Zaryadlangan zarralar tezlatgichi

Tezlatkichlar markazining ko‘rinishi: Fermilab, AQSH. Tevatron (orqa fondagi halqa) va injektor halqasi

Zaryadlangan zarralar tezlatkichi — bu zaryadlangan zarralarni (elementar zarralar, ionlar) yuqori energiyada olish uchun mo‘ljallangan qurilmalar sinfi. Eng yirik tezlatkichlar xalqaro hamkorlikni talab qiladigan, juda qimmat majmualardir. Masalan, Katta adron kollayderi (KAK) CERNda joylashgan bo‘lib, qariyb 27 kilometr uzunlikdagi halqadan iborat; u yuzdan ortiq mamlakatdan o‘n minglab olimlar mehnati mahsulidir. KAKda protonlar bilan to‘qnashuvlar o‘tkazildi; ularning umumiy energiyasi 13 TeV ga teng bo‘lib, to‘qnashayotgan zarralarning massa markazi sistemasida bu — jahon rekordidir.

Nisbatan past energiyali zarralar televizor yoki elektron mikroskop ekranida tasvir hosil qilish, rentgen nurlarini olish (elektron-nurli naychalar), saraton hujayralarini yemirish va bakteriyalarni yo‘q qilish uchun qo‘llanadi. Zaryadlangan zarralar 1 megaelektronvolt (MeV) dan yuqori energiyalargacha tezlashtirilganda esa, ular mikroobyektlar tuzilishini o‘rganish uchun ishlatiladi (masalan, atom yadrolarini) va fundamental kuchlarning tabiatini o‘rganish uchun. Ayrim qurilmalarda, ya’ni kollayderlar, zarralar energiyasidan samaraliroq foydalanish uchun ularning dastalari o‘zaro to‘qnashtiriladi (qarama-qarshi yo‘nalgan dastalar).

Tezlatkichning ishlashi zaryadlangan zarralarning elektr va magnit maydonlar bilan o‘zaro ta’siriga asoslangan. Elektr maydon zarracha ustida ish bajarishi, ya’ni uning energiyasini oshirishi mumkin. Magnit maydon esa Lorens kuchini hosil qilib, zarrachaning energiyasini o‘zgartirmagan holda faqat uning yo‘nalishini og‘diradi va zarralar harakatlanadigan orbitani belgilaydi.

Tuzilishiga ko‘ra tezlatkichlarni prinsipial jihatdan ikki katta guruhga ajratish mumkin. Bular — chiziqli tezlatkichlar, ularda zarralar dastasi tezlashtiruvchi oraliqlardan bir marta o‘tadi, va siklik tezlatkichlar, ularda dastalar berk egri chiziqlar (masalan, aylanalar) bo‘ylab harakatlanib, tezlashtiruvchi oraliqlardan ko‘p marta o‘tadi. Tezlatkichlarni vazifasiga ko‘ra ham tasniflash mumkin: kollayderlar, neytronlar manbalari, kuchaytirgichlar, sinxrotron nurlanishi manbalari, saratonni davolash qurilmalari, sanoat tezlatkichlari.

Tezlatkichlarning konstruksiyalari

Van de Graaff generatori — Vengriyada qurilgan ilk chiziqli tezlatkich uchun. Unda 1 MV kuchlanish 1952-yilda hosil qilingan
Elektronlarni tezlashtiruvchi chiziqli qurilma — Avstraliya sinxrotroni
Zarralar chiziqli tezlatkichining tuzilish sxemasi

Chiziqli tezlatkichlar

Yuqori kuchlanishli tezlatkich (bevosita ta’sirli tezlatkich)

Prinsip jihatidan eng sodda chiziqli tezlatkich. Zarralar doimiy elektr maydon ta’sirida tezlashadi va tezlashtiruvchi elektrodlar joylashtirilgan vakuum kamerasi bo‘ylab to‘g‘ri chiziq bo‘ylab harakatlanadi. Zaryadlangan zarralar tezlanishning butun davomida o‘zgarmaydigan yoki juda kam o‘zgaradigan elektr maydoni ta’sirida tezlashadi. Yuqori kuchlanishli tezlatkichning boshqa turdagi tezlatkichlarga nisbatan muhim afzalligi — vaqt davomida o‘zgarmaydigan va bir jinsli elektr maydonida tezlashtiriladigan zarralar energiyasining tarqalishi kichik bo‘lishidir. Bu turdagi tezlatkichlar yuqori foydali ish koeffitsiyenti (95 % gacha) va nisbatan sodda, katta quvvatli (500 kW va undan yuqori) qurilmalarni yaratish imkoniyati bilan ajralib turadi. Bu tezlatkichlardan sanoat maqsadlarida foydalanishda juda muhim.

Yuqori kuchlanishli tezlatkichlar to‘rt guruhga ajratiladi; ularning tasnifi generatorlarning yuqori kuchlanishni hosil qilishiga bog‘liq:

  • Van de Graaff tezlatkichi. Tezlashtiruvchi kuchlanish Van de Graaff generatori yordamida hosil qilinadi; u zaryadlarni dielektrik lenta orqali mexanik ko‘chirish tamoyiliga asoslangan. Zamonaviy modifikatsiyalarida (pelletronlarda) lenta zanjir bilan almashtirilgan. Maksimal elektr kuchlanish ~20 MV bo‘lishi zarralarning maksimal energiyasini ~20 MeV bilan cheklaydi.
  • Kaskadli tezlatkich. Tezlashtiruvchi kuchlanish kaskad generatori (masalan, Kokroft–Uolton generatori, u past o‘zgaruvchan kuchlanishni diodli ko‘paytirgich sxemasi bo‘yicha o‘zgartirib, ~5 MV doimiy yuqori tezlashtiruvchi kuchlanish hosil qiladi.)
  • Transformatorli tezlatkich. Yuqori o‘zgaruvchan kuchlanish yuqori kuchlanishli transformator yordamida hosil qilinadi, zarrachalar dastasi esa elektr maydon kuchlanganligi eng yuqori qiymatga yaqin bo‘lgan kerakli fazada undan o‘tadi.
  • Impulsli tezlatkich. Ko‘p miqdordagi kondensatorlar razryadlanganda impulsli transformator yordamida yuqori kuchlanish hosil qilinadi.

Chiziqli induksion tezlatkich

Bu turdagi qurilmalarda tezlanish zarralar dastasi o‘qi bo‘ylab o‘rnatilgan chulg‘amli ferromagnit halqalar hosil qiladigan uyurmali elektr maydon ta’sirida yuz beradi.

Chiziqli rezonansli tezlatkich

U ko‘pincha linak deb ham ataladi (LINear ACcelerator qisqartmasi). Tezlanish yuqori chastotali rezonatorlarning elektr maydoni ta’sirida yuz beradi. Chiziqli tezlatkichlar ko‘pincha elektron to‘p yoki ion manbaidan olingan zarralarni dastlabki tezlashtirish uchun ishlatiladi. Biroq to‘liq energiyagacha tezlashtiradigan chiziqli kollayder g‘oyasi ham yangilik emas. Linaklarning asosiy afzalligi — nihoyatda kichik emitanslarni olish imkoniyati va zarralar energiyasining to‘rtinchi darajasiga mutanosib ravishda ortadigan nurlanish tufayli energiya yo‘qotishlarining yo‘qligidir.

Siklik tezlatkichlar

Betatron

Siklik tezlatkich bo‘lib, unda zarralar tezlanishi dasta orbitasi qamrab olgan magnit oqimning o‘zgarishi natijasida induksiyalanadigan uyurmali elektr maydon orqali amalga oshadi. Uyurmali elektr maydon hosil qilish uchun o‘zakning magnit maydonini o‘zgartirish zarur, magnit maydonlar esa o‘ta o‘tkazgichlardan foydalanilmaydigan mashinalarda magnit maydon odatda temirning to‘yinish effekti tufayli ~20 kGs darajasida cheklanadi. Natijada betatronning maksimal energiyasi ham yuqoridan chegaralanadi. Betatronlar, asosan, elektronlarni 10—100 MeV energiyagacha tezlashtirish uchun ishlatiladi (betatronda erishilgan eng yuqori energiya 300 MeV).

Betatron ilk bor Rolf Videro tomonidan 1928-yilda ishlab chiqilgan va qurilgan, biroq u qurilmani ishga tushira olmagan. Ishonchli ishlaydigan birinchi betatron esa Donald Kerst tomonidan faqat 1940–1941-yillarda AQSHda yaratilgan.

Siklotron

Siklotron qurilmasi. 1 — zarralar kiradigan joy, 2 — ularning harakat trayektoriyasi, 3 — elektrodlar, 4 — o‘zgaruvchan kuchlanish manbai. Magnit maydon rasm tekisligiga perpendikulyar yo‘nalgan

Siklotronda zarralar bir jinsli magnit maydonli magnitning markaziga kichik boshlang‘ich tezlik bilan kiritiladi. Keyin ular magnit maydonda ikkita ichi bo‘sh elektrod — ya’ni duantlar ichida aylana bo‘ylab harakatlanadi; ularga o‘zgaruvchan elektr kuchlanishi beriladi. Zarracha har bir aylanishida duantlar orasidagi tirqishda elektr maydon ta’sirida tezlashadi. Buning uchun duantlardagi kuchlanish qutblarining almashish chastotasi zarrachaning aylanish chastotasiga teng bo‘lishi kerak. Boshqacha aytganda, siklotron rezonansli tezlatkich hisoblanadi. Energiya ortishi bilan zarrachaning trayektoriya radiusi ham kattalashib boradi va u oxir-oqibat magnit chegarasidan chiqadi.

Siklotron — siklik tezlatkichlarning birinchisi. U ilk bor 1930 yilda Lourens va Livingston tomonidan ishlab chiqilib, qurilgan. Shu ishi uchun birinchisiga Nobel mukofoti 1939 yilda berilgan. Hozirgacha siklotronlar og‘ir zarralarni nisbatan past energiyalargacha — nuklonga 50 MeV gacha tezlashtirish uchun qo‘llanadi.

Mikrotron

U o‘zgaruvchan karrali tezlatkich deb ham ataladi. Bu siklotrondagi kabi doimiy yo‘naltiruvchi magnit maydon va tezlashtiruvchi kuchlanish chastotasiga ega rezonansli siklik tezlatkichdir. Mikrotron g‘oyasi shundan iboratki, har bir aylanishda tezlanish hisobiga zarrachaning aylanish vaqti ortadi; bu ortish tezlashtiruvchi kuchlanish tebranishlari davriga karrali bo‘lishi ta’minlanadi.

FFAG

Siklotrondagi kabi doimiy, ammo bir jinsli bo‘lmagan magnit maydonga va tezlashtiruvchi maydonning o‘zgaruvchan chastotasiga ega tezlatkich.

Fazotron (sinxrotsiklotron)

Siklotrondan asosiy farqi — tezlanish jarayonida elektr maydoni chastotasining o‘zgarishidir. Bu avtofaza sinxronlashuvi hisobiga tezlashtirilayotgan ionlarning maksimal energiyasini siklotron uchun belgilangan chegaraviy qiymatdan oshirish imkonini beradi. Fazotronlarda energiya 600—700 MeV ga yetadi.

Sinxrofazotron

Muvozanat orbitasining uzunligi o‘zgarmaydigan siklik tezlatkich. Tezlanish davomida zarralar ayni orbitada qolishi uchun yo‘naltiruvchi magnit maydon ham, tezlashtiruvchi elektr maydon chastotasi ham o‘zgartiriladi.

900 MeV li kichik sinxrotron — elektron va pozitronlar kuchaytirgichi (BEP) Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir filiali Yadro fizikasi institutida, Novosibirsk

Sinxrotron

Orbitasi uzunligi va tezlashtiruvchi elektr maydon chastotasi doimiy, ammo yo‘naltiruvchi magnit maydoni o‘zgaruvchan bo‘lgan siklik tezlatkich.

Energiyani qaytaruvchi tezlatkich

Mohiyatan, bu linak, biroq undan foydalanilgach, zarrachalar dastasi tashlab yuborilmaydi, balki tezlashtiruvchi tuzilmaga «noto‘g‘ri» fazada yo‘naltiriladi va energiyasini qaytarib berib, sekinlashadi. Bundan tashqari, ko‘p martalik o‘tishga ega energiyani qaytaruvchi tezlatkichlar ham mavjud: ularda zarrachalar dastasi mikrotron tamoyiliga ko‘ra bir necha marta tezlashtiruvchi tuzilmadan (ehtimol, turli yo‘laklar bo‘ylab) o‘tadi: avval energiya to‘playdi, so‘ng uni qaytaradi.

Vazifasiga ko‘ra tezlatkichlar

Erkin elektronli lazer

Kogerent rentgen nurlanishining maxsus manbai.

Kollayder

Qarama-qarshi yo‘nalishda harakatlanuvchi zarralar dastalariga ega tezlatkich. Bular yuqori energiyali zarralar to‘qnashuvi jarayonlarini o‘rganishga mo‘ljallangan, faqat tajriba uchun ishlatiladigan qurilmalardir.

Qo‘llanilishi

Adabiyotlar

  • Zaryadlangan zarralar tezlatkichlari : [arxiv. 21-oktabr 2022-yil] / A. O. Sidorin // Buyuk Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov. — M. : Buyuk Rossiya ensiklopediyasi, 2004—2017.
  • Ananyev L. M., Vorobyov A. A., Gorbunov V. I. Elektronlar uchun induksion tezlatkich — betatron. Gosatomizdat, 1961.
  • Kolomenskiy D. D., Lebedev A. N. Siklik tezlatkichlar nazariyasi. M.: Fizmatgiz, 1962.
  • A. Chao, M. Tigner, Tezlatkichlar fizikasi va muhandisligi bo‘yicha qo‘llanma, 1999.
  • Babat G. I. Tezlatkichlar. — [M.]: Yosh gvardiya, 1957. — 80 b. — 50 000 nusxa
  • Ratner B. S. Zaryadlangan zarralar tezlatkichlari. — M.: Fan, 1966. — 151 b.
  • Komar E. G. Zaryadlangan zarralar tezlatkichlari. — M.: Atomizdat, 1964. — 388 b.
  • Livingston, M. Stanley. Tezlatkichlar. Yuqori energiyali zaryadlangan zarralarni olish qurilmalari. — M.: Xorijiy adabiyotlar nashriyoti, 1956. — 148 b.
  • Bystrov Yu. A., Ivanov S. A. Tezlatkich texnikasi va rentgen asboblari. — M.: Oliy maktab, 1983. — 288 b.
  • Zaryadlangan zarralar tezlatkichlari / S. F. Zhulinskiy, G. M. Parkhomenko // Buyuk tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1985. — J. 26 : Karbonat angidridli suvlar — Xlor. — 560 b. : rasmlar bilan

Havolalar

  • B. S. Ishxanov, I. M. Kapitonov, E. I. Kebin. Eksperiment