Tayms-skver

Tayms-skver
ingl. Times Square
Umumiy ma’lumot
Mamlakat
Shahar Nyu-York
Tarixiy hudud Markaz
Avvalgi nomlari Longacre Square
Kimning sharafiga The New York Times
На карте города
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Tayms-skver (ingl. Times Square) — Manxettenning markazida, Nyu-York shahrida, AQShda joylashgan maydon. U Brodvey va Yettinchi avenyu kesishgan joyda, 42- va 47-ko‘chalar oralig‘ida joylashgan. Nyu-York teatrlar mavzesining markazi.

Avval Longakr-skver (ingl. Longacre Square) deb atalgan maydon hozirgi nomini 1904-yil aprelida, «Nyu-York Tayms» gazetasi tahririyati avval qurilgan Times Building (hozirgi Uan-Tayms-skver) binosiga ko‘chib o‘tgach olgan. 1907-yilda uning tomiga vaqt shari o‘rnatildi. Har yili ushbu sharning tushirilishini qariyb bir million tomoshabin kuzatadi.

Tayms-skver dunyodagi eng ko‘p tashrif buyuriladigan diqqatga sazovor joylardan biri bo‘lib, har yili taxminan 50 million kishini jalb qiladi. «Dunyo chorrahasi» deb ataladigan bu maydondan har kuni 300 mingdan ortiq piyoda hamda 115 ming haydovchi va yo‘lovchi o‘tadi. Bu hududda 170 ming kishi ishlaydi. Tayms-skver Nyu-York va butun Amerika Qo‘shma Shtatlarining ramzlaridan biridir.

Tarix

Brodvey

XVIII asrning ikkinchi yarmida bu hudud Nyu-York xalq qo‘shini boshlig‘i Jon Moren Skottga tegishli bo‘lgan. U qo‘shinda Jorj Vashington qo‘mondonligi ostida xizmat qilgan. Skottning hozirgi 43-ko‘chada joylashgan uyi atrofida dehqonchilik, jumladan, ot boqish bilan shug‘ullanishgan.

Tayms-skver

1904-yilda nyu-yorklik noshir Adolf Oks (ingl. Adolph S. Ochs) gazetasining faoliyatini yangi binoga (hozirgi Tayms-skver, 1) ko‘chirdi. Bino 42-ko‘chada, o‘sha paytda Longakr-skver (ingl. Longacre Square) nomi bilan tanilgan hududning markazida edi. U Nyu-Yorkning o‘sha paytdagi meri Jorj Makklellanni shu joyda metro bekati qurishga va unga «Tayms-skver» deb nom berishga ko‘ndirdi. 8-aprel kuni, 1904-yilda mer ishtirokida maydonning nomi tantanali ravishda o‘zgartirildi. Atigi 3 hafta o‘tib, 46-ko‘cha bilan Brodvey burchagidagi bank devorida birinchi elektrlashtirilgan reklama paydo bo‘ldi.

Gazeta 1913-yilda kengroq ofislarga ko‘chib o‘tdi. Eski Times Building keyinchalik Allied Chemical Building deb qayta nomlandi va bugungi kunda «Tayms-skver, 1» nomi bilan tanilgan. Shuningdek, 1913-yilda tadbirkor Karl G. Fisher boshchiligidagi Lincoln Highway Association tashkiloti Tayms-skverning janubi-sharqiy burchagida, 42-ko‘cha va Brodvey kesishgan joyni Linkoln shossesining sharqiy boshlanish nuqtasi sifatida tanladi. Bu AQSh hududini boshdan oxir kesib o‘tgan birinchi avtomobil yo‘li bo‘lib, dastlab 3389 mil (5454 km) masofaga cho‘zilgan va 13 shtat orqali o‘tib, g‘arbdagi oxirgi nuqtasi San-Fransisko shahri, Kaliforniya.

«Astor» mehmonxonasi, 1900—1910
Olomon Dempsi — Karpantye jangini kutmoqda, 1921

Shahar kengayib borgani sari Nyu-Yorkdagi Tayms-skver tezda teatrlar, konsert zallari va yuqori toifadagi mehmonxonalarga boy madaniy markazga aylandi.

Tayms-skver tez orada Nyu-York agorasiga — odamlar katta yangiliklarni kutish yoki nishonlash uchun to‘planadigan joyga aylandi. Bu AQSh beysbol chempionati yoki prezidentlik saylovlari bo‘lishi mumkin edi.
Jeyms Traub
Iblisning o‘yingohi: Tayms-skverdagi bir asrlik zavq va foyda (The Devil’s Playground: A Century of Pleasure and Profit in Times Square)

Mashhur san’atkorlar — Irving Berlin, Fred Aster va Charli Chaplin — 1910- va 1920-yillarda Tayms-skver bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. O‘sha paytda maydon The Tenderloin (ko‘ngilochar va shubhali maskan) deb atalgan, chunki u go‘yoki Manxettendagi eng havas qilinadigan joy bo‘lgan. Biroq aynan shu davrda hududda qimorbozlik va fohishabozlik bilan bog‘liq jinoyatchilik hamda korrupsiya avj oldi. Politsiyachi Karl Bekkerning hibsga olinishi va keyinchalik jazolanishi ayniqsa katta shov-shuvga sabab bo‘ldi.

1930-yilda Buyuk depressiya boshlanishi bilan hududning umumiy muhiti o‘zgardi. Tayms-skver keyingi bir necha o‘n yillik davomida xavfli joy sifatida tanildi. 1960-yillardan 1990-yillarning boshigacha turli pips-shoular (peep shows), tunu kun ishlaydigan erotik kinoteatrlar, sayyohlarga arzon esdalik buyumlari sotadigan do‘konlar, seks-shoplar va kattalar uchun teatrlar shahar tanazzulining mash’um timsoliga aylandi. Bu o‘zgarish Deymon Ranyon (ingl. Damon Runyon) asarlarida yaxshi aks etgan. Uning myuzikli asosida 1955-yilda «Yigitlar va qo‘g‘irchoqlar» (ingl. Guys and Dolls) filmi suratga olingan. Keyingi o‘n yilliklarda bu hududga yaqin joyda yashash ham xavfli deb hisoblangan. «Yarim tungi kovboy» yoki «Taksichi» kabi mashhur, ammo qorong‘i ruhdagi filmlarda Tayms-skver manzaralari aks etgan.

1980-yillarda Nyu-York markazining g‘arbiy qismida tijorat qurilishi jadal rivojlana boshladi. Bu shahar merlari Ed Koch va Devid Dinkins ma’qullagan uzoq muddatli rivojlanish rejasining bir qismi edi. 1990-yillarning o‘rtalarida mer Rudolf Juliani (1994—2002) hududni «tozalash»ga intildi: xavfsizlikni oshirdi, pornografik teatrlarni yopdi, giyohvand moddalar sotuvchilariga qarshi kurashdi hamda yangi sayyohlik maskanlari va yuqori toifadagi muassasalarni ochishga sharoit yaratdi. Natijada erotik mahsulotlar sotiladigan ko‘plab do‘konlar yopildi yoki Bruklin va Kvinsning sanoat hududlariga ko‘chdi. Qayta qurish tarafdorlari atrof yanada xavfsiz va ozoda bo‘lganini ta’kidlaydi. Tanqidchilar esa kam daromadli aholi yaqin-atrofdagi mahallalardan nohaq ko‘chirilganini aytishadi. Bunday mahallalardan biri — Hells-Kitchen (Do‘zax oshxonasi).

Aynan 1990-yilda AQShning Nyu-York shtati 6 ta tarixiy teatrning mulkdoriga aylandi. Bu teatrlar 9 ta tarixiy teatrdan iborat guruhga kirib, 42-ko‘chada joylashgan edi. Teatrlarni ta’mirlash va asrash ishlarini nazorat qilish maqsadida notijorat «Yangi 42-ko‘cha» (ingl. New 42nd Street) tashkiloti tuzildi. Teatrlar o‘z dasturlarini yangilab, Brodvey tomoshalarini namoyish eta boshladi, ayrimlari yopildi yoki tijorat loyihalariga moslashtirildi. Hozirgi kunda Tayms-skver, 1 binosi, xususan, har yili 31-dekabr kuni soat 23:59 da uning tepasidan billur shar tushirilishi bilan mashhur. Bu marosim Yangi yil boshlanganini bildiradi. Ushbu an’anaga Nyu-York Tayms gazetasi 31-dekabr kuni, 1907-yilda mushakbozlik o‘tkazish orqali asos solgan. Bugungi kunda bu Nyu-Yorkdagi asosiy Yangi yil tadbiridir: har yili yuz minglab odam maydon va qo‘shni ko‘chalarni to‘ldirib, uni bevosita tomosha qiladi. Ikkinchi jahon urushi davrida bu an’ana bir daqiqalik sukut saqlash bilan almashtirilgan, sukutni esa cherkov qo‘ng‘iroqlari sadolari yozuvi buzib turgan.

Aynan 1972-yilda estrada san’atkori Dik Klark (ingl. Dick Clark) Tayms-skverdagi Yangi yil kutib olish marosimini har yili yarim soat davomida televideniyedan efirga uzata boshladi. Dasturga mashhur musiqalar va AQShning turli shaharlaridan sharhlar kiritilgan. Yangi yil kechasida maydonga o‘rtacha 750 000 tomoshabin yig‘iladi. 2000-yil arafasida esa taxminan 2 million kishi yig‘ilib, nafaqat maydon va unga tutash ko‘chalarni, balki atrofdagi bir necha kvartalni ham to‘ldirdi. Shu tariqa, 1945-yil avgustida Ikkinchi jahon urushi yakuni nishonlangan paytdagi rekord yangilandi.

Tayms-skver bugun

Madam Tyusso muzeyi va Ripley’s Believe It or Not! g‘aroyibotlar muzeyi — 42-ko‘chadagi ikkita yangi diqqatga sazovor joy
Tayms-skverdagi billur shar
Piyodalar uchun Tayms-skver
Tungi Tayms-skver
«Yalang‘och kovboy» — Tayms-skverning zamonaviy ramzlaridan biri

Brodvey teatrlari, ko‘plab yorqin neon reklamalar va televizor ekranini eslatuvchi ko‘rsatkichlar Tayms-skverni jo‘shqin Nyu-York hayotining ajralmas ramziga aylantirdi. Bu shaharda hududdagi muassasalar yorqin reklama taxtalarini o‘rnatishi shart bo‘lgan yagona joydir.

Maydondagi neon reklamalar zichligi Las-Vegasdagi reklamalardan qolishmaydi. Rasman Tayms-skverdagi reklama taxtalari «tomoshabop» (ingl. spectaculars).

1992-yilda Tayms-skver alyansi (ilgari Times Square Business Improvement District deb atalgan) faoliyat boshladi. Bu — hududdagi savdo sifati va tozaligini yaxshilash uchun tuzilgan tadbirkorlar birlashmasi. Hozirda maydon «Tayms-skver studiyasi» bilan ham mashhur. U ABC telekompaniyasiga tegishli bo‘lib, bu yerdan har kuni jonli efirda «Xayrli tong, Amerika» dasturi namoyish etiladi. Shuningdek, bu yerda mashhur kompaniyalarning puxta jihozlangan do‘konlari — Toys «R» Us, Virgin Records va Hershey’s, dunyo xalqlari taomlarini taklif etadigan restoranlar va bir qancha zamonaviy kinoteatrlar joylashgan. Maydon va uning atrofida yirik moliyaviy, nashriyot hamda media korporatsiyalarining ko‘plab bosh ofislari ham bor. Maydondagi yirik politsiya bo‘limi hudud xavfsizligini ta’minlashga ko‘maklashadi. Shunga qaramay, ba’zilarning fikricha, maydon avvalgi shukuhini yo‘qotgan va o‘zining o‘tmishdagi qiyofasiga «Disneycha» taqlidni eslatadi.

Eng mashhur reklama konstruksiyalari — Toshibaning har yili Yangi yil shari tushiriladigan joy tagidagi reklama taxtasi, yetti qavatli NASDAQ MarketSite ekrani (1999-yilda o‘rnatilganida uning qiymati 37 million dollar bo‘lgan) hamda Samsung kompaniyasiga tegishli va u tomonidan boshqariladigan Coca-Cola’ning ulkan LED ekrani. 4-dekabr kuni, 2008-yilda Tayms-skverda shamol va quyosh energiyasida ishlaydigan dastlabki ekologik toza ekranlar paydo bo‘ldi.

1-yanvar 2002-yilda yangi saylangan Nyu-York meri Maykl Blumberg o‘z lavozimiga kirishish chog‘ida maydonda qasamyod qildi. Marosimda lavozimni tark etayotgan mer Rudolf Juliani ham qatnashdi. Unda 500 ming kishi ishtirok etdi. Yaqinda yuz bergan 11-sentabr 2001-yilgi fojia sababli misli ko‘rilmagan xavfsizlik choralari ko‘rildi: tadbir xavfsizligini odatdagidan ikki baravar ko‘p — 7000 dan ortiq politsiyachi ta’minladi.

Aynan 14-avgust 2003 sanasidan 15-avgust 2003-yilgacha maydon elektr ta’minotidagi uzilish tufayli qorong‘ilikka cho‘mdi. Bu uzilish mintaqaning katta qismi va Kanadaning ayrim hududlarida elektr ta’minotini 24 soatga izdan chiqardi. Elektr ta’minoti nihoyat juma kuni kechqurun tiklandi. Bu sana — 15-avgust.

Ertalab, 6-mart 2008 kuni kichik portlovchi qurilma haqida xabar berildi. U ozgina moddiy zarar yetkazgan, insonlar halok bo‘lmagan.

26-fevral 2009-yilda mer Maykl Blumberg Brodveyning 42-ko‘chadan 47-ko‘chagacha bo‘lgan qismi piyodalar hududiga aylantirilishini e’lon qildi. 33–35-ko‘chalar bilan ham shunday qilindi. Blumbergning aytishicha, bu choralar «ifloslanishni kamaytirish orqali Nyu-Yorkni yashash uchun yanada qulay qiladi va piyodalar ishtirokidagi yo‘l hodisalari sonini qisqartiradi».

1-may 2010-yilda Tayms-skverda portlovchi modda joylangan avtomobil aniqlangani sababli 43–46-ko‘chalar hududidagi odamlar evakuatsiya qilindi. 45-ko‘cha va Yettinchi avenyu burchagida to‘xtatilgan to‘q rangli Nissan Pathfinder avtomobilidan tutun chiqayotgan edi. Bu muvaffaqiyatsiz teraktga urinish bo‘lgani aniqlandi, hech kim jabrlanmadi.

Tayms-skver va Daffi maydonining veb-kameralari

Tayms-skver panoramasi

Asosiy binolar

Korporatsiyalar

Quyidagi korporatsiyalarning bosh ofislari shu hududda joylashgan: