Vaksina (lotincha lot. vaccinus — «sigirga oid», so‘zlashuvda «emlash») — biologik kelib chiqishga ega tibbiy preparatbo‘lib, u organizmda o‘ziga xos orttirilgan immunitet hosil bo‘lishini, ya’ni muayyan antigengaqarshi immunitetni ta’minlaydi. Vaksina odatda kasallik keltirib chiqaradigan mikroorganizmga o‘xshash moddani o‘z ichiga oladi va ko‘pincha kuchsizlantirilgan yoki o‘ldirilgan shakldagi mikroblardan yoki ularning yuzasidagi oqsillardantayyorlanadi. Mikroorganizmlar ishlab chiqaradigan toksinlardan tayyorlangan preparatlar anatoksin deb ataladi (vaksina emas). Bunday modda organizmning immun tizimini moddani xavf sifatida tanishga, uni yo‘q qilishga hamda keyinchalik unga bog‘liq mikroorganizmlarga duch kelganda ularni ham aniqlab, bartaraf etishga undaydi. Vaksinalar profilaktik (kelajakda tabiiy yoki «yovvoyi» infeksiya chaqiradigan patogentufayli keladigan kasallikni oldini olish yoki oqibatlarini yengillashtirish uchun) yoki terapevtik (masalan, brusellyozga qarshi davolovchi vaksina yoki o‘rganilayotgan saratonga qarshi vaksinalar) bo‘lishi mumkin.

Vaksinaning organizmga yuborilishi vaksinatsiya (emlash)deb ataladi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ta’rifiga ko‘ra, «emlash — bu inson kasallik qo‘zg‘atuvchilaribilan uchrashishidan oldin kasalliklardan himoyalanishning oddiy, xavfsiz va samarali usulidir. Emlash organizmning tabiiy himoya mexanizmlarini ishga solib, bir qator yuqumli kasalliklarga qarshi chidamlilikni shakllantiradi va immun tizimini kuchaytiradi».

Emlash yuqumli kasalliklarning oldini olishning eng samarali usulidir. Emlash natijasida keng tarqalgan immunitet butun dunyoda chinchechak ning tugatilishi hamda poliomiyelit, qizamiq va qoqsholkabi kasalliklarning dunyoning aksariyat mamlakatlarida cheklanishiga katta hissa qo‘shgan.

Odamlarning emlashga ishonchsizligi JSST 2019-yilda shug‘ullangan sog‘liqni saqlash sohasidagi eng muhim o‘nta muammo ro‘yxatiga kiritilgan.

JSST hisob-kitoblariga ko‘ra, immunizatsiya har yili 2 dan 3 milliongacha o‘limning oldini olish imkonini beradi. Bu sog‘liqni saqlashsohasiga kiritiladigan eng samarali investitsiyalardan biridir. Texnik jihatdan har yili qo‘shimcha to‘rt million o‘limning ham oldini olish mumkin.

Vaksina yaratish uzoq va qimmat jarayondir. Agar epidemiologik vaziyat ishni tezlashtirishni talab qilmasa, u yillar davom etishi mumkin. Masalan, Ebola isitmasi ga qarshi preparatni yaratish uchun olimlar deyarli olti yil mehnat qilgan. Bozorga chiqarilishidan oldin vaksina quyidagi bosqichlardan o‘tishi kerak.

1. Dastlabki tadqiqotlar.

Данный этап включает:

• Kasallik qo‘zg‘atuvchisini laboratoriyada dastlabki tadqiq qilish
• Preparatning boshlang‘ich tarkibiy tuzilishini tanlash

2. Klinikagacha bo‘lgan tadqiqotlar.

Данный этап включает:

Испытания на клеточных культурах (in vitro)

Опыты на лабораторных животных (in vivo)

• Preparatning xavfsizligi va samaradorligini baholash
• Jiddiy nojo‘ya ta’sirlarni aniqlash
• Organizm ko‘tara oladigan eng yuqori dozani belgilash

3. Klinik sinovlar.
1-bosqich
Sinovning ushbu bosqichida odatda 100 nafargacha odam qatnashadi. Bunda quyidagilar amalga oshiriladi:

• Preparatning xavfsizligi va organizm tomonidan o‘zlashtirilishini baholash
• Jiddiy nojo‘ya ta’sirlarni aniqlash
• Immun javobni o‘rganish

2-bosqich
Bu bosqichda tegishli yosh guruhiga mansub 100—1000 kishi qatnashadi. Bunda quyidagilar amalga oshiriladi:

• Preparat samaradorligini baholash
• Boshqa nojo‘ya ta’sirlarni aniqlash
• Eng maqbul doza, yuborish usuli va takrorlash chastotasini aniqlash

3-bosqich
Bu bosqichda tegishli yosh guruhiga mansub 1000 dan ortiq kishi qatnashadi. Bunda quyidagilar amalga oshiriladi:

• Preparat samaradorligini baholash
• Nomzod vaksinani platsebo bilan taqqoslash

Izoh: Ba’zi hollarda sinov muddatini qisqartirish uchun bir necha bosqich bitta bosqichga birlashtiriladi.

4. Davlat nazorati va ro‘yxatdan o‘tkazish.
Ushbu bosqichda:

• Mustaqil davlat sinovlarini o‘tkazish
• Preparatni ro‘yxatdan o‘tkazish
• Ishlab chiqarishni sertifikatlash

5. Keyingi tadqiqotlar.

• Preparatning xavfsizligi va samaradorligini baholash
• Boshqa nojo‘ya ta’sirlarni aniqlash
• Ishlab chiqarishni muntazam davlat tekshiruvidan o‘tkazish
• Poliklinika va shifoxonalardagi vaksinalar sifatini davlat tomonidan nazorat qilish

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ( JSST) hisob-kitoblariga ko‘ra, vaksinalar har yili 2 dan 3 milliongacha inson hayotini saqlab qoladi.

Emlash yuqumli kasalliklarning oldini olishning eng samarali usulidir. Emlash natijasida shakllangan keng qamrovli immunitet butun dunyoda chinchechak ning tugatilishiga, shuningdek, poliomiyelit, qizamiq va qoqshol, kabi kasalliklarning aksariyat mamlakatlarda cheklanishiga sezilarli hissa qo‘shgan. Vaksinatsiyaning samaradorligi keng o‘rganilgan va tasdiqlangan; masalan, samarasi isbotlangan vaksinalar qatoriga grippga qarshi vaksina, odam papilloma virusiga qarshi vaksinava suvchechakka qarshi vaksina ham kiradi.

Shunday ilmiy yakdil fikr mavjudki, vaksinatsiya — yuqumli kasalliklarga qarshi kurashish va ularni tugatishning yetarlicha xavfsiz hamda samarali usulidir. Biroq uning samaradorligi cheklangan. Ba’zan organizmning immun tizimi yetarlicha javob bermagani yoki umuman javob qaytarmagani sababli himoya ishlamaydi. Bunga ko‘pincha qandli diabet, steroidlar, OIV infeksiyasi yoki yosh kabi klinik omillar sabab bo‘ladi^{[2551 kundan beri iqtibos keltirilmagan]}. Himoya genetik sabablarga ko‘ra ham yetarli bo‘lmasligi mumkin, masalan, organizmning immun tizimida patogen antigenlariga samarali bog‘lana oladigan antitanalar hosil qiluvchi B-hujayralar shtammlari bo‘lmasa.

Adyuvantlar odatda immun javobni kuchaytirish uchun qo‘llanadi, ayniqsa oddiy vaksinaga immun javobi susayishi mumkin bo‘lgan keksa odamlarda (50-75 yosh va undan kattalarda).

Vaksinaning samaradorligi bir qator omillarga bog‘liq:

• vaksina shtammi (ba’zi vaksinalar muayyan kasallik qo‘zg‘atuvchisi shtammlariga xos yoki hech bo‘lmaganda ularga qarshi eng samarali bo‘ladi)

Emlangan odam o‘zi emlangan kasallikka chalinib qolsa (emlashdan keyingi infeksiya (breakthrough infection)), kasallik emlanmagan bemorlarnikiga qaraganda kamroq virulent (yuqumli) kechishi ehtimoli yuqori.

Emlash dasturining samaradorligiga oid quyidagi masalalar muhimdir:

1. kasallik kam uchraydigan bo‘lib qolganidan keyin ham emlash qamrovini yuqori darajada saqlash
2. emlash kampaniyasining kasallik epidemiologiyasiga o‘rta va uzoq muddatdagi ta’sirini bashorat qilish uchun puxta modellashtirish
3. yangi vaksina joriy etilganidan so‘ng tegishli kasallik ustidan uzluksiz epidemiologik kuzatuv olib borish.

1958-yilda AQSHda 763 094 ta qizamiq holati qayd etilgan. Natijada 552 kishi vafot etgan. Yangi vaksinalar joriy qilingach, holatlar soni yiliga 150 tadan ham kam (o‘rtacha 56 ta) bo‘lgan. 2008-yil boshida qizamiqqa gumon qilingan 64 ta holat aniqlangan. Ulardan ellik to‘rttasi kasallikning boshqa mamlakatdan kirib kelishi bilan bog‘liq bo‘lsa-da, atigi 13 % holat AQSHdan tashqarida yuqtirilgan; 64 kishining 63 nafari qizamiqqa qarshi umuman emlanmagan yoki emlangan-emlanmaganini bilmagan.

Vaksinalar odamlar orasidagi eng yuqumli va o‘limga olib keluvchi kasalliklardan biri — chinchechakning tugatilishiga imkon bergan. Qizilcha, poliomiyelit, qizamiq, epidemik parotit, suvchechak va ich terlama kabi boshqa kasalliklar ham keng ko‘lamli emlash dasturlari tufayli yuz yil avvalgiga qaraganda ancha kam uchraydi. Aholining katta ko‘pchiligi emlangan bo‘lsa, kasallik avj olishi, ayniqsa uning tarqalishi ancha qiyinlashadi. Bu hodisa jamoaviy immunitetdeb ataladi. Faqat odamdan odamga yuqadigan poliomiyelitni tugatish maqsadida keng ko‘lamli poliomiyelitni tugatish kampaniyasi^[ingl.]olib borilmoqda; endilikda u uch mamlakatning ayrim hududlari bilan cheklangan (Afg‘oniston, Nigeriya va Pokiston).

Vaksinalar, shuningdek, antibiotiklarga chidamlilikrivojlanishining oldini olishga yordam beradi. Masalan, Streptococcus pneumoniaekeltirib chiqaradigan pnevmoniya holatlari sezilarli kamaygani tufayli emlash dasturlari penitsillin yoki birinchi qator boshqa antibiotiklarga chidamli infeksiyalar tarqalishini ham keskin kamaytirgan.

Iqtisodiy jihatlar

Shunday fikr mavjudki, investitsiyalar qaytimi emlash sohasida sog‘liqni saqlashning boshqa barcha yo‘nalishlariga kiritiladigan investitsiyalardan yuqoriroqdir.

XIX asrgacha Yevropa shifokorlari keng tarqalgan va takrorlanuvchi yirik epidemiyalaroldida ojiz edi. Bunday yuqumli kasalliklardan biri chinchechakbo‘lib, u har yili dunyo bo‘ylab millionlab odamni zararlagan; yuqtirganlarning 20 dan 30 % gachasi vafot etgan, tuzalganlar esa ko‘pincha nogiron bo‘lib qolgan. XVIII asrda Yevropa mamlakatlaridagi barcha o‘limlarning 8-20 % iga chinchechak sabab bo‘lgan. Shu bois aynan ushbu kasallikning oldini olish usullari zarur edi.

Qadimdan chinchechak bilan kasallanib tuzalgan odamlar unga qayta chalinmasligi kuzatilgan. Shu sababli keyinchalik og‘ir kasallikning oldini olish uchun chinchechakning yengil shaklini sun’iy ravishda yuzaga keltirishga urinishgan.

Qadimda Hindistonda va Xitoyda keng inokulyatsiya amaliyoti mavjud bo‘lgan. Bu usulda sog‘lom odamlarga yengil kechgan chinchechakbilan kasallangan bemorlarning pufakchalaridagi suyuqlik yuborilgan. Inokulyatsiyaning kamchiligi shunda ediki, virusning patogenligi pastroq bo‘lsa ham (lot. Variola minor), u ba’zan o‘limga olib kelardi. Bundan tashqari, xato tufayli yuqori patogen virus ham yuborilgan holatlar bo‘lgan.

Hindistonda emlash an’anasi milodiy 1000-yilda paydo bo‘lgan. Inokulyatsiyaning bir turi — variolyatsiya haqida ayurvedaga oid bo‘lgan Sact’eya Grantham matnda eslatilishi fransuz olimi Anri Mari Gusson tomonidan frans. Dictionaire des sciences médicalesjurnalida qayd etilgan. Ammo inokulyatsiya Hindistonda paydo bo‘lgan degan qarash shubha ostiga olingan, chunki qadimgi sanskrit tibbiy matnlarining juda kamida bu jarayon tasvirlangan.

G‘arbda yangi davrda birinchi vaksina o‘z nomini vaccinia (sigir chechagi) — qoramollarning virusli kasalligi nomidan olgan. Ingliz shifokori Edvard Jenner 1796-yilda birinchi marta Jeyms Fipps ismli bolaga sigir chechagi bilan kasallangan bemordan olingan chinchechakka qarshi vaksinani qo‘llagan. Deyarli 100 yil o‘tgach (1876—1881-yillarda) Lui Paster vaksinatsiyaning asosiy tamoyilini — virulent shtammlarga qarshi immunitet hosil qilish uchun kuchsizlantirilgan mikroorganizm preparatlaridan foydalanishni — ta’riflab berdi.

Ayrim tirik vaksinalar sovet olimlari tomonidan yaratilgan. Masalan, P. F. Zdrodovskiy tomonidan toshmali terlama ga qarshi vaksina 1957—59-yillarda yaratilgan. Gripp ga qarshi vaksinani quyidagi olimlar guruhi — A. A. Smorodinsev, V. D. Solovyov, V. M. Jdanov — 1960-yilda yaratgan. P. A. Vershilova esa 1947—51-yillarda brusellyozga qarshi tirik vaksina yaratgan.

Yevropa

Yunon shifokori Emmanuel Timonis (1669—1720) Xios orolidan, Yakov Pilyarinos (1659—1718) esa Kefaloniya orolidan bo‘lib, ular XVIII asr boshida Konstantinopolda (Usmonli imperiyasida) chinchechakka qarshi emlash bilan shug‘ullanishgan va 1714-yilda «Qirollik jamiyatining falsafiy ishlari» jurnalida o‘z ishlarini nashr etishgan. Inokulyatsiyaning bu turi va variolyatsiyaning boshqa shakllarini Angliyaga ledi Montegyu— taniqli ingliz yozuvchisi va sayyohi, ingliz elchisining rafiqasi — Istanbulda 1716—1718-yillarda yashagan, yoshligida esa chinchechakdan oz qolsa vafot etgan va kasallikdan qattiq aziyat chekkan. Emlash Angliya va Amerikada mashhur Jenner ning 1796-yilgi vaksinasidan deyarli yarim asr oldin qabul qilingan, biroq bu usulda o‘lim ko‘rsatkichi taxminan 2 % bo‘lgani sababli u asosan xavfli epidemiyalar vaqtida qo‘llanilgan va bahsli bo‘lib qolgan.

XVIII asrda virulentligi pastroq bo‘lgan sigir chechagi bilan kasallanganlar chinchechakka chalinmasligi kuzatilgan. Ushbu g‘oyaning ilk qayd etilgan qo‘llanishi Yetminster^[ingl.] grafligidagi Dorsetqishlog‘ida amalga oshirilgan. Fermer o‘zi 1774-yilda kasallikni boshdan kechirgan va oila a’zolariga yuqtirgan, shuning uchun uning o‘g‘illari 1789-yilda inokulyatsiya qilinganda chinchechakning hatto o‘rtacha og‘ir shakli bilan ham kasallanmagan. 1791-yilda Kil shahridan, Golshteyn-Glyukshtadt gersogligidan (hozirgi Germaniya) bo‘lgan Piter Plett (Peter Plett) uch bolaga inokulyatsiya qilgan.

1796-yil 14-mayda Edvard Jenner sakkiz yoshli, o‘z bog‘bonining o‘g‘li Jeyms Fippsni emlab, farazini sinab ko‘rdi. O‘sha davr uchun bu inqilobiy tajriba edi: u bolaga sigir chechagini yuqtirib, bolaning chinchechakka qarshi immunitetga ega bo‘lganini isbotladi — keyingi (yigirmadan ortiq) chinchechak yuqtirish urinishlari natijasiz tugadi. Jenner Blossom laqabli sigirdan sigir chechagini yuqtirgan sog‘uvchi Sara Nelmsning qo‘lidagi pufakchalardan yiringni qirib olib, sog‘lom bolaning qo‘lidagi ikki tirnalgan joyga surtgan. O‘sha sigirning terisi hozir Avliyo Georgiy tibbiyot maktabi (hozirgi Tooting, janubiy Londonhududida) devorida osilib turibdi. Fipps Jennerning emlash haqidagi birinchi maqolasida tasvirlangan 17-holat edi. Jenner tajribani o‘zida o‘tkaza olmagan, chunki chinchechakka qarshi immuniteti allaqachon mavjudligini bilgan.

1798-yilda Jenner «An Inquiry Into the Causes and Effects of the Variolæ Vaccinæ, Or Cow-Pox» («Sigir chechagining sabablari va oqibatlari haqida tadqiqot») maqolasini chop etib, unda birinchi marta «vaksinatsiya» atamasini ishlatgan va katta qiziqish uyg‘otgan. U «haqiqiy» va «soxta» sigir chechagini (ikkinchisi kerakli samara bermagan) farqlagan hamda vaksinani emlangan odamning pufakchasidan boshqasiga o‘tkazishning «qo‘ldan qo‘lga» usulini ishlab chiqqan. Emlash samarasini tekshirishga dastlabki urinishlarga chinchechak yuqtirish holatlari soya solgan. Shunga qaramay, tibbiyot doirasidagi bahslar va hayvonlardan olingan materiallardan foydalanishga diniy qarshilik mavjud bo‘lsa ham, 1801-yilga kelib uning ma’ruzasi olti tilga tarjima qilingan, 100 000 dan ortiq odam emlangan edi.

Emlashga qarshilik tufayli ommaviy vaksinatsiya faqat 1840—1843-yillardagi, taxminan 500 ming yevropalikning o‘limiga sabab bo‘lgan chinchechak epidemiyasidan so‘ng boshlangan.

Vaksinalarning ikkinchi avlodi 1880-yillarda Lui Pastertomonidan joriy etilgan. U kuchsizlantirilgan mikroorganizmlardan foydalanishning yangi usuli orqali tovuq vabosi va kuydirgi ga qarshi vaksinalarni yaratgan. XIX asr oxirida vaksinalar allaqachon milliy nufuz masalasi hisoblangan. Majburiy emlash to‘g‘risidagi qonunlar paydo bo‘lgan.

Shundan so‘ng emlash kampaniyalari butun dunyoga tarqalgan, ba’zan ular qonun yoki qoidalar bilan belgilangan (Buyuk Britaniyada «Vaksinatsiya to‘g‘risidagi qonunlar», 1840—1907-yillar). Vaksinalar turli kasalliklarga qarshi qo‘llana boshlagan. XIX asrda Lui Paster usulini rivojlantirib, uni kuydirgi va quturishqo‘zg‘atuvchilarini kuchsizlantirishga ham tatbiq etgan. Paster qo‘llagan usul mikroorganizmlarni shikastlab, ularning yuqtirish qobiliyatini yo‘qotgan. Bunday emlash kasallikdan to‘liq himoya qilmasa ham, zararlanish holatida uning yengil kechishini ta’minlagan. Paster kashfiyotchi Edvard Jennerga hurmat bajo keltirib, o‘z usulini ham vaksinatsiya deb atagan, garchi uning kuchsizlantirilgan bakteriyalari sigir chechagiga hech qanday aloqasi bo‘lmasa-da. Paster tajribalari amaliy natija berib, dastlabki bemorlar sog‘ayguniga qadar uning o‘zi va tadqiqotlari o‘sha davr an’anaviy tibbiyoti tomonidan keskin tanqid qilingan. An’anaviy shifokorlar, jumladan, Milliy tibbiyot akademiyasi a’zolari Pasterni, eng avvalo, tibbiy ma’lumoti yo‘qligi uchun tanqid qilishgan. Ularning orasida keyinchalik sil kasalligiga qarshi Robert Koxyaratgan muvaffaqiyatsiz vaksina bilan tanilgan olim ham bor edi. Paster o‘z vaksinasini tayyorlash usuliga boshida nom bermagani uchun shifokorlar undan usulni to‘liq ochib berish va nomlashni talab qilishgan. Paster uzoq vaqt rad etgan, 1880-yildan esa usulini «attenuatsiya» (atténuation) deb atay boshlagan, biroq atamaning manbasini aytmagan. Bu so‘z «kuchsizlantirish» yoki «so‘nish» degan ma’nolarni bildiradi; undan oldin preparat tayyorlash usulini Ganemanshunday atagan. Natijada katta mojaro kelib chiqqan va Paster hatto akademik unvonidan voz kechish haqidagi arizani yozgan, ammo uni akademiya prezidiumiga yubormagan, hujjat shaxsiy qog‘ozlari orasida qolgan. Bahslar ko‘pincha odob chegarasidan chiqib ketgan. Ko‘plab sharlatanlikayblovlari, og‘zaki tortishuvlar, hatto mushtlashuvlar va Pasterga hujumlar bo‘lgan. Masalan, 1880-yil 5-oktabrda akademiyaning 79 yoshli muxbir a’zosi, an’anaviy tibbiyot shifokori Jyul Geren^[frans.] Fanlar akademiyasi majlisining o‘zida 57 yoshli Pasterga tashlangan. Bayonnomaga ko‘ra, «majlis tartibsizlik ichida qoldirilgan». Ertasi kuni Geren o‘z sekundantlarini yuborib, Pasterni duel ga chaqirgan. Paster Ekol Normal rektori Dezire Nizarga murojaat qilib, uning davolovchi shifokori bo‘lgan Gerenni aqlga chaqirishni so‘ragan. Tarixchi Xarris Koulter yozishicha, Paster amalda Ganeman ning «o‘xshashni o‘xshash bilan davolash» haqidagi ( gomeopatiyaning asosiy tamoyili) g‘oyalarini namoyon qilgan, biroq Ganeman yoki gomeopatiyani hech qayerda tilga olmagan, chunki o‘sha paytga kelib bu akademik tabu bo‘lib, an’anaviy tibbiyotga nisbatan bid’at sifatida qabul qilingan bo‘lardi. An’anaviy shifokorlar Pasterni gomeopatlarga aloqadorlikda gumon qilgan bir paytda gomeopatlarning o‘zi gomeopatiya obro‘sini oshirish uchun uni o‘z safiga kiritishga tayyor edi. Keyinchalik tibbiyot tarixi vaksinalar haqidagi fanning paydo bo‘lishidagi bu dastlabki va muammoli bosqichni hamda Pasterni zamondosh an’anaviy shifokorlar qabul qilmaganini ko‘pincha chetlab o‘tgan.

1885-yil 6-iyulda Lui Paster laboratoriyasiga quturgan it qattiq tishlagan 9 yoshli Yozef Maysterismli bola olib kelingan. Uning ahvoli umidsiz deb hisoblangan. O‘sha vaqtda Paster quturishga qarshi vaksina yaratishni yakunlayotgan edi; bu bola uchun ham, tadqiqotchi uchun ham imkoniyat bo‘ldi. Emlash jamoatchilik va matbuot kuzatuvida o‘tkazildi. O‘limi muqarrar deb hisoblangan bola sog‘ayib ketdi, shundan so‘ng butun Yevropadan (jumladan Rossiyadan) quturgan hayvonlardan jabrlanganlar Paster laboratoriyasiga kela boshladi.

Bunday harakatning dogmatik muxoliflari ilgari suradigan barcha dalillar ilmiy jihatdan rad etilgan. Emlashga qarshi harakat keng tarqalgan fitna nazariyasi hisoblanadi va ilm-fanni inkor etish shakllaridan biridir.

JSST ekspertlari xulosasiga ko‘ra, Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotiemlashga qarshilar keltiradigan dalillarning aksariyati ilmiy ma’lumotlar bilan tasdiqlanmagan va «tashvishli hamda xavfli yanglish qarash» sifatida baholanadi. 2019-yilda emlashga ishonchsizlik JSST 2019-yilda shug‘ullangan sog‘liqni saqlashning eng muhim o‘nta muammosi ro‘yxatiga kiritilgan.

Emlashga qarshilar ko‘pincha diniy sabablarni keltiradi, ammo diniy tashkilotlar emlashni qo‘llab-quvvatlaydi. Pravoslav xristianlikda emlashga qarshi harakat yetakchilari emlashni «gunoh» deb targ‘ib qilayotgan bir paytda, Rus pravoslav cherkovi emlashga qarshi targ‘ibotni rasman qoralagan va diniy jamoalarda bunday materiallarni tarqatish mumkin emasligini e’lon qilgan. Katoliklik da muqobil yo‘l bo‘lmaganida abort qilingan embrionlardan tayyorlangan vaksinalardan foydalanish ham joiz deb tan olingan, qolgan vaksinalar esa hech shubhasiz Xudoga ma’qul deb hisoblangan. Islomda 20276-sonli fatvoda emlash kasallikdan himoyalanishning bir turi ekani, unda hech qanday yomonlik yo‘qligi aytiladi va shariatga ko‘ra, emlashdan voz kechishdan ko‘ra uni tanlash ma’qul ekani qayd etiladi.

Vaksinatsiyaga qarshi harakat Edvard Jenner birinchi chinchechak vaksinasini ishlab chiqqanidan ko‘p o‘tmay paydo bo‘lgan. Emlash amaliyoti rivojlanishi bilan unga qarshi harakat ham kuchaygan.

Antigen materialining turiga ko‘ra vaksinalar quyidagi toifalarga ajratiladi:

• tirik, ammo kuchsizlantirilgan shtammlar mikroblar yoki viruslar (suvchechak, gripp, sariq isitma, qizamiq, qizilcha, poliomiyelit, rotavirus infeksiyasi, epidemik parotitga qarshi);
• o‘ldirilgan (inaktivatsiyalangan) mikroblar yoki viruslar (quturish, ich terlama, A gepatit, gripp, kana ensefaliti, ko‘kyo‘tal, poliomiyelit);
• anatoksinlar (kuchsizlantirilgan yoki o‘zgartirilgan toksinlar) — mikroorganizmlardan olingan moddalar (difteriya, qoqsholga qarshi);
• subbirlikli, shu jumladan sintetik, gen muhandisligi usullari orqali olingan va molekulyar vaksinalar ( gemofil infeksiya, gripp, odam papilloma virusi, B gepatit, ko‘kyo‘tal, pnevmokokk va meningokokk infeksiyalariga qarshi).

Eng yaxshi himoyaga erishish uchun bolalar immun tizimi muayyan vaksinalarga javob qaytaradigan darajada rivojlanishi bilanoq emlanishi tavsiya etiladi. «To‘liq immunitet»ga erishish uchun ko‘pincha qo‘shimcha dozalarda emlash ham kerak bo‘ladi. Bu murakkab emlash jadvallarining yaratilishiga olib kelgan. AQSHda Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari emlash taqvimiga qo‘shimchalar tavsiya etuvchi Immunizatsiya amaliyoti bo‘yicha maslahat qo‘mitasi bolalarni quyidagi kasalliklarga qarshi rejali emlashni tavsiya qiladi: virusli gepatitlar A va B, poliomiyelit, epidemik parotit, qizamiq, qizilcha, difteriya, ko‘kyo‘tal, qoqshol, gemofil tayoqcha, suvchechak, rotavirus, gripp, meningokokk infeksiyasi va pnevmoniya^{[2156 kundan beri manba ko‘rsatilmagan]} (yoki pnevmokokk infeksiyasi?).

Immunizatsiya muvaffaqiyatini belgilovchi omillardan biri vaksinani yuborish usulidir. Modda yuborilgan joydan organizmda ta’sir ko‘rsatishi kutiladigan joyga yetib borishi kerak. Tibbiyotda vaksinani yuborishning quyidagi usullari qo‘llanadi:

• Og‘iz orqali — og‘iz bo‘shlig‘i orqali. Bunda igna va shprits ishlatilmagani uchun yuborish (yutish) oson.
• Burun orqali (intranazal) — vaksina emlanayotgan kishining burun bo‘shlig‘iga yuboriladi, odatda sprey yordamida^{[2156 kundan beri manba ko‘rsatilmagan]}.
• Mushak ichiga — vaksina mushakkayuboriladi. Mahalliy nojo‘ya ta’sirlarni kamaytirish uchun adyuvantli vaksinalar mushak ichiga yuborilishi kerak.
• Teri ostiga — vaksina teri osti yog‘ to‘qimasi burmasiga yuboriladi.
• Teri ichiga — vaksina terining eng ustki qatlamiga yuboriladi.
• Skarifikatsiya usulida — vaksina tomchisi orqali teri yuzasi tirnaladi.

• Jenner, Edvard. An Inquiry Into the Causes and Effects of the Variolæ Vaccinæ, Or Cow-Pox, 1798 // The Three Original Publications on Vaccination Against Smallpox : [ingl.]. — Nyu-York : P. F. Collier & Son, 1909−14. — Jild. 38. 8 qismdan 4-qismi. — («Garvard klassiklari»).
• Maykl Osterxolm, Mark Olsheyker. Ashaddiy dushman. Halokatli infeksiyalarga qarshi kurashimiz = Deadliest Enemy: Our War Against Killer Germs / ingliz tilidan Olga Korchevskaya tarjimasi. — M.: Alpina non-fikshn, 2022. — 440 bet. — (Dmitriy Zimin kitob loyihalari). — 3000 nusxa. — ISBN 978-5-00139-564-5.

Ensiklopediyalar

• Vaksina : [arxiv. 2023-yil 3-yanvar] / Jarov S. N. // Katta Kavkaz — Ulkan kanal [elektron resurs]. — 2006. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 4). — ISBN 5-85270-333-8.
• Vaksina // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
• Vaksinalar / Jdanov V. M., Dzagurov S. G., Saltikov R. A. // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda. / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1976. — J. 3 : Beklemishev — Validol. — 584 bet. : rasmlar.
• Vaksinalar // Veterinariya ensiklopedik lug‘ati — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1981. — 640 bet.

Hujjatlar

• 2018-yilgi grippga qarshi vaksinalar. — «Moskva viloyati gigiyena va epidemiologiya markazi» federal budjet sog‘liqni saqlash muassasasi. — 6 bet.

• Vaksinalar — ko‘p beriladigan savollar . Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bolalar jamg‘armasi. Murojaat qilingan sana: 2019-yil 10-may.