| Santorin | |
|---|---|
| yunon. Σαντορίνη | |
Vulqon chekkasi | |
| Xususiyatlari | |
| Vulqon turi | Qalqonsimon vulqon |
| Krater diametri | 7500—11 000 m |
| Shakllanish davri | Pleystotsen |
| So‘nggi otilishi | 1950 |
| Eng baland nuqtasi | |
| Mutlaq balandligi | 367 m |
| Joylashuvi | |
| 36°24′16″ shim. k. 25°23′44″ sharq. u.HGЯO | |
| Mamlakat | |

Santorin (yunon. Σαντορίνη) — kaldera bo‘lib, u faol qalqonsimon vulqon joylashgan Tira orolida, Egey dengizida yuz bergan otilish natijasida hosil bo‘lgan. Bu otilish Egey sivilizatsiyasiga mansub shahar va aholi manzillarining Krit, Tira orollari hamda O‘rta yer dengizi sohillarida halokatga uchrashiga sabab bo‘lgan. Turli baholashlarga ko‘ra, otilish miloddan avvalgi 1700—1600-yillarga to‘g‘ri keladi. Vulqon faolligi shkalasi bo‘yicha otilish 7 ballga baholangan; u Tambora otilishiga qiyoslanadi; 3 baravar kuchsizroq bo‘lgan Krakatau vulqonining 1883-yilgi otilishidan esa kuchliroq bo‘lgan. Kul buluti 200—1000 km masofagacha tarqalgan. Keng tarqalgan taxminga ko‘ra, ulkan sunami yuzaga kelgan. Uning balandligi 100 metrgacha yetgan to‘lqinlari Minoy sivilizatsiyasini Krit orolida yo‘q qilgan. Bir farazga ko‘ra, shu otilish haqidagi voqealar afsonaviy orol to‘g‘risidagi rivoyatga asos bo‘lgan. Bu orol — Atlantida.
Otilishlar tarixi
Minoy otilishi
Qadimgi kritliklar mohir dengizchilar va savdogarlar bo‘lib, ularning floti Egey dengizida mutlaq hukmronlik qilgan. Tira oroli ularning asosiy markazi bo‘lgan; uning poytaxti va boshqa aholi manzillari Santorin tog‘i yonbag‘irlarida joylashgan. Tog‘ etagida bandargoh bo‘lgan.
Boshlangan zilzila Tira aholisini ogohlantirgan va ular kemalarga chiqib, ona orollarini tark etgan.[manba 2406 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Vulqon juda katta miqdorda qizigan kul va pemza otilishi natijasida ichki qismini bo‘shatgan. Ulkan vulqon konusi o‘z og‘irligiga dosh bera olmay, yonbag‘irlaridagi huvillab qolgan shaharlar va yo‘llar bilan birga qulab tushgan. Hosil bo‘lgan ulkan botiqqa dengiz suvlari bostirib kirgan. Natijada nihoyatda katta sunami to‘lqini paydo bo‘lib, qirg‘oqdagi deyarli barcha shahar va qishloqlarni yuvib ketgan.
Santorin tog‘i yo‘qolgan. Vulqonning oval shaklidagi ulkan botiqligi — kalderani Egey dengizi suvlari to‘ldirgan. Buni kosmik suratda yaqqol ko‘rish mumkin.
Sana jihatidan Minoy otilishi hanuz aniq davrga biriktirilmagan. Dendroxronologik sana aniqlash usuliga ko‘ra, kuchli otilish miloddan avvalgi 1628-yilda yuz bergan. Biroq Antarktida va Grenlandiya muz yadrolaridagi tefraning geokimyoviy izlarini, shuningdek, Kaliforniyadagi uzoq umr ko‘ruvchi qarag‘aylar va Irlandiyadagi emanlarning yillik halqalarini o‘rganish miloddan avvalgi 1628-yilda stratosferaga sulfatlarni Aniakchak II (Alyaska) vulqoni chiqarganini ko‘rsatdi. Shu sababli Minoy otilishining ehtimoliy sanalari bir necha davr bilan chegaralandi: miloddan avvalgi 1611-yil, 1562—1555-yillar va 1538-yil. Bronza davridagi O‘rta yer dengizi madaniyatlarining belgilangan xronologiyasiga tayangan arxeologik dalillar otilishni taxminan miloddan avvalgi 1525-yilga to‘g‘ri keltiradi. Nihoyat, kalibrlanmagan radiouglerod sanalash usuli otilish taxminan miloddan avvalgi 1645—1600-yillarda sodir bo‘lganini ko‘rsatadi.
Keyingi otilishlar
Katta Pliniy Giyera (qad. yunon. Ἱερά, miloddan avvalgi 197-yil) va Tiya (Thia, 46—47-yillar) orollarining paydo bo‘lishini eslatib o‘tadi. Tiya Palea-Kameni oroli bilan bir deb hisoblanadi. 726-yilda Tiya orolining shimoli-sharqida otilish sodir bo‘lgan.
1570—1573-yillardagi otilish natijasida Mikri-Kameni (Μικρή Καμένη, hozirda Nea-Kameni orolining bir qismi) vujudga kelgan. 1707—1711-yillardagi otilish natijasida Nea-Kameni oroli hosil bo‘lgan. Nea-Kamenida 1866—1870, 1925—1926, 1928 va 1939—1941-yillarda otilishlar kuzatilgan. Nea-Kamenidagi so‘nggi otilish 1950-yilning yanvar — fevral oylarida sodir bo‘lgan.
Otilishlarning sabablari
Santorin joylashgan Tira oroli ikki tektonik plita — Afrika va Yevrosiyo plitalarining tutashgan joyida joylashgan. Bu holat mintaqada, jumladan Tira orolida vulqon relyefi shakllanishiga va vulqon faolligi yuzaga chiqishiga sabab bo‘ladi.
Krit orolida sivilizatsiyaning halokati
Kritda agrar xo‘jalik ustun bo‘lgan. Aholi asosan dehqonchilik bilan shug‘ullangan. Otilishdan so‘ng vulqon kuli Kritdagi barcha dalalarni qoplab, dehqonchilikni izdan chiqargan. Qirg‘oqdagi shahar va qishloqlarni esa ulkan sunami to‘lqini yuvib ketgan. To‘lqinning balandligi 100 metrgacha, tezligi 200 km/soatgacha yetgan (boshqa maʼlumotlarga ko‘ra, balandligi 200—260 m, kamida 15 metr bo‘lgan). Keyinroq, miloddan avvalgi 1450-yilda bir vaqtda boshlangan yong‘in barcha saroylarni vayron qilgan. Kritga doriylar kelishidan oldinroq qandaydir bosqin uyushtirilgan bo‘lishi mumkin, degan taxmin bor.[manba 3061 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Santorin din va adabiyotda
Santorin va Muso
«Chiqish» kitobiga ko‘ra, Muso yahudiylarni Misrdan olib chiqayotganda Qizil dengizdan o‘tgan: Muso Xudodan so‘raganida dengiz suvlari ikki tomonga ajralgan. Bu voqeadan oldin yahudiylar osmonda olov ustunini ko‘rgan. Bir taxminga ko‘ra, ushbu olov ustuni Santorin vulqoni otilishidan hosil bo‘lgan, dengiz sathidan 38-39 km balandlikkacha ko‘tarilgan tutun va kul oqimi bo‘lgan. Dengizning «ikkiga ajralishi» yoki suvning chekinishi esa sunami yaqinlashganda dengiz suvi avval qirg‘oqdan tez chekinib, keyin qaytib kelishi bilan izohlanadigan maʼlum hodisadir.
O‘sha davrda iqlim iliqroq bo‘lgani uchun dengiz sathi hozirgidan bir necha metr farq qilgan va O‘rta yer dengizi Qizil dengiz bilan tutashgan bo‘lishi mumkin. Aristotel va Strabon xabarlariga ko‘ra, muayyan davrda dengiz sathi Nil deltasi sathidan yuqori bo‘lgan, shu sababli Firʼavnlar kanali qurilishi to‘xtatilgan. Supervulqonning otilishi Yaqin Sharqning seysmik faol hududida ketma-ket zilzilalar va vulqon otilishlarini keltirib chiqargan bo‘lishi mumkin. Qizil dengizning o‘ng qirg‘og‘ida, Eylat (Aqaba) qo‘ltig‘i ortida bir nechta so‘ngan vulqon bor. Muso davrida ular faol bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Yahudiylar dengizdan (Eylat qo‘ltig‘idan) o‘tayotganda aynan shu vulqonlardan birini kunduzi «tutun ustuni», tunda esa «olov ustuni» shaklida ko‘rgan bo‘lishlari mumkin. Ular shimolga yo‘l olganida «tutun ustuni» oldinda, janubga qayrilganida esa orqada qolgan. Dengizdan o‘tilganidan 3 oy o‘tib, yahudiylar shu vulqon yaqiniga kelib, uni bor ko‘rinishida ko‘rgan. «Undan xuddi o‘choq tutunidek tutun ko‘tarilar, butun tog‘ esa qattiq titrardi» (Chiq. 19:18)
- Tanqidiy qarash
O‘rta yer dengizidagi sunami o‘sha paytda u bilan tutashmagan Qizil dengiz sathiga taʼsir ko‘rsata olmas edi. Bundan tashqari, Santorin vulqonidan ko‘tarilgan tutun va kul ustuni Misrdan ko‘ringan bo‘lishi ehtimoldan yiroq. Bibliyada Muso yahudiylarni tutun va olov chiqaradigan, oyoq ostidagi yerni titratadigan Xudo tog‘i tomon boshlab borgani, so‘ng esa uning gumburlab turgan cho‘qqisiga ko‘tarilgani tasvirlanadi. Biroq Tira oroliga quruqlik orqali borib bo‘lmaydi.
Ayrim belgilarga ko‘ra, Chiqish voqeasi Santorin vulqoni portlashidan ancha keyin yuz bergan. Bibliyadagi yozuvlar asosida hisoblaganda, bu taxminan miloddan avvalgi XV asrga to‘g‘ri keladi. Arxeologlar va tarixchilar fikriga ko‘ra, Chiqish bundan ham kechroq davrga — miloddan avvalgi XIV—XII asrlarga tegishli.[manba 4817 kundan beri ko‘rsatilmagan] Shu bois Santorin vulqonining mazkur voqeaga aloqador bo‘lishi ehtimoli juda past.
Santorin va Platon
O‘zining «Timey» va «Kritiy» dialoglarida qadimgi yunon faylasufi Platon qadimda sirli sharoitda halokatga uchragan orol-davlat — Atlantida haqida yozadi. Quyidagi taxminlar mavjud:
- Atlantidaning halokatiga aynan Santorin vulqonining portlashi va Tira orolining Egey dengiziga cho‘kishi.
- Atlantida aslida Tira oroli bo‘lib, u yerda Egey sivilizatsiyasining poytaxti joylashgan.
Adabiyotlar
- Vorobyov Yu. L., Akimov V. A., Sokolov Yu. I. O‘rta yer dengizi mintaqasidagi sunami. // Sunami: ogohlantirish va himoya / Rossiya Favqulodda vaziyatlar vazirligi. — M., 2006. — B. 69-72. — 264 b. — [Arxivga olingan sana: 16 aprel 2016 yil.]
- Glazichev V. L. Kopernik gemmasi. — M.: Sovetskiy xudojnik, 1989. — 416 b. — ISBN 5-269-00162-4.
- Drachuk V. S. Ming yilliklar yo‘llari. — M.: Molodaya gvardiya, 1977. — 256 b.
- Seebach K. Santorin vulqoni haqida (Ueber deu Vulkan von Santorin). — Gyottingen, 1867.
Havolalar
- Santorin vulqonini o‘rganish va monitoring qilish instituti (ISMOSAV) (ingl.). Murojaat qilingan sana: 21-avgust 2017-yil.
- Maksim Borisov. Santorin otilishi yunonlar tarixini yuz yilga qadimiylashtirdi. Grani.ru (3-may 2006-yil). Murojaat qilingan sana: 21-avgust 2017-yil.
- Andrey Nechayev. Kuldan qayta bosh ko‘targan // «Vokrug sveta». — 2001. — Oktabr (№ 10 (2733)).
- Santorin vulqonining otilishi. Asl nusxasi 27-aprel 2012-yilda arxivlangan. // I. A. Rezanov, «Yer tarixidagi buyuk halokatlar»