurni havaskor deb hisoblagan.

Bog‘ni muhofaza qilish bo‘yicha keyingi sa’y-harakatlar

Teodor Ruzvelt va Jon Myur

Yaylovlarda chorva mollarini, asosan qo‘ylarni haddan tashqari ko‘p boqish, sekvoyadendronlarni kesish va tabiatga zarar yetkazuvchi boshqa faoliyat Jon Myurni hududni muhofaza qilishni kuchaytirishga undadi. Myur nufuzli mehmonlarni bog‘ni federal darajada himoya qilish zarurligiga ishontirdi. Bunday mehmonlardan biri «Century Magazine» jurnali noshiri Robert Jonson (ingl. Robert Underwood Johnson) edi. Jonson ko‘magida Myur Kongressda 1-oktabr 1890-yilda bog‘ga milliy bog‘ maqomini bergan qonun qabul qilinishiga erishdi. Shunga qaramay, Kaliforniya shtati vodiy va daraxtzor ustidan nazoratni saqlab qoldi. Myur mahalliy hokimiyatni alp yaylovlarida chorva boqishni to‘xtatishga ham ko‘ndirdi.

19-may 1891-yilda bog‘ AQSH armiyasining Uavonada qarorgoh tashkil etgan To‘rtinchi otliq polki (ingl. Fourth Cavalry Regiment) himoyasiga o‘tdi. 1890-yillarning oxiriga kelib chorva boqish muammosi bartaraf etildi va armiya hududni obodonlashtirishning boshqa ishlariga kirishdi.

Myur va u tashkil etgan «Syerra klubi» (ingl. Sierra Club) AQSH hukumati hamda nufuzli shaxslarni yagona Yosemiti milliy bog‘ini tashkil etishga undashda davom etdi. 1903-yil mayida AQSH prezidenti Teodor Ruzvelt bog‘ga kelib, uch kun davomida Myur bilan uchrashdi. Ushbu uchrashuv natijasida Ruzvelt 1906-yilda bog‘ ustidan butun nazoratni federal hukumatga o‘tkazish haqidagi farmonni imzoladi.

XX asr

Aynan 1916-yilda bog‘ni parvarish qilish bilan shug‘ullanuvchi davlat xizmati tashkil etildi. Ko‘llar bo‘yida yo‘llar, ovchilar uychalari va kempinglar qurildi. Avtomobillar qatnovi rivojlangani sari bog‘ga tezkor avtomobil magistrallari o‘tkazildi. 1920-yillarda tashkil etilgan Yosemiti muzeyi.

tashkil etildi. Yosemiti vodiysining shimolida yana bir vodiy — Xetch-Xetchi bor. Undan suv yig‘ish, San-Fransiskoni elektr energiyasi bilan ta’minlash maqsadida suv ombori va gidroelektr stansiyasi qurish uchun foydalanishga qaror qilindi. Bu qaror loyiha tarafdorlari va muxoliflari o‘rtasida qizg‘in bahs-munozaralarga sabab bo‘ldi, ammo loyiha 1913-yilda.

Bunga javoban tabiat himoyachilari Kongressni bog‘ning 2742 km², ya’ni 89 % hududini eng yuqori darajada muhofaza qilinadigan tabiiy hudud deb e’tirof etishga ko‘ndirdi. Natijada tashrif buyuruvchilarga bog‘ning katta qismiga kirish taqiqlandi. Yozgi avtomobil tirbandliklari ham muammoga aylandi. Yozda faqat mehmonxona yoki kempingni oldindan band qilgan dam oluvchilarning avtomobillarini kiritish taklif etildi. Bu tashrif buyuruvchilarni qatnovchi avtobus, velosiped yoki 11 km piyoda yurishdan foydalanishga undashi kerak edi.

Asrning birinchi yarmida milliy bog‘ mashhur amerikalik manzara fotosuratchisi Ensel Adamsning asarlarida aks ettirilgan..

Geologiya

Tektonik va vulkanik faollik

Xetch-Xetchi vodiysi

Qadimgi kembriygacha bo‘lgan davr va ilk paleozoy erasida bog‘ hududi materikning suv ostidagi chekkasida joylashgan. Sayoz suvlarda materik yotqiziqlaridan cho‘kindi jinslar hosil bo‘lgan va ular keyinchalik metamorfizmga.

uchragan. Devon davri oxiri va perm geologik davrida qadimgi tektonik plita Farallon aynan subduksiya zonasida Shimoliy Amerika plitasi ostiga bota boshladi. Uning ortidan kuzatilgan vulkanik faollik Shimoliy Amerika qirg‘og‘ining g‘arbida vulkanik orollar yoyi hosil bo‘lishiga olib keldi. Keyinchalik, yura davrida vulkanik faollik tufayli magma hosil bo‘lgan jinslar orasiga kirib (ular bilan aralashib), jinslarni magma bilan qopladi. Bu batolit — Syerra-Nevada batoliti shakllanishining boshlanishi edi. Pirovardida hosil bo‘lgan tog‘ jinslarining 95 % qismi ko‘tarilgan yer yuzasining eroziyasi natijasida yemirilgan.

Mintaqaviy plutonizmning birinchi bosqichi taxminan 210 million yil avval, trias davri oxirida boshlanib, yura davrida 150 million yil avvalgacha davom etgan. O‘sha paytdagi Nevada orogenezi ( (orogenez — tog‘ hosil bo‘lishi, ya’ni Yer po‘stining geosinklinal hududlarida sodir bo‘lib, burmali tog‘ tizmalari hosil qiluvchi deformatsiya jarayoni) yer yuzasini ko‘tardi. Natijada dengiz sathidan 4500 m gacha baland Nevada tog‘lari paydo bo‘ldi. Ular hozirgi Syerra-Nevadaning ajdodi hisoblanadi. Bu davrda 10 km gacha chuqurlikda asosan granit jinslari hosil bo‘ldi. Tog‘larning shakllanishidagi ikkinchi bosqich 120—80 million yil avval, bo‘r davrida sodir bo‘lib, Sevyer orogenezi (ingl. Sevier orogeny).

deb nom oldi. Kaynozoy davrida, 20—5 million yil avval, Kaskad tog‘larida bir qator hozirda so‘ngan vulqonlar otilib, Yosemiti bog‘ining shimolidagi hudud ko‘plab magmatik jinslar bilan qoplangan. So‘nggi 5 million yil davomida bog‘ning sharqida ham vulkanik faollik kuzatilgan, xususan, Mono ko‘li (ingl. Mono Lake) va Long-Velli kalderasi (ingl. Long Valley Caldera).

Ko‘tarilish va eroziya

Taxminan 10 million yil avval Syerra geologik uzilmasi bo‘ylab yer massalarining vertikal siljishi Syerra-Nevada tog‘larini ko‘tara boshlagan. Keyinchalik tizmaning g‘arbga og‘ishi g‘arbiy yonbag‘irlardan oqadigan suvlarning nishabligini oshirdi. G‘arbga oqadigan daryolar tezlashib, vodiy va kanyonlarni jadalroq yemira boshladi. Sharqda yirik uzilmalar hosil bo‘lib, Ouens vodiysi. Taxminan 2 million yil avval, pleystotsen davrida Syerra-Nevadaning ko‘tarilishi yana tezlashgan.

Tog‘lar ko‘tarilishi natijasida granit jinslariga tushadigan bosim ortib, qatlam-qatlam ajralish (deskvamatsiya) yuzaga kelgan. Bu ko‘plab gumbazlarning yumaloq shaklga kirishiga olib kelgan. Shuningdek, ko‘plab ko‘chkilar ham yuz bergan. Bundan tashqari, yoriqlar ajralish tekisliklari bo‘ylab (ayniqsa vertikal yo‘nalishda) qotib qolgan intruziv jinslarda hosil bo‘lgan. Keyingi muzliklar bu jarayonni tezlashtirib, vodiy tubida tosh uyumlari va muzlik yotqiziqlarini hosil qilgan.

Tik ajralish tekisliklarining soni va xususiyatiga qarab eroziya qayerda va qanday sodir bo‘lganini aniqlash mumkin. Uzun, to‘g‘ri va chuqur darzlarning aksariyati shimoli-sharq yoki shimoli-g‘arb tomon yo‘nalgan. Ular bir-biriga parallel va ko‘pincha bir xil oraliqda joylashadi. Bu darzlar yer yuzasining ko‘tarilishi va ustki jinslarning qulashidan kelib chiqadigan bosim ta’sirida vujudga kelgan.

Muzliklarning ta’siri

Bundan 2—3 million yil avval boshlangan muzliklarning shakllanish jarayoni bog‘ning tabiiy manzaralarini o‘zgartirishda davom etgan. Syerra-Nevada hududida kamida to‘rtta yirik muzlik vujudga kelgan: Shervin (ingl. Sherwin), Taxo (ingl. Tahoe), Tenaya (ingl. Tenaya) va Tayoga (ingl. Tioga). Ularning eng kattasi Shervin bo‘lib, Yosemiti bog‘i va atrofdagi vodiylarni egallagan. Aynan shu muzlik ta’sirida Yosemiti vodiysi va yaqin kanyonlarning hozirgi ko‘rinishi shakllangan.

Muzliklar dengiz sathidan 1200 m balandlikkacha tushib, bog‘ bo‘ylab iz qoldirgan. Yosemiti mintaqasidagi eng uzun muzlik Tuolumni daryosining Katta kanyoni bo‘ylab 95 km ga cho‘zilib, Xetch-Xetchi vodiysidan ham ancha uzoqqa yetgan. Mersed muzligi Yosemiti vodiysini o‘yib hosil qilgan. Li-Vining muzligi (ingl. Lee Vining Glacier) esa Li-Vining kanyoni va Rassel ko‘lini (ingl. Lake Russel) shakllantirgan. Faqat eng baland Deyna va Konness cho‘qqilarida muzliklar bo‘lmagan. Erigan muzliklar ortida ko‘pincha morenalar qolgan. Ular Yosemiti ko‘li (vaqti-vaqti bilan Yosemiti vodiysi tubini suv bosishiga sabab bo‘ladigan sayoz ko‘l) kabi ko‘llarni to‘ldirgan.

Biologiya

Fauna va flora

Lambert qarag‘ayi
Qora dumli bug‘u bog‘ hududida

Bog‘ning tog‘ etaklaridagi tikanli butazorlardan tortib cho‘qqilardagi alp yaylovlarigacha bo‘lgan xilma-xil landshaftlarida 250 dan ortiq turdagi umurtqali hayvonlar yashaydi. Ular orasida baliqlar, suvda hamda quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar, qushlar va sutemizuvchilar mavjud. Yaqin atrofdagi boshqa hududlarga nisbatan biologik xilma-xillikning yuqori bo‘lishi bu yerda inson faoliyati tufayli yemirilmagan, yaxshi saqlangan yovvoyi tabiat mavjudligi bilan ham izohlanadi.

Bog‘ning g‘arbiy chegarasi bo‘ylab aralash ignabargli o‘rmonlar ustunlik qiladi. Ularda sariq qarag‘ay, Lambert qarag‘ayi (lot. Pinus lambertiana), kalotsedrus (lot. Calocedrus), bir rangli pixta (lot. Abies concolor), psevdotsuga, bir qancha sekvoyadendronlar o‘sadi, shuningdek, baxmal eman (lot. Quercus velutina daraxtzorlari uchraydi. Tog‘ etaklarining nisbatan yumshoq iqlimi va tabiiy biomlarning qo‘shilib ketgani tufayli hayvonot dunyosi ham juda xilma-xildir. Bu yerda baribal (Amerika qora ayig‘i), qizg‘ish silovsin, kulrang tulki (lot. Urocyon cinereoargenteus), qora dumli bug‘u, Arizona qirol iloni (lot. Lampropeltis pyromelana), g‘arbiy uzun oyoqli stsink (lot. Eumeces gilberti), oq boshli qizilishton (lot. Dendrocopos albolarvatus), Amerika pishchuxasi (lot. Certhia Americana), dog‘li boyo‘g‘li (lot. Strix occidentalis) va ko‘rshapalaklarning ko‘plab turlari uchraydi. Ko‘rshapalaklar uchun qo‘nib dam oladigan yirik qurigan daraxt tanalari muhimdir.

Ilonbosh toron

Yonbag‘irning yuqoriroq qismida ulug‘vor pixta, g‘arbiy oq qarag‘ay (lot. Pinus monticola), Jeffri qarag‘ayi, keng ignabargli burama qarag‘ay va ayrim joylarda Balfur qarag‘ayi o‘sadi. Bu yerda oltinrang yumronqoziq (lot. Callospermophilus lateralis), Duglas olmaxoni (lot. Tamiasciurus douglasii), savsar, Stellerning ko‘k soyqarg‘asi (lot. Cyanocitta stelleri), yolg‘iz sayroqi qorayaloq (lot. Catharus guttatus va qirg‘iy (lot. Accipiter gentiles kabi hayvonlar uchraydi. Sudralib yuruvchilar kamroq uchraydi, ammo ular orasida rezina ilon (lot. Charina bottae) va Sceloporus occidentalis hamda Elgaria coerulea.

Yuqoriroqda daraxtlar pastroq va siyrakroq bo‘lib, granit qoyalar bilan ajralgan to‘plamlar holida o‘sadi. Ular orasida keng ignabargli burama qarag‘ay, oq po‘stloqli qarag‘ay va tog‘ tsugasi uchraydi. Bu daraxtlar o‘simliklarning eng yuqori o‘rmon mintaqasini hosil qiladi. Bu joylarning iqlimi qattiq, vegetatsiya davri qisqa. Shunga qaramay, pishchuxa, sariq qorinli sug‘ur (lot. Marmota flaviventris), oq dumli quyon (lot. Lepus townsendii), Shimoliy Amerika kedrovkasi (lot. Nucifraga columbiana va Sibir tog‘ vyurogi (lot. Leucosticte arctoa kabi ayrim hayvonlar bu sharoitlarga moslashgan. Bundan tashqari, o‘rmonsiz alp yaylovlarida qalin shoxli qo‘y o‘tlashni xush ko‘radi. Biroq hozir bu tur faqat Tayoga dovoni atrofida uchraydi; u yerga ushbu hayvonlarning kichik populyatsiyasi qayta introduksiya qilingan.

Turli balandliklardagi yaylov o‘simliklari mahalliy hayvonot dunyosi uchun boy oziqa manbai hisoblanadi. Hayvonlar bu yerda o‘t-o‘lanlar bilan oziqlanib, turg‘un suv manbalarini topadi. Bu hududlar yirtqichlarni ham jalb qiladi. O‘rmon va yaylovlar aralashgan joylarda hayvonlar yaylovdan oziq topib, o‘rmonlarda pana topa oladi. Yaylov o‘simliklariga bevosita bog‘liq hayvonlar qatorida qirg‘iy boyo‘g‘li (lot. Strix nebulosa), Treyl empidonaksi (lot. Empidonax traillii), Yosemiti qurbaqasi (lot. Bufo canorus va aplodontiya.

Xavf-xatarlar

Avtomobilga chiqayotgan ayiq

O‘simliklar dunyosining boyligi va ko‘rilgan tabiatni muhofaza qilish choralariga qaramay, yaqin o‘tmishda bog‘ hududida yashagan hayvonlarning 3 turi butunlay yo‘qolgan, yana 37 turi Kaliforniya yoki federal darajada yo‘qolib ketish xavfi ostidagi turlar ro‘yxatida maxsus maqomga ega. Hozir Yosemiti yovvoyi tabiati uchun eng jiddiy tahdidlar o‘rmon yong‘inlari, chetdan keltirilgan turlar, havo ifloslanishi, tabiiy yashash hududlarining parchalanishi va iqlim o‘zgarishidir. Shuningdek, hayvonlarning avtomobillar ostida qolishi va ayrim turlarni odamlar iste’mol qilishi ham muhim omillar sifatida hisobga olinadi.

Amerika qora ayiqlari — bariballar ovqat izlab, to‘xtab turgan avtomobillar oynasidan ichkariga osongina kira olishi bilan mashhur. Ular chiqindi idishlari va axlatxonalar yaqinida ham tez-tez uchraydi, bu esa suratga olishni yaxshi ko‘radiganlarni jalb etadi. Ayiqlarning odamlar va ularning mulki bilan to‘qnashuvi ortgani sababli ularni odamlar yashaydigan joylardan uzoqlashtirish bo‘yicha qat’iy choralar ko‘rildi. Ochiq axlatxonalar yopildi, chiqindi idishlari to‘sildi, kemping maydonlariga esa odamlar ovqatni mashinada qoldirmasligi uchun qulflanadigan maxsus metall qutilar o‘rnatildi. Odamlarga tajovuzkor bo‘lgan ayiqlar odatda yo‘q qilinishi kerakligi sababli bog‘ xodimlari ularni rezina o‘qlar bilan qo‘rqitib haydashni taklif etdi. Hozir har yili qariyb 30 ta ayiq tutib olinadi, ularning DNKsi tekshiriladi va qulog‘iga maxsus belgi taqiladi. Shunda muammo yuz berganda inspektorlar hayvonni tezda aniqlay oladi.

Havodagi ozon bilan ifloslanishning ortishi sekvoyadendron daraxtlarining to‘qimalariga zarar yetkazmoqda. Bu ularni parazitlar va kasalliklarga moyilroq qiladi. Ularning urug‘dan unib chiqishi yong‘in ta’sirida qolgan tuproqqa bevosita bog‘liq bo‘lgani uchun yong‘inlarni o‘chirish ko‘payish imkoniyatini kamaytiradi. O‘tlarni nazorat ostida yoqish dasturlari esa ularning tarqalishiga yordam beradi.

Bog‘da mahalliy bo‘lmagan, tashqaridan keltirilgan 130 dan ortiq o‘simlik turi qayd etilgan. Bu o‘simliklarni dastlabki ko‘chmanchilar 1850-yillarning oxirida olib kelgan. O‘rmon yong‘inlari yoki qurilish kabi tabiiy ofatlar va inson faoliyati ularning bog‘ bo‘ylab tez tarqalishiga yordam bergan. Bunday o‘simliklarning ayrimlari mahalliy turlarni siqib chiqarib, bog‘ resurslariga zarar yetkazgan. Ayrim keltirilgan turlar mintaqa ekotizimiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi, masalan, yong‘in xavfini oshirishi yoki tuproqdagi azot miqdorini ko‘paytirib, boshqa begona turlar tarqalishiga sharoit yaratishi mumkin. sariq bo‘tako‘z (lot. Centaurea solstitialis kabi ko‘plab turlarning uzun ildizi bor; bu ularga suv olishda boshqa o‘simliklar bilan raqobatlashish imkonini beradi.

1940-yillardan boshlab oddiy tikanak (lot. Cirsium vulgare), oddiy sigirquyruq (lot. Verbascum thapsus va teshik bargli dalachoy (lot. Hypericum perforatum bu mintaqa uchun zararli o‘simliklar deb tan olingan. Keyinchalik tarqalishi nazorat qilinishi zarur bo‘lgan yana bir nechta tajovuzkor tur qo‘shilgan. Ular orasida sariq bo‘tako‘z, qashqarbeda turlari (lot. Melilotus), maymunjon (lot. Rubus discolor), maymunjon (lot. Rubus laciniatus va yirik bo‘rigul (lot. Vinca major bor. Bog‘ inspektorlari bu o‘simliklarni yo‘qotish ustida ishlamoqda.

Hodisalar

1969-yil boshi

«Uavona», 1962-yil.

1969-yil boshida Mariposa daraxtzorida sekvoyadendron — «Uavona» deb atalgan, balandligi 71,3 metr, tanasining tag qismidagi diametri 7,9 metr va yoshi qariyb 2100 yil bo‘lgan sekvoyadendron qulab tushdi. Bunga daraxt shox-shabbasida to‘plangan qor, shuningdek, 1881-yilda uning tanasidan kengligi 2,1 metr, balandligi 2,7 metr va uzunligi 7,9 metr bo‘lgan tunnel o‘yilgani sabab bo‘lgan. Daraxt mashhur sayyohlik obyekti bo‘lib, ko‘pchilik avtomobilda uning ichidan o‘tayotganida suratga tushgan.

10-iyul 1996-yil

O‘sha kuni kechqurun bog‘ning «Xeppi-Ayls» deb ataladigan joyida hajmi taxminan 78 000 m³, massasi bir necha yuz ming tonna bo‘lgan ulkan granit qoya qulab tushdi. Qiyalik bo‘ylab tushish yo‘nalishi qoyaning yuzadan uzilib, erkin qulashiga sabab bo‘ldi. Shu tufayli uning tezligi 117 m/s ga yetdi. Qoya kanyon tubiga urilganda hosil bo‘lgan zarba to‘lqini, bu to‘lqin 4 ga maydondagi o‘rmonni yiqitdi va bir kishi halok bo‘ldi. Hodisa yaqin atrofda sezilarli seysmik tebranishlar yuzaga keltirdi; ular uzoqdagi seysmograflar tomonidan ham qayd etildi. Qulash vaqtida ajralgan umumiy energiya taxminan 0,5 kt trotil ekvivalentiga teng bo‘lgan..

23-noyabr 1998-yil

Shu kuni milliy bog‘da xavfsizlik qoidalariga o‘zi rioya qilmagani sababli ekstremal sportchi, roup-jamping Den Osman.

Faktlar

Jahon madaniyatida

Adabiyotlar

  • Milliy bog‘lar geologiyasi: beshinchi nashr (Geology of National Parks: Fifth Edition), Ann G. Harris, Esther Tuttle, Sherwood D., Tuttle (Iowa, Kendall/Hunt Publishing; 1997) ISBN 0-7872-5353-7
  • Yosemiti: tashrif buyuruvchilar uchun qo‘llanma (Yosemite: A Visitor’s Companion), George Wuerthner, (Stackpole Books; 1994) ISBN 0-8117-2598-7
  • AQSH bog‘ hududlari geologiyasi: beshinchi nashr (Geology of U.S. Parklands: Fifth Edition), Eugene P. Kiver and David V. Harris (Jonh Wiley & Sons; New York; 1999; page 227) ISBN 0-471-33218-6
  • Yosemiti: Milliy bog‘lar xizmatining rasmiy qo‘llanmasi, 138-son, Division of Publications, National Park Service
  • Yosemiti milliy bog‘i: Yosemiti va uning yo‘llari tabiiy tarixi bo‘yicha qo‘llanma (Yosemite National Park: A Natural History Guide to Yosemite and Its Trails), Jeffrey P. Schaffer, (Wilderness Press, Berkeley; 1999) ISBN 0-89997-244-6

Havolalar

Флаг ЮНЕСКО
Jahon merosi YUNESKO, obyekt № 308