
Yadro energetikasi (atom energetikasi) — energetika sohasi bo‘lib, elektr va issiqlik energiyasini ishlab chiqarish bilan shug‘ullanadi; bunga yadro energiyasini o‘zgartirish orqali erishiladi.
Odatda yadro energiyasini olish uchun zanjirli yadro reaksiyasidan — yadrolarning bo‘linishidan, masalan, plutoniy-239 yoki uran-235. Atom yadrolari ularga neytron kelib urilganda bo‘linadi. Bunda yangi neytronlar va bo‘linish parchalari hosil bo‘ladi. Bo‘linish neytronlari va parchalari katta kinetik energiyaga ega. Parchalarning boshqa atomlar bilan to‘qnashishi natijasida bu kinetik energiya tezda issiqlikka.
Yadro energiyasi atom elektr stansiyalarida, shuningdek, atom muzqaymoq kemalarida, va atom suvosti kemalarida; Rossiya yadro raketa dvigatelini yaratish va sinovdan o‘tkazish dasturini, AQSh esa kosmik kemalar uchun yadro dvigatelini yaratish dasturini to‘xtatgan. Bundan tashqari, samolyotlar uchun yadro dvigatelini yaratishga (atom samolyotlarini qurishga) va «atom» tanklarini yaratishga.
Texnologiya
Yadro yoqilg‘isi sikli
Yadro energetikasi yadro yoqilg‘isidan, yadro yoqilg‘isi bilan bog‘liq sanoat jarayonlari majmuasi yadro yoqilg‘isi siklini tashkil etadi. Yoqilg‘i sikllarining turli turlari mavjud. Ular reaktor turiga ham, siklning yakuniy bosqichi xususiyatlariga ham bog‘liq. Biroq, umuman olganda, bu sikllarning umumiy bosqichlari bor.
- Uran rudasini qazib olish.
- Uran rudasini maydalash
- Uran dioksidini, ya’ni «sariq kek»ni radioaktiv bo‘lgan boshqa chiqindilardan, chiqindixonaga yuborish uchun ajratib olish.
- Aylantirish: uran dioksidini gaz holatidagi uran geksaftoridiga.
- Uranni boyitish — uran-235 konsentratsiyasini oshirish jarayoni bo‘lib, maxsus izotoplarni ajratish zavodlarida amalga oshiriladi.
- Uran geksaftoridini yoqilg‘i tabletkalari ko‘rinishidagi uran dioksidiga qayta aylantirish.
- Tabletkalardan issiqlik ajratuvchi elementlar (qisqacha TVEL) tayyorlanadi. Ular yig‘ma holatda atom elektr stansiyasi yadro reaktorining faol zonasiga joylashtiriladi.
- Ishlatilgan yoqilg‘ini reaktordan chiqarib olish.
- Ishlatilgan yoqilg‘ini sovitish.
- Ishlatilgan yoqilg‘ini maxsus saqlash joyiga ko‘mish.
Reaktor ishlayotgan davrda texnik xizmat ko‘rsatish jarayonida hosil bo‘ladigan past darajada radioaktiv chiqindilar olib tashlanadi. Xizmat muddati tugagach, reaktor foydalanishdan chiqariladi; demontaj qilish jarayonida reaktor qismlari zararsizlantiriladi va chiqindiga chiqariladi.
Yadro reaktori
Yadro reaktori — boshqariladigan, o‘z-o‘zini barqaror davom ettiradigan zanjirli bo‘linish reaksiyasini tashkil etishga mo‘ljallangan qurilma, bu reaksiya doimo energiya ajralishi bilan kechadi.
Birinchi yadro reaktori 1942-yil dekabr oyida AQShda qurilgan va ishga tushirilgan; uni E. Fermi boshqargan. AQShdan tashqarida qurilgan birinchi reaktor esa ZEEP bo‘lib, u Kanadada 5-sentabr 1945-yilda ishga tushirilgan. Yevropadagi birinchi yadro reaktori F-1 qurilmasi bo‘lib, u 25-dekabr 1946-yilda Moskvada I. V. Kurchatov rahbarligida. 1978-yilga kelib dunyoda turli tipdagi yuzga yaqin yadro reaktori ishlab turgan edi.
Reaktorlarning turli turlari mavjud. Ularning asosiy farqlari ishlatiladigan yoqilg‘i va faol zonada zarur haroratni saqlash uchun qo‘llanadigan issiqlik tashuvchi modda, shuningdek, yadro parchalanishi natijasida ajraladigan neytronlar tezligini pasaytirib, zanjirli reaksiya uchun kerakli tezlikni ta’minlaydigan sekinlatgich bilan belgilanadi.
- Eng keng tarqalgan tur — yengil suvli reaktor. Unda yoqilg‘i sifatida boyitilgan uran ishlatiladi, oddiy suv esa ham issiqlik tashuvchi, ham sekinlatgich vazifasini bajaradi; u «yengil suv» deb ataladi. Bu reaktorning ikkita asosiy turi bor:
- qaynaydigan suvli reaktor, bunda turbinalarni aylantiradigan bug‘ bevosita faol zonada hosil bo‘ladi;
- suv-suv energetik reaktori, bunda bug‘ faol zona bilan issiqlik almashgichlar va bug‘ generatorlari orqali bog‘langan konturda hosil bo‘ladi.
- Grafit sekinlatgichli, gaz bilan sovitiladigan yadro reaktori qurol-yarog‘ uchun mo‘ljallangan plutoniyni samarali ishlab chiqarish va boyitilmagan urandan foydalanish imkoniyati tufayli keng tarqaldi.
- Og‘ir suvli reaktorda ham issiqlik tashuvchi, ham sekinlatgich sifatida og‘ir suv ishlatiladi, yoqilg‘i esa boyitilmagan urandan iborat. Bunday reaktor asosan o‘z uran rudasi konlariga ega Kanadada qo‘llanadi.
Tarix

Yadrolarning zanjirli parchalanish reaksiyasi ilk bor 2-dekabr 1942-yilda Chikago universitetida yoqilg‘i sifatida uran va sekinlatgich sifatida grafitdan foydalanib amalga oshirildi. Yadro parchalanishi energiyasidan olingan ilk elektr energiyasi 20-dekabr 1951-yilda Aydaxo milliy laboratoriyasida EBR-I (Experimental Breeder Reactor-I) tez neytronli reaktori yordamida ishlab chiqarildi. Uning ishlab chiqarish quvvati taxminan 100 kVtni tashkil etgan.
9-may 1954-yilda Obninsk, shahrida (SSSRda) barqaror zanjirli yadro reaksiyasiga erishildi. Quvvati 5 MVt bo‘lgan reaktor boyitilgan uran bilan ishlagan, sekinlatgich sifatida grafit qo‘llanilgan, sovitish uchun esa odatdagi izotop tarkibiga ega suvdan foydalanilgan. 26-iyun kuni soat 17:30 da bu yerda ishlab chiqarilgan energiya iste’molchilar foydalanadigan Mosenergo elektr tarmog‘iga uzatildi.

1954-yil dekabr oyida AQShda birinchi «Nautilus» atom suvosti kemasi.
1956-yilda Buyuk Britaniyadaellik megavatt quvvatli «Calder Hall-1» atom elektr stansiyasi ishga tushdi. Keyinchalik, 1957-yilda Shipingport atom elektr stansiyasi AQShda — 60 MVt quvvat bilan, 1959-yilda esa Markul atom elektr stansiyasi Fransiyada — 37 MVt quvvat bilan ishga tushdi. 1958-yilda ikkinchi sovet atom elektr stansiyasining birinchi navbati — Sibir AESi, 100 MVt quvvat bilan elektr energiyasi ishlab chiqara boshladi; uning loyihaviy to‘liq quvvati 600 MVt edi. 1959-yilda SSSRda dunyodagi birinchi noharbiy atom kemasi suvga tushirildi — «Lenin» muzqaymoq kemasi.
Yadro energetikasi energetikaning yangi yo‘nalishi sifatida 1955-yil avgust oyida Jenevada o‘tkazilgan atom energiyasidan tinch maqsadlarda foydalanish bo‘yicha 1-xalqaro ilmiy-texnik konferensiyada e’tirof etildi. Ushbu konferensiya yadro energiyasidan tinch maqsadlarda foydalanish sohasidagi xalqaro hamkorlikka asos soldi va Ikkinchi jahon urushi davridan beri yadro tadqiqotlari atrofida mavjud bo‘lgan maxfiylik pardasini ko‘tardi.
1960-yillarda AQShda yadro energetikasi tijorat asosiga o‘tkazildi. Birinchi tijorat atom elektr stansiyasi 250 MVt quvvatli «Yankee Rowe» bo‘lib, u 1960-yildan 1992-yilgacha ishlagan. AQShda qurilishi xususiy manbalar hisobidan moliyalashtirilgan birinchi atom elektr stansiyasi Drezden atom elektr stansiyasi.
SSSRda 1964-yilda Beloyarsk atom elektr stansiyasi (birinchi energobloki 100 MVt) va Novovoronej atom elektr stansiyasi (birinchi energobloki 240 MVt) ishga tushirildi. 1973-yilda Leningrad atom elektr stansiyasining Sosnoviy Bor shahrida birinchi yuqori quvvatli energoblok (1000 MVt) ishga tushirildi. 1972-yilda Qozog‘istonda ishga tushirilgan birinchi sanoat tez neytronli reaktorining (150 MVt) energiyasi elektr energiyasi ishlab chiqarish va Kaspiy dengizi suvi.
ni chuchuklashtirish uchun ishlatilgan. 1970-yillarning boshlarida yadro energetikasini rivojlantirish uchun yaqqol shart-sharoitlar mavjud edi. Elektr energiyasiga talab ortib borar, rivojlangan mamlakatlarning aksariyatida gidroenergetika resurslaridan deyarli to‘liq foydalanilgan, asosiy yoqilg‘i turlari narxlari esa oshib borayotgan edi. 1973–1974-yillarda arab davlatlari tomonidan neft yetkazib berishga embargo joriy etilishi vaziyatni yanada murakkablashtirdi. Atom elektr stansiyalarini qurish xarajatlari kamayishi kutilgan edi.
Shunga qaramay, 1980-yillarning boshlariga kelib jiddiy iqtisodiy qiyinchiliklar yuzaga chiqdi. Bunga elektr energiyasiga talabning barqarorlashuvi, tabiiy yoqilg‘i narxlari o‘sishining to‘xtashi hamda yangi atom elektr stansiyalarini qurish xarajatlari arzonlashish o‘rniga qimmatlashgani sabab bo‘ldi.
Iqtisodiy ahamiyati

2010-yilda yadro energiyasi elektr energiyasi ishlab chiqarishning 12,9 % ini va insoniyat iste’mol qilgan jami energiyaning 5,7 % ini ta’minlagan. Bu haqda Xalqaro energetika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra (IEA). Yadro energetikasi sanoati tabiiy energiya resurslari yetishmaydigan sanoati rivojlangan mamlakatlarda — Fransiyada, Ukrainada, Belgiyada, Finlandiyada, Shvetsiyada, Bolgariyada va Shveysariyada — ayniqsa muhim o‘rin tutadi. Bu mamlakatlarda elektr energiyasining 20 % dan 76 % igacha bo‘lgan qismi (Fransiyada) atom elektr stansiyalarida.
ishlab chiqariladi. 2013-yilda dunyoda yadro energiyasi ishlab chiqarish 2010-yildan beri ilk bor o‘sdi: 2012-yilga nisbatan 0,5 % ga ko‘payib, 6,55 mlrd MVt·soatga (562,9 mln tonna neft ekvivalentiga) yetdi. 2013-yilda atom elektr stansiyalari energiyasining eng katta iste’molchisi AQSh bo‘lib, bu ko‘rsatkich 187,9 mln tonna neft ekvivalentini tashkil etdi. Rossiyada iste’mol 39,1 mln tonna neft ekvivalenti, Xitoyda — 25 mln tonna neft ekvivalenti, Hindistonda esa 7,5 mln tonna bo‘ldi.
Hisobotiga ko‘ra, Xalqaro atom energiyasi agentligi (MAGATE) 2019-yil holatiga ko‘ra, dunyoda 449 ta amaldagiyadro energetikasi reaktori (ya’ni foydalanish mumkin bo‘lgan elektr va/yoki issiqlik energiyasini ishlab chiqaradigan reaktor) 34 ta mamlakatda mavjud bo‘lgan; 2019-yil o‘rtalarida yana 54 ta reaktor qurilayotgan edi.
Dunyoda atom elektr stansiyalarida ishlab chiqariladigan elektr energiyasining taxminan yarmi ikki mamlakat — AQSh va Fransiya hissasiga to‘g‘ri keladi. AQSh o‘z elektr energiyasining atigi 1/8 qismini atom elektr stansiyalarida ishlab chiqarsa-da, bu dunyo miqyosidagi ishlab chiqarishning qariyb 20 % ini tashkil etadi.
Yadro energiyasidan foydalanish bo‘yicha mutlaq yetakchi Litva edi. Uning hududida joylashgan yagona Ignalina atom elektr stansiyasi butun respublika iste’mol qilganidan ko‘proq elektr energiyasi ishlab chiqargan (masalan, 2003-yilda Litvada jami 19,2 mlrd kVt⋅soat elektr energiyasi ishlab chiqarilgan, shundan 15,5 mlrd kVt·soati Ignalina AES hissasiga to‘g‘ri kelgan). Litvada energiya ortiqcha bo‘lgani (mamlakatda boshqa elektr stansiyalari ham bor edi) sababli «ortiqcha» energiya eksportga yuborilgan.
Biroq Yevropa Ittifoqi bosimi ostida (uning xavfsizligiga shubhalar sababli — Ignalina AESida Chernobil atom elektr stansiyasida ishlatilgan turdagi energobloklar qo‘llangan edi), 1-yanvar 2010-yildanbu atom elektr stansiyasi butunlay yopildi. 2009-yildan keyin ham stansiya faoliyatini davom ettirishga urinishlar bo‘lgan, biroq ular muvaffaqiyatsiz yakunlangan ([manba 3627 kundan beri ko‘rsatilmagan]); hozir[qachon?] ayni shu maydonda zamonaviy turdagi atom elektr stansiyasini qurish masalasi ko‘rib chiqilmoqda.
2022-yil oktabr oyida MAGATE rahbari Rafael Grossi Rossiya AQShni ortda qoldirib, atom reaktorlari xalqaro tijorat bozorida yetakchilikni qo‘lga kiritgani va dunyoda yadro texnologiyalarining asosiy yetkazib beruvchisiga aylanganini ma’lum qildi. Grossi bu holatni, ayniqsa hozirgi energetika inqirozi sharoitida, an’anaviy ravishda ushbu bozorda ustunlik qilib kelgan AQSh uchun jiddiy muammo deb atadi. Biroq MAGATE rahbarining so‘zlariga ko‘ra, «Rosatom» va Xitoy milliy yadro korporatsiyasi yanada moslashuvchan moliyalashtirish modellaridan foydalanmoqda. Bu ularga, jumladan, jahon bozorlarida ham yanada moslashuvchan tarzda rivojlanish imkonini bermoqda.
25-sentabr 2025-yilda Jahon atom haftaligida Rossiya Federatsiyasi prezidenti ma’muriyati rahbarining birinchi o‘rinbosari Sergey Kiriyenko dunyoda bir vaqtning o‘zida qurilayotgan 28 ta atom energetika blokidan 22 tasini «Rosatom» qurayotganini ma’lum qildi.
Mamlakatlar bo‘yicha yadro elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi

2016-yilda dunyodagi atom elektr stansiyalari jami 2477 mlrd kVt⋅soat elektr energiyasi ishlab chiqardi. Bu jahon elektr energiyasi ishlab chiqarishining 10,8 % ini tashkil etdi.
2017-yilda yadro elektr energiyasi ishlab chiqarish bo‘yicha dunyo yetakchilari quyidagilar edi:
AQSh (yiliga 804 mlrd kVt·soat), 99 ta atom reaktori ishlaydi (ishlab chiqariladigan elektr energiyasining 20 % i)
Fransiya (yiliga 379 mlrd kVt·soat), 58 ta reaktor, 71,6 %.
Xitoy (yiliga 210 mlrd kVt·soat), 39 ta reaktor, 3,6 %.
Rossiya (yiliga 202,868 mlrd kVt·soat), 35 ta reaktor, 18,9 %.
Janubiy Koreya (yiliga 141 mlrd kVt·soat), 24 ta reaktor, 27,1 %.
Kanada (yiliga 96 mlrd kVt·soat), 19 ta reaktor, 14,6 %.
Ukraina (yiliga 85 mlrd kVt·soat), 15 ta reaktor, 55,1 %.
Germaniya (yiliga 72 mlrd kVt·soat), 9 ta reaktor, 11,6 %.
Shvetsiya (yiliga 63 mlrd kVt·soat), 8 ta reaktor, 39,6 %.
Buyuk Britaniya (yiliga 65 mlrd kVt·soat), 15 ta reaktor, 19,3 %.
Atom elektr stansiyalarida ishlab chiqariladigan jahon elektr energiyasining taxminan yarmi AQSh va Fransiya hissasiga to‘g‘ri keladi.
2017-yilda atom elektr stansiyalari 2503 TVt·soat elektr energiyasi ishlab chiqardi. Dunyo atom energetikasidagi ishlab chiqarishning 70 % i eng yirik besh mamlakat — AQSh, Fransiya, Xitoy, Rossiya va Janubiy Koreya hissasiga to‘g‘ri keldi; ular ishlab chiqarish hajmi bo‘yicha shu tartibda joylashgan. 2017-yilda atom elektr stansiyalarida elektr energiyasi ishlab chiqarish o‘n uchta mamlakatda oshdi, o‘n bitta mamlakatda kamaydi va yettita mamlakatda o‘zgarishsiz qoldi.
Jahon yadro assotsiatsiyasi (World Nuclear Association), ma’lumotlariga ko‘ra, 2017-yil oxirida dunyodagi 488 ta amaldagi yadro reaktorining o‘rnatilgan quvvati 392 GVtni tashkil etgan (bu 2 GVt ko‘proq bo‘lib, 2016-yilga nisbatan)..2017-yilda 4 ta yangi reaktor foydalanishga topshirildi (elektr tarmog‘iga ulandi), ularning umumiy o‘rnatilgan quvvati 3373 MVtni tashkil etdi (bittasi Pokistonda — «Chashma-4» AESi, uchtasi Xitoyda — «Tayvan-3», «Futsin-4» va «Yanzyan-4» AESlari)..Foydalanishdan beshta reaktor chiqarildi (ularning o‘rnatilgan quvvati 3025 MVt edi). Germaniya, Shvetsiya, Ispaniya, Yaponiya va Janubiy Koreyaning har birida bittadan reaktor yopildi.
2017-yil oxirida 59 ta yadro reaktori qurilayotgan edi, ulardan to‘rttasining qurilishi 2017-yilda boshlangan. Ushbu to‘rtta energoblokdan uchtasi Rossiyada ishlab chiqilgan VVER turidagi reaktorlar asosida qurilmoqda: Hindistondagi «Kudankulam» AESining 3- va 4-bloklari hamda «Rupur» AESining 1-bloki. Janubiy Koreyaning «Sin-Kari» AESidagi 5-energetika bloki KEPCO ishlab chiqargan reaktorlarda ishlaydi. Agentlik hisobotida 2017-yilda mamlakatlarda energoblok qurilishining o‘rtacha davomiyligi 58 oy bo‘lgani qayd etilgan; 74 oy bo‘lgan 2016-yilgi ko‘rsatkich bilan solishtirganda bu muddat qisqargan (1996—2000-yillarda esa 120 oy bo‘lgan).
Jahon yadro assotsiatsiyasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2017-yil yakunida mintaqalarda yadro elektr energiyasi ishlab chiqarish quyidagicha taqsimlangan:
- Shimoliy Amerika — 911,4 TVt·soat (-0,5 TVt·soat; 2016-yilga nisbatan)
- Markaziy va G‘arbiy Yevropa — 808,6 TVt·soat (-10,1 TVt·soat)
- Osiyo — 479,7 TVt·soat (+31 TVt·soat)
- Rossiya va Sharqiy Yevropa — 250,5 TVt·soat (+10,4 TVt·soat)
- Janubiy Amerika — 20,6 TVt·soat (-2 TVt·soat)
- Afrika — 15,1 TVt·soat (-0,1 TVt·soat).
Muammolar
Xavfsizlik

Yadro energetikasi hamon keskin bahs-munozaralarga sabab bo‘lmoqda. Uning tarafdorlari va muxoliflari xavfsizligi, ishonchliligi hamda iqtisodiy samaradorligini keskin farqli baholaydilar. Xavf chiqindilarni utilizatsiya qilish muammolari, ekologik va texnogen halokatlarga olib keladigan avariyalar, shuningdek, ushbu obyektlarga (GESlar, kimyo zavodlari va shu kabilar qatorida) oddiy qurol bilan yoki terrorchilik harakati natijasida zarar yetkazib, ularni ommaviy qirg‘in quroli sifatida ishlatish ehtimoli bilan bog‘liq. Yadro energetikasi korxonalarining «ikki maqsadda qo‘llanishi», elektr energiyasi ishlab chiqarish sohasidan yadro yoqilg‘isining ruxsat etilgan yoki noqonuniy yo‘l bilan chiqib ketishi va undan nazariy jihatdan yadro quroli ishlab chiqarishda foydalanish imkoniyati jamoatchilik xavotiri, siyosiy intrigalar va harbiy amaliyotlar uchun doimiy sabab bo‘lib keladi (masalan, «Opera» operatsiyasi, Iroq urushi).
Shu bilan birga, yadro energetikasini rivojlantirish tarafdori bo‘lgan Jahon yadro assotsiatsiyasi 2011-yilda quyidagi ma’lumotlarni e’lon qilgan: ko‘mir elektr stansiyalarida ishlab chiqarilgan bir gigavatt-yillik elektr energiyasi o‘rtacha (butun ishlab chiqarish zanjiri hisobga olinganda) 342 insonning halok bo‘lishiga, gaz elektr stansiyalarida — 85 kishining, gidroelektr stansiyalarda — 885 kishining, atom elektr stansiyalarida esa atigi 8 kishining halok bo‘lishiga to‘g‘ri keladi.
Rentabellik
Yadro energetikasining rentabelligi reaktor loyihasi, elektr energiyasi tariflari va muqobil energiya manbalari narxiga bog‘liq. Shu sababli turli mamlakatlarda vaqti-vaqti bilan yadro energetikasining rentabelligi shubha ostiga olinadi. Masalan, atom elektr stansiyasining o‘rnatilgan 1 GVt quvvatini almashtirish uchun taxminan 2,5 mlrd kub metr tabiiy gaz sarflash kerak; uning narxi turli mamlakatlarda keskin farq qiladi.
AQShda atom elektr stansiyalarida elektr energiyasi ishlab chiqarish qimmatlashmoqda, boshqa ayrim manbalardan olinadigan elektr energiyasi narxi esa pasaymoqda. Erkin bozor sharoitida yadro elektr stansiyalari zarar keltira boshlaydi. Shu sababli AQShda rentabellik yo‘qligi tufayli ikkita reaktor — Vermont-Yanki va Kewoni atom elektr stansiyalari yopilgan.
Yangi reaktorlarni qurish qiymati AR1000 III+ avlodiga mansub reaktorlar uchun 2018-yil holatiga ko‘ra quyidagicha:
- AQShda — 27 mlrd dollar turadigan atom elektr stansiyasi uchun 2 ta 1250 MVt quvvatli reaktor nazarda tutilgan (har bir reaktor uchun 13,5 mlrd dollar); Vogtl AESi qurilishi davom etmoqda.
- Xitoyda — 7,3 mlrd dollar turadigan atom elektr stansiyasi uchun 2 ta 1250 MVt quvvatli reaktor nazarda tutilgan (har bir reaktor uchun 3,7 mlrd dollar); Sanymen AESi va Xayyan AESi qurilishi yakunlangan.
- Buyuk Britaniyada — 18,5 mlrd dollar turadigan atom elektr stansiyasi 3 ta reaktordan iborat bo‘lib, har birining quvvati 1250 MVt (har bir reaktor uchun 6,2 mlrd dollar); 2018-yilda Moorside atom elektr stansiyasi qurilishi bekor qilingan.
Finlandiyada 2005-yilda III+ avlodiga mansub EPR1600 reaktorining uchinchi energoblokini Olkiluoto atom elektr stansiyasida qurish boshlangan. Energetika blokini qurish qiymati 3 milliard yevroga baholangan, uni 2010-yilda foydalanishga topshirish rejalashtirilgan edi. 2019-yil holatiga ko‘ra, foydalanish litsenziyasi olingan. 2015-yilga kelib xarajatlar yana 2 milliard yevroga oshdi, umumiy qiymatning yakuniy bahosi esa 8.5 mlrd dollarga yetdi. Natijada Finlandiya Olkiluotoda to‘rtinchi energoblokni qurish rejasidan voz kechdi.
Buyuk Britaniyada Wylfa Newydd atom elektr stansiyasini qurish qiymati (2 ta reaktor ABWR reaktori, har biri 1350 MVt quvvatli) 28 mlrd dollargacha (21 mlrd funt sterling) oshdi va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emasligi sababli qurilish bekor qilindi.
Rossiyada VVER-1200 turidagi III+ avlod reaktorlari asosidagi atom elektr stansiyasini qurish qiymati 600 mlrd rubl (9 mlrd dollar)ni tashkil etadi. Bu qiymat 4 ta reaktordan iborat, har biri 1200 MVt quvvatli AES uchun hisoblangan (Leningrad AES-2, Novovoronej AES-2); 12 ta energoblokni 2030-yilgacha qurish rejalari uning rentabelligini tasdiqlaydi.
Boshqa mamlakatlarda Rossiyaning VVER-1200 reaktorlari asosidagi atom elektr stansiyalarini qurish qiymati taxminan 2-2,5 baravar qimmatroq (har bir reaktor uchun 5.5 mlrd dollar: Belarus atom elektr stansiyasida va Turkiyadagi Akkuyu atom elektr stansiyasida). 33 ta energoblok qurish rejasi 2030-yilgacha bo‘lgan davrda amalga oshirilishi ko‘zda tutilgan; bu loyihalarning rentabelligini tasdiqlaydi.
Hukumatlar elektr stansiyalarini yopilishdan sug‘urtalashi, elektr energiyasini belgilangan narxda xarid qilishni kafolatlashi mumkin. Bunday sxemalar raqobatni cheklashi va soliq to‘lovchilarning mablag‘larini ortiqcha sarflashga olib kelishi sababli tanqid qilinadi, biroq elektr stansiyalarining barcha turlari uchun qo‘llanadi.
Issiqlik bilan ifloslanish
Yadro energetikasining muammolaridan biri — issiqlik bilan ifloslanishdir. Ayrim mutaxassislarning fikricha, atom elektr stansiyalari «ishlab chiqarilgan elektr energiyasining har bir birligiga nisbatan» atrof-muhitga quvvati taqqoslanadigan issiqlik elektr stansiyalariga qaraganda ko‘proq issiqlik chiqaradi. Bunga Reyn daryosi havzasida bir nechta atom va issiqlik elektr stansiyasini qurish loyihasini misol keltirish mumkin. Hisob-kitoblar rejalashtirilgan barcha obyektlar ishga tushirilsa, ayrim daryolardagi suv harorati +45°C gacha ko‘tarilib, ulardagi hayot yo‘qolishini ko‘rsatgan.
Rossiyaga qaramlik
Kolumbiya universiteti Global energetika siyosati markazi ekspertlari The Hill nashrida Rossiyaning jahon yadro energetikasi bozoridagi katta ulushi Ukrainadagi cho‘zilib ketayotgan urush fonida jiddiy xavf tug‘dirishini ta’kidladilar.
Masalan, AQShning bir qator ittifoqchi mamlakatlarida, jumladan Finlandiya, Chexiya, Turkiya va Ukrainada Rossiyada ishlab chiqarilgan reaktorlar ishlamoqda yoki qurilmoqda. Vaqt o‘tishi bilan bu reaktorlar Rossiya yetkazib beradigan materiallar, uskunalar va xizmatlarsiz ishlay olmay qolishi mumkin.
Rossiya dunyodagi uranning atigi 6 % ini qazib olsa-da, uranni konversiya qilish bo‘yicha jahon bozorining 40 % ini va uni boyitish quvvatlarining 46 % ini nazorat qiladi. Sayyoradagi 439 ta reaktorning mutlaq ko‘pchiligi, jumladan, AQSh flotidagi barcha reaktorlar ham aynan boyitilgan urandan tayyorlangan shunday yoqilg‘iga muhtoj. Mutaxassislarning ta’kidlashicha, Rossiya Amerika energetika kompaniyalariga boyitilgan uran yetkazib berishni to‘xtatsa, bu kelasi yilning o‘zidayoq AQShdagi atom elektr stansiyalarining to‘xtashiga olib kelishi mumkin.
AQShning ayrim hududlarida atom energetikasi elektr energiyasi ishlab chiqarish quvvatlarining 20 % dan ortig‘ini ta’minlashini hisobga olsak, elektr energiyasi narxi 2022-yildagidan ham ko‘proq oshadi.
Germaniyaning Handelsblatt nashri 2022-yil oktabr oyida Yevropaning Rossiyaga «aql bovar qilmas darajada atom energetikasi bo‘yicha» qaramligi haqida yozdi. Bunga dalil sifatida Avstriya Federal atrof-muhit agentligining tadqiqoti keltirildi. Unda atom energiyasidan foydalanish tabiiy gazga muqobil bo‘lsa-da, undan foydalanayotgan barcha davlatlarni Rossiyaga qaram qilib qo‘ygani aytiladi. Nashr boshqa energiya manbalaridan farqli ravishda, atom energetikasi sohasi «Fransiya tashabbusi bilan» Yevropa Ittifoqining barcha sanksiyalaridan ozod qilinganini eslatdi.
Ma’lumotlariga ko‘ra, Qirollik birlashgan xizmatlar instituti ma’lumotlariga ko‘ra, NATOga a’zo mamlakatlar «Rosatom» mijozlari bo‘lib qolmoqda. Hatto Ukrainada ham Rossiyada ishlab chiqarilgan va saqlanayotgan atom yoqilg‘isi bilan to‘qqizta reaktor ishlamoqda; boshqa yetkazib beruvchining yoqilg‘isiga to‘liq o‘tish uchun esa faqat uch-to‘rt yildan keyingina imkon bo‘ladi. «Rosatom» rahbari A. Lixachyovning so‘zlariga ko‘ra, kompaniya o‘nga yaqin mamlakat bilan muzokaralar olib bormoqda, ulardan ayrimlarida muzokaralar yakunlanish arafasida. Atom elektr stansiyasi qurilishi boshlangan joylarda esa «hammasi reja bo‘yicha ketmoqda». Rossiya Hindistonda ikkita reaktor qurmoqda va yadro yoqilg‘isi yetkazib bermoqda; o‘tgan yili Xitoyga 375 million dollarlik yoqilg‘i sotgan, Janubiy Afrika Respublikasida esa yangi yirik shartnoma tuzish imkoniyati mavjud.
Agentlik — Bloomberg 2023-yilda Rossiyaning uzoq muddatli ta’siri kuchaygani haqida xabar berdi. Buyuk Britaniya Qirollik birlashgan xizmatlar instituti ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilda Rossiyadan xorijiy xaridorlarga yadro yoqilg‘isi va texnologiyalari savdosi 20 % dan ko‘proqqa oshgan.
MAGATE rahbari Rafael Grossining fikricha, Yevropa Ittifoqi «Rosatom» yoki uning sho‘ba korxonalaridan birortasiga ham sanksiya joriy qilmayapti, chunki bu kompaniya dunyodagi boyitilgan uranning qariyb yarmini yetkazib beradi. Bunday cheklovlar ko‘plab mamlakatlarning atom sanoatini boshi berk ko‘chaga olib kirishi mumkin. MAGATE rahbarining fikricha, Rossiyaga qaramlikni kamaytirish Yevropaga milliardlab dollarga tushadi va u vaziyat tez orada o‘zgarishini kutmayapti. Ayni paytda Rossiyaning dunyo bo‘ylab uran boyitish quvvatlari qisqarish o‘rniga ortib bormoqda.
Tarmoqlar

Yadro elektr energetikasi
Atom elektr stansiyasi (AES) — yadro qurilmasi energiya ishlab chiqarish uchun belgilangan ish rejimlari va foydalanish sharoitlarida, loyiha bilan belgilangan hudud doirasida joylashgan bo‘lib, bu maqsadda yadro reaktori (reaktorlari), zarur tizimlar, qurilmalar, uskunalar va inshootlar majmuasi hamda tegishli xodimlar (personal) bilan ta’minlangan, elektr energiyasi ishlab chiqarishga mo‘ljallangan qurilma (OPB-88/97).
Yadro transport energetikasi

Atomoxod (atom kemasi) deb yadro energetik qurilmasi o‘rnatilgan kemalarga aytiladi; bu yadro energetik qurilmasi kema harakatini ta’minlaydi. Atom kemalari fuqarolik (atom muzqaymoq kemalari, transport kemalari) va harbiy (aviatashuvchilar,, suvosti kemalari,, kreyserlar, og‘ir fregatlar).
Yadro issiqlik energetikasi
Havolalar
- Uran — atom energetikasining asosiy metalli // proatom.ru
- E. Komleva Yadro energiyasi fenomeni va ramziy shakllar makoni («Yadroviy bo‘lmagan yadro» ravshanligi uchun!) // elektron jurnal «Bilim. Tushunish. Mahorat». — 2008. — 1-son — Falsafa. Siyosatshunoslik.
- A. V. Yablokov. (Rossiya Fanlar akademiyasi) Yadro energetikasining atom quroli bilan muqarrar bog‘liqligi
- Fukusima avariyasiga qaramay, dunyoda atom elektr stansiyalari qurilishi jadallashmoqda // NG, 8.04.2019
- Jahon yadro energetikasi reaktorlari va uranga bo‘lgan ehtiyoj — mamlakatlar bo‘yicha atom energetikasi (ingliz tilida)
Rossiya qonunchiligi
Xalqaro bitimlar
- Yadro halokatining oldini olish to‘g‘risidagi deklaratsiya (1981)
- Yadro avariyasi haqida tezkor xabar berish to‘g‘risidagi konvensiya (Vena, 1986)
- Yadro xavfsizligi to‘g‘risidagi konvensiya (Vena, 1994)
- Yadro materiallarini jismoniy himoya qilish to‘g‘risidagi konvensiya (Vena, 1979)
- Yadro zarari uchun fuqarolik javobgarligi to‘g‘risidagi Vena konvensiyasi
- Ishlatilgan yoqilg‘i bilan muomala qilish xavfsizligi va radioaktiv chiqindilar bilan muomala qilish xavfsizligi to‘g‘risidagi qo‘shma konvensiya
O‘quv qo‘llanmalari