
Reostat (qadimgi yunon tilidagi ῥέος — «oqim» va στατός — «turgan» so‘zlaridan; potensiometr, o‘zgaruvchan rezistor) — elektr qurilmasi, uni Iogann Kristian Poggendorf ixtiro qilgan bo‘lib, u elektr zanjirida kerakli qiymatdagi qarshilikni hosil qilish orqali tok kuchi va kuchlanishni rostlash uchun xizmat qiladi. Odatda, elektr qarshiligini rostlash moslamasi o‘rnatilgan tok o‘tkazuvchi elementdan iborat bo‘ladi. Qarshilikni uzluksiz yoki bosqichma-bosqich o‘zgartirish mumkin.
Reostat ulangan zanjirning qarshiligini o‘zgartirish orqali tok kuchi yoki kuchlanishni o‘zgartirish mumkin. Tok kuchi yoki kuchlanishni kichik chegaralarda o‘zgartirish zarur bo‘lsa, reostat zanjirga parallel yoki ketma-ket ulanadi. Tok kuchi va kuchlanishni noldan maksimal qiymatgacha o‘zgartirish uchun reostatni potensiometrik usulda ulash qo‘llaniladi. Bu holda reostat rostlanadigan kuchlanish bo‘lgichi vazifasini bajaradi.
Reostatdan elektr o‘lchash asbobi sifatida ham, elektr yoki elektron sxema tarkibidagi qurilma sifatida ham foydalanish mumkin.
Elektr transporti sohasida «reostat» so‘zi ko‘pincha «rezistor» so‘zining sinonimi sifatida, hatto qarshilikni uzluksiz rostlash imkoni bo‘lmaganda ham ishlatiladi. Masalan, elektr poyezd vagonlarining tomiga o‘rnatilgan katta quvvatli rezistorlar hatto rasmiy ravishda ham «reostatlar» deb ataladi. Bundan tashqari, quyidagi atama ham mavjud: «reostatli tormozlash».
Standartlashtirish
GOST 21414-75 «Rezistorlar. Atamalar va ta’riflar» standartida qo‘llaniladigan terminologiyaga ko‘ra:
- O‘zgaruvchan rezistor — shunday rezistorki, uning elektr qarshiligini harakatlanuvchi kontakti bilan rezistiv element chiqishlari orasida, masalan, mexanik usulda o‘zgartirish mumkin.
- Rostlovchi rezistor — ko‘p marta rostlash uchun mo‘ljallangan o‘zgaruvchan rezistor; u rostlaydigan parametrlar elektr zanjiriga tegishli.
- Sozlovchi rezistor — elektr zanjiri parametrlarini sozlash uchun mo‘ljallangan o‘zgaruvchan rezistor bo‘lib, unda harakatlanuvchi tizimning siljishlari soni rostlovchi rezistordagiga qaraganda ancha kam bo‘ladi.
Reostatlarning asosiy turlari
- O‘tkazgich materialiga ko‘ra:
- yuqori solishtirma qarshilikka ega qotishmalardan tayyorlangan simli reostatlar (nixrom, reotan, konstantan, manganin, nikelin);
- sim ishlatilmaydigan, pishirib biriktirilgan metallmas tok o‘tkazuvchi materiallardan (ko‘pincha grafit va uglerod asosidagi kompozitlardan) tayyorlangan simsiz reostatlar, jumladan:
- pardasimon
- hajmiy
- suyuqlikli — ichiga elektrolit solingan idishdan iborat bo‘lib, unga metall plastinalar botiriladi. Reostatning qarshiligi plastinalar orasidagi masofaga to‘g‘ri, ularning elektrolitga botgan yuza qismiga esa teskari proporsionaldir.
- lampali — parallel ulangan cho‘g‘lanma lampalar to‘plamidan iborat bo‘lib, lampalarning tolasi uglerod yoki metalldan tayyorlanadi. Ulangan lampalar sonini o‘zgartirish orqali reostat qarshiligi o‘zgartiriladi. Lampali reostatning o‘ziga xos jihati shundaki, uning qarshiligi lampalar tolalarining qizish darajasiga bog‘liq. Bu xususiyat ham kamchilik, ham afzallik bo‘lishi mumkin.
- Tuzilishiga ko‘ra:
- uzluksiz rostlash uchun:
- reoxordlar — ramkaga tarang tortilgan, harakatlanuvchi kontaktli to‘g‘ri sim bo‘lagidan iborat. Odatda, ramkada shkala bo‘ladi va reoxord Om/(uzunlik birligi).
- surilma reostatlar — ularda solishtirma qarshiligi yuqori materialdan tayyorlangan sim izolyatsiyalovchi material sterjeniga o‘ramma-o‘ram o‘raladi. Sim maxsus hosil qilingan oksid qatlami bilan qoplangan bo‘ladi. Surilgichga biriktirilgan kontakt harakatlantirilganda oksid qatlami qirib tashlanadi va elektr toki simdan surilgichga o‘tadi. Bir kontaktdan boshqasigacha bo‘lgan o‘ramlar soni qancha ko‘p bo‘lsa, qarshilik shuncha katta bo‘ladi. Bunday reostatlar ko‘pincha ta’lim jarayonida va laboratoriyalarda qo‘llaniladi. Surilma reostatning bir turi — agometr bo‘lib, unda surilgich vazifasini sim o‘ralgan dielektrik baraban yuzasi bo‘ylab harakatlanadigan, tok o‘tkazuvchi materialdan tayyorlangan g‘ildirakcha bajaradi.
- o‘tkazgichi taqa shaklida va harakatlanuvchi kontakti aylanadigan reostatlar. Burilish burchagi odatda 270° ni tashkil etadi.
- o‘chirgichli reostatlar.
- harakatlanuvchi kontaktlari mexanik jihatdan o‘zaro bog‘langan yoki mustaqil bo‘lgan ikki yoki undan ortiq reostatdan iborat bloklar.
- bosqichma-bosqich rostlash uchun:
- shtepselli — ularda rostlash shtepselni uyachalardan biriga ko‘chirish orqali amalga oshiriladi;
- maxsus tiqinli — ularda maxsus tiqinlarni o‘rnatish orqali reostatning alohida seksiyalari qisqa tutashtiriladi.
- richagli — richagni burish orqali zanjirga seksiyalarning muayyan soni ulanadi.
- lampali reostatlarda — lampalarni patronlarga burab kiritish yoki chiqarish orqali.
- uzluksiz rostlash uchun:
- Harakatlanuvchi kontakt bilan chekka kontaktlardan biri orasidagi qarshilikning kontakt burilish burchagiga bog‘liqligi ko‘rinishiga ko‘ra:
- chiziqli (SSSR va Rossiya Federatsiyasida — A guruhi)
- logarifmik (SSSR va Rossiya Federatsiyasida — B guruhi)
- teskari logarifmik (eksponensial) (SSSR va Rossiya Federatsiyasida — V guruhi)
Burilish burchagining rezistiv datchiklari
Reostat rotorining holati bilan qarshiligi orasidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri (yuqori aniqlikda esa chiziqli) bog‘liqlik o‘zgaruvchan rezistorlardan burilish burchagi datchiklarining asosiy elementi sifatida foydalanish imkonini beradi. Biroq zamonaviy raqamli texnikada rezistiv datchiklar magnit yoki optik datchiklarga (hatto mexanik kontaktli enkoderlarga) nisbatan kamroq qo‘llaniladi, chunki ular: a) yuqori darajada chiziqli tavsifga ega analog-raqamli o‘zgartirgichni (ARO) talab qiladi; b) kalibrlashni talab qiladi[manba 3464 kundan beri ko‘rsatilmagan], buning ustiga kalibrlashni davriy ravishda takrorlash kerak; v) to‘liq aylanishni ta’minlamaydi, chunki eng katta va eng kichik holatlarni cheklovchi tayanchlari mavjud.
Shunga qaramay, avtomobil bakidagi yoqilg‘i sathini o‘lchaydigan datchiklar kabi qurilmalarda aynan rezistiv datchiklar keng qo‘llaniladi. Bunday datchiklar ba’zan sifatsiz yoqilg‘i quyilganda, uning tarkibidagi og‘ir fraksiyalar ta’sirida ifloslanib, ishdan chiqadi (ayniqsa mazut).
Havolalar
- Rod Elliott. Potensiometrlar (potensiometrlar bo‘yicha boshlang‘ich qo‘llanma) = Reostatlar va potensiometrlar: ma’lumotnoma. — Elliott Sound Products, 2001. (ingliz tilida)