Vattmetr (vatt + qadimgi yunoncha μετρεω — «o‘lchayman») — o‘lchash asbobi; u elektr toki yoki elektromagnit signal quvvatini aniqlash uchun xizmat qiladi.
Tasniflanishi
Vazifasi va chastota diapazoniga ko‘ra vattmetrlar uch toifaga ajratiladi: past chastotali (hamda o‘zgarmas tok uchun mo‘ljallangan), radiochastotali va optik vattmetrlar. Radiodiapazondagi vattmetrlar vazifasiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi: uzatish liniyasining oraliq qismiga ulanadigan o‘tuvchi quvvat vattmetrlari va liniya oxiriga moslashtirilgan yuklama sifatida ulanadigan yutiladigan quvvat vattmetrlari. O‘lchash ma’lumotlarini funksional o‘zgartirish va ularni operatorga taqdim etish usuliga ko‘ra, vattmetrlar analog (ko‘rsatuvchi va o‘zi yozib boruvchi) hamda raqamli turlarga bo‘linadi.
Past chastotali va o‘zgarmas tok vattmetrlari

Past chastotali vattmetrlar, asosan, sanoat chastotasidagi elektr ta’minoti tarmoqlarida iste’mol qilinadigan quvvatni o‘lchash uchun ishlatiladi. Ular bir fazali va uch fazali bo‘lishi mumkin. Alohida kichik guruhni varmetrlar — reaktiv quvvatni o‘lchovchi asboblar tashkil etadi. Raqamli asboblar odatda aktiv va reaktiv quvvatni birgalikda o‘lchash imkoniyatiga ega.
Elektrodinamik yoki ferrodinamik tizimga asoslangan analog past chastotali vattmetrlarning o‘lchash mexanizmida ikkita g‘altak bo‘ladi: biri yuklamaga ketma-ket, ikkinchisi esa parallel ulanadi. G‘altaklarning magnit maydonlari o‘zaro ta’sirlashib, asbob ko‘rsatkichini og‘diruvchi aylantiruvchi momentni hosil qiladi. Bu moment tok kuchi, kuchlanish va fazalar farqining kosinusi yoki sinusi ko‘paytmasiga mutanosib bo‘ladi (mos ravishda aktiv yoki reaktiv quvvatni o‘lchash uchun).
- MISOLLAR: Ц301, Д8002, Д5071
Raqamli past chastotali vattmetrlarning kirish zanjirida ikkita datchik — tok va kuchlanish datchiklari bo‘lib, ular yuklamaga mos ravishda ketma-ket va parallel ulanadi. Bu datchiklar o‘lchash transformatorlari, termistorlar, termoparalar va boshqa elementlarga asoslanishi mumkin. Datchiklardan olingan ma’lumot analog-raqamli o‘zgartirgich (ARO) orqali hisoblash qurilmasiga uzatiladi. Unda aktiv va reaktiv quvvat hisoblanadi, so‘ng natijalar raqamli displeyda ko‘rsatiladi va zarurat tug‘ilganda tashqi qurilmalarga (ma’lumotlarni saqlash, chop etish va hokazolar uchun) uzatiladi.
- MISOLLAR: MI 2010А, СР3010, ЩВ02
Radiodiapazondagi yutiladigan quvvat vattmetrlari

Yutiladigan quvvat vattmetrlari radiodiapazon vattmetrlarining juda katta va keng qo‘llaniladigan kichik guruhini tashkil etadi. Bu guruhdagi asboblar, asosan, birlamchi o‘zgartirgichlarning (qabul qiluvchi kallakchalarning) turlariga ko‘ra farqlanadi. Seriyali ishlab chiqariladigan vattmetrlarda termistor, termopara va cho‘qqi qiymatni aniqlovchi detektor asosidagi o‘zgartirgichlardan foydalaniladi; tajribaviy ishlarda boshqa prinsiplarga, ya’ni ponderomotor (пондеромоторный), galvanomagnit (гальваномагнитный) va boshqa hodisalarga asoslangan datchiklar ancha kam qo‘llaniladi. Yutiladigan quvvat vattmetrlaridan foydalanganda, qabul qiluvchi kallakcha kirish qarshiligi uzatish liniyasining to‘lqin qarshiligiga ideal mos kelmagani uchun energiyaning bir qismi qaytishini hisobga olish zarur. Shu sababli vattmetr tushayotgan quvvatni emas, yutilgan quvvatni o‘lchaydi; ular orasidagi farq KP×Pпад ga teng, bunda KP — qaytish koeffitsiyenti (quvvat bo‘yicha).
Termistorli (bolometrik) vattmetrlar termistor (yoki bolometr) asosidagi qabul qiluvchi o‘zgartirgich hamda o‘lchash ko‘prigidan iborat bo‘lib, ko‘prik termistorni qizdirish uchun past chastotali o‘zgaruvchan tok manbaiga ega. Termistorli o‘zgartirgichning ishlash prinsipi termistor qarshiligining uning haroratiga bog‘liqligiga asoslanadi; harorat esa termistorga berilgan signal quvvatining unda ajralib chiqishiga bog‘liq. O‘lchash termistorda issiqlik ajratadigan o‘lchanayotgan signal quvvatini xuddi shunday qizishga sabab bo‘luvchi past chastotali tok quvvati bilan solishtirish usulida amalga oshiriladi. O‘lchash davomida termistorda ajraladigan jami quvvat (unga o‘lchanayotgan signal va qizdirish toki bir vaqtda berilganda) hamda, demak, uning qarshiligi bir xil darajada saqlanadi. Bunga qizdirish tokini o‘zgartirish orqali muvozanatga keltiriladigan o‘lchash ko‘prigi yordamida erishiladi. Dastlabki termistorli vattmetrlarda muvozanat qo‘lda o‘rnatilgan, zamonaviy asboblarda esa u avtomatik ta’minlanadi va ko‘rsatkichlar raqamli shaklda chiqariladi. Termistorli vattmetrlarning kamchiligi — dinamik diapazoni kichikligidir: ularda tarqatilishi mumkin bo‘lgan eng katta quvvat bir necha millivattni tashkil etadi. Bu cheklov quvvatni bo‘lib beradigan attenyuatorlar (аттенюаторы) yordamida bartaraf etiladi, biroq ular qo‘shimcha o‘lchash xatoligini keltirib chiqaradi.
- MISOLLAR: М3-22А, М3-28
Kalorimetrik vattmetrlarning termistorli vattmetrlardan farqi shundaki, o‘lchanadigan quvvatni yutish uchun alohida yuklama ishlatiladi. Bu yuklamadagi issiqlik ishchi muhit — distillangan suv yoki maxsus suyuqlik orqali termistorli o‘zgartirgichga uzatiladi. Suyuq muhit qat’iy belgilangan oqim tezligida aylanib, navbatma-navbat kirish yuklamasini, o‘zgartirgichni va sovituvchi issiqlik almashtirgichni yuvib o‘tadi.
- MISOLLAR: М3-13, МК3-68, МК3-70
Termoelektrik vattmetrlarda birlamchi o‘zgartirgich sifatida termopara (yoki termoparalar bloki) bevosita yoki bilvosita qizdirish usulida qo‘llaniladi. O‘lchash paytida termoparaning issiq kavsharlangan birikma nuqtasi o‘lchanayotgan signal quvvati ta’sirida qiziydi va termoelektr yurituvchi kuch (termo-EYuK) hosil bo‘ladi. O‘zgarmas tok signali ko‘rinishidagi o‘lchash ma’lumoti elektron blokka (analog yoki raqamli) uzatiladi, u yerda qayta ishlanib, ko‘rsatish qurilmasiga yuboriladi.
- MISOLLAR: М3-51, М3-56, М3-93
Cho‘qqi detektorli vattmetrlar tuzilishi jihatidan sodda. Ular boshqa turdagi vattmetrlardan farqli ravishda nafaqat uzluksiz signal quvvatini, balki radioimpulslarning cho‘qqi quvvatini ham o‘lchay oladi. Ammo o‘lchash aniqligi pastligi sababli hozir kam qo‘llaniladi. Ishlash prinsipiga ko‘ra, bunday vattmetr to‘g‘rilagichli voltmetrga o‘xshaydi: u o‘zgaruvchan tokni o‘lchaydi, kirishida qarshiligi traktning to‘lqin qarshiligiga teng yuklama bo‘ladi, ko‘rsatish qurilmasi esa quvvat qiymatlari bo‘yicha darajalangan.
- MISOLLAR: М3-3А, М3-5А
Radiodiapazondagi o‘tuvchi quvvat vattmetrlari
O‘tuvchi quvvat vattmetrlarida birlamchi o‘zgartirgich sifatida odatda yo‘naltirilgan tarmoqlagich — asosiy uzatish traktidan energiyaning juda kichik ulushini ajratib olish imkonini beradigan qurilma qo‘llaniladi. Ajratib olingan energiya ikkilamchi o‘zgartirgichga, masalan, detektorli yoki termistorli kallakchaga uzatiladi. Undan o‘lchash ma’lumoti signali funksional o‘zgartirgichga, so‘ng ko‘rsatish qurilmasiga yuboriladi.
Nisbatan past chastotalarda (uzun to‘lqinlar va o‘rta to‘lqinlar diapazonlarida) yo‘naltirilgan tarmoqlagichlardan foydalanish qiyin. Bunday holatda birlamchi o‘zgartirgich sifatida liniyadagi tok kuchi va kuchlanish datchiklaridan foydalanish mumkin. Ulardan olingan o‘lchash ma’lumotlari keyin funksional o‘zgartirgichda (fazalar farqini hisobga olgan holda qiymatlarni ko‘paytirish orqali) qayta ishlanadi. Masalan, datchik vazifasini kuchlanish transformatori yoki tok transformatori bajarishi mumkin. Bu o‘lchash usuli odatda radiouzatkich antennaga uzatayotgan quvvatni nazorat qilishga mo‘ljallangan maxsus asboblarda qo‘llanadi. O‘ta yuqori chastotalarda, to‘lqin o‘tkazgichli traktlarda o‘tuvchi quvvatni o‘lchash uchun ponderomotor usuldan yoki to‘lqin o‘tkazgich devoriga o‘rnatiladigan termistorli, termoelektrik va galvanomagnit datchiklardan foydalanish mumkin.
- MISOLLAR: М2-23, М2-32, NAS
Optik vattmetrlar
- MISOLLAR: ОМК3-69, ОМ3-65
Nomlanishi va belgilanishi
Turlarga oid nomlar:
- Quvvat o‘lchagich — radio va optik diapazon vattmetrlarining boshqa nomi
- Kilovattmetr — katta quvvatlarni (bir necha yuz kilovatt) o‘lchaydigan asbob
- Millivattmetr — kichik quvvatlarni (1 vattdan kam) o‘lchaydigan asbob
- Varmetr — reaktiv quvvatni o‘lchashga mo‘ljallangan asbob
- Vattvarmetr — aktiv va reaktiv quvvatni o‘lchash imkonini beradigan asbob
Elektr o‘lchash (past chastotali) vattmetrlarining turlarini belgilashda an’anaviy ravishda sohaga xos belgilash tizimidan foydalaniladi. Unda asboblar tizimiga (asosiy ishlash prinsipiga) qarab markalanadi:
- Дхх — elektrodinamik tizimli asboblar
- Цхх — to‘g‘rilagichli tizim asboblari
- Фхх, Щхх — elektron tizimli asboblar
- Нхх — o‘zi yozib boruvchi asboblar
Radio va optik diapazon vattmetrlari GOST 15094 bo‘yicha markalanadi:
- М1-хх — vattmetrlarni (radiodiapazonda) qiyoslash uchun kalibratorlar, qurilmalar yoki asboblar
- М2-хх — o‘tuvchi quvvat vattmetrlari (radiodiapazon)
- М3-хх — yutiladigan quvvat vattmetrlari (radiodiapazon)
- М5-хх — vattmetrlarning qabul qiluvchi o‘zgartirgichlari (kallakchalari)
- ОМ3-хх — yutiladigan quvvatning optik vattmetrlari
Asbobning metrologik tavsiflari
- Ishchi chastotalar diapazoni
- O‘lchash diapazoni
- O‘lchashning ruxsat etilgan xatoligi (elektr o‘lchash asboblari uchun — aniqlik klassi)
- Ruxsat etilgan КСВн — radiodiapazon vattmetrlari uchun
Adabiyotlar
- Voynarovskiy P. D. Elektr o‘lchash asboblari // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Elektr o‘lchash asboblari bo‘yicha ma’lumotnoma / K. K. Ilyunin tahriri ostida — L.: Energoatomizdat, 1983
- Radioo‘lchash asboblari bo‘yicha ma’lumotnoma. 3 jildda / V. S. Nasonov tahriri ostida — M.: Sovetskoye radio, 1979
- Meyzda F. Elektron o‘lchash asboblari va o‘lchash usullari — M.: Mir, 1990
- Radioelektron qurilmalar bo‘yicha ma’lumotnoma. 2 jildda. / D. P. Linde tahriri ostida — M.: Energiya, 1978
Normativ-texnik hujjatlar
- GOST 8476-78 Vattmetrlar va varmetrlar. Umumiy texnik shartlar
- GOST 8476-93 To‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir etuvchi analog ko‘rsatuvchi elektr o‘lchash asboblari va ularning yordamchi qismlari. 3-qism. Vattmetrlar va varmetrlarga qo‘yiladigan maxsus talablar
- GOST 8.392-80 O‘lchashlar birliligini ta’minlash davlat tizimi. 0,03-78, 33 ГГц chastota diapazonidagi kichik quvvatli o‘ta yuqori chastotali vattmetrlar va ularning birlamchi o‘lchash o‘zgartirgichlari. Qiyoslash usullari va vositalari
- GOST 8.397-80 O‘lchashlar birliligini ta’minlash davlat tizimi. 5,64-37,5 ГГц chastota diapazonidagi kichik quvvatli impulsli to‘lqin o‘tkazgich vattmetrlari. Qiyoslash usullari va vositalari
- GOST 8.497-83 O‘lchashlar birliligini ta’minlash davlat tizimi. Ampermetrlar, voltmetrlar, vattmetrlar, varmetrlar. Qiyoslash uslubiyati
- GOST 8.569-2000 O‘lchashlar birliligini ta’minlash davlat tizimi. 0,02-178,6 ГГц chastota diapazonidagi kichik quvvatli o‘ta yuqori chastotali vattmetrlar. Qiyoslash va kalibrlash uslubiyati
- IEC 61315(1995) Optik tolali nurlanish manbalarining quvvat o‘lchagichlarini (vattmetrlarini) kalibrlash