Tog‘ jinslari turli minerallarning mayda donachalari ularga bosim ta’sir etishi natijasida siqilib, tabiiy ravishda hosil bo‘ladi. Tog‘ jinslarining hosil bo‘lish jarayoni ularning turiga qarab farq qiladi. Cho‘kindi tog‘ jinslari Yer yuzasida mineral yoki organik zarrachalarning to‘planishi (accumulation) yoki yotqizilishi (deposition) natijasida vujudga keladi, metamorfik tog‘ jinslari esa suvli issiq suyuqliklar (watery hot fluids) kuchli issiqlik va bosim ta’siriga uchraganda hosil bo‘ladi. Magmatik tog‘ jinslari esa lava sovib, qotishi natijasida paydo bo‘ladi. Ushbu maqolada magmatik tog‘ jinslari (igneous rocks) va ularning hosil bo‘lishi haqida batafsil tushunib olamiz.
Magmatik tog‘ jinslari nima?
Magmatik tog‘ jinslari (igneous rocks) — erigan tog‘ jinsi (intensiv issiqlik va bosim ta’sirida suyuqlangan jins) sovib, qattiq holatga o‘tganda hosil bo‘ladigan tog‘ jinslari deb ta’riflanadi.
Lava — vulqon markazlaridagi yoriqlar (fissures) yoki ventlar (vents) orqali oqib chiqadigan erigan tog‘ jinsidir (u soviganda bazalt, riyolit yoki obsidian kabi jinslarni hosil qiladi). Piroklastik yotqiziqlar (pyroclastic deposits) — vulqon otilishi (volcanic eruptions) paytida otilib chiqqan maydalanib ketgan materiallarning (masalan, kul (ash), vulqon “bombalari” (bombs), tuflar (tuffs) va vulqon brekchiyalari (volcanic breccias)) to‘planmasidir. Magmatik tog‘ jinslari magmadan (magma) hosil bo‘lib, tog‘ jinslari aylanishini (rock cycle) boshlab bergani uchun ular birlamchi tog‘ jinslari (primary rocks) deb ataladi.
Magmatik tog‘ jinslarini ularning teksturasi, zichligi, rangi va mineral tarkibi orqali oson ajratish mumkin. Jinsning teksturasi undagi kristallarning shakli, o‘lchami, sovib-qotishiga ketadigan vaqt hamda kristallarning jins ichida joylashish tartibiga bog‘liq.
Magmatik tog‘ jinslarining teksturasi
Tekstura — tog‘ jinsini tashkil etuvchi qismlarning o‘lchami, shakli va joylashishiga ko‘ra tavsifidir.
Amaliy qoida (Rule of Thumb)
Magmatik tog‘ jinsidagi mineral kristallarning o‘lchami lava yoki magma jins hosil qilish uchun qanchalik tez soviganini ko‘rsatishi mumkin. Kristall o‘lchamiga, shuningdek, erigan jins tarkibidagi gazlar miqdori yoki kristallar hosil bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan kimyoviy moddalar (chemicals)ning mavjudligi ham ta’sir qilishi mumkin.
Odatda yirik kristallar intruziv magmatik tog‘ jinslariga ishora qiladi. Mayda kristallar esa tez sovish bilan bog‘liq bo‘lgan ekstruziv magmatik tog‘ jinslariga xos bo‘ladi.
| Magmatik tog‘ jinslari teksturasining turlari |
| Afanit (aphanitic): mayda donali; 1 mm dan kichik; donalar yalang‘och ko‘z bilan ko‘rinmaydi Fanerit (phaneritic): “yirik donali” (coarse-grained); kristallar ko‘rinadi; 1–10 mm Pegmatitli (pegmatitic): “juda yirik donali” (very coarse-grained); > 1 cm Porfiritli (porphyritic): tarkibida ham yirik, ham mayda donali kristallar bo‘ladi; yirik kristallar fenokristlar (phenocrysts) deb ataladi, asosiy fon esa matriksa (matrix) hisoblanadi Vezikulyar (vesicular): g‘ovakchali (vesicles) jinslar, gubkaga o‘xshaydi (masalan, skoriya (scoria) va pemza (pumice)) Piroklastik (pyroclastic): otilish paytida otilib chiqqan bo‘laklangan, burchakli donalar (masalan, vulqon brekchiyasi (volcanic breccia)) Shishasimon (glassy): lava juda tez soviganda, yirik mineral kristallar hosil bo‘lishiga vaqt yetmaydi (masalan, obsidian (obsidian)) |
Magmatik tog‘ jinslarining xususiyatlari
- Magmatik tog‘ jinslarida qazilma qoldiqlari (fossil deposits) uchramaydi. Agar Yer po‘stining chuqur qatlamlarida qazilma qoldiq bo‘lish ehtimoli bo‘lsa ham, u Yer yuzasiga otilib chiqadi va bu jinslar chiqaradigan juda kuchli issiqlik ta’sirida yo‘q bo‘lib ketadi.
- Ko‘pchilik magmatik jinslarda bir nechta mineral yotqiziqlar (mineral deposits) bo‘ladi.
- Ular shishasimon ham, yirik donali (coarse) ham bo‘lishi mumkin.
- Odatda kislotalar (acids) bilan reaksiyaga kirishmaydi.
- Mineral yotqiziqlar turli o‘lchamdagi dog‘lar/bo‘laklar (patches) ko‘rinishida uchraydi.
Magmatik tog‘ jinslarining turlari
Magmatik tog‘ jinslari sovish sharoitiga qarab turlicha ko‘rinishga ega bo‘lishi mumkin va ular sovigan lava tarkibiga (composition) qarab turli tarkibda bo‘ladi. Magmatik tog‘ jinslarining ikki asosiy toifasi: ekstruziv (extrusive) va intruziv (intrusive) jinslardir.
Intruziv magmatik tog‘ jinsi
Intruziv magmatik tog‘ jinslari Yer yuzasi ostida kristallanadi; sovish sekin kechgani uchun ularda yirik kristallar hosil bo‘ladi. Diorit (diorite), granit (granite) va pegmatit (pegmatite) intruziv magmatik tog‘ jinslariga misol bo‘ladi.
Ekstruziv magmatik tog‘ jinsi
Ekstruziv magmatik tog‘ jinslari Yer yuzasiga otilib chiqadi; sovish tez kechgani sababli ularda mayda kristallar hosil bo‘ladi. Ayrim jinslarda sovish tezligi shunchalik yuqori bo‘ladiki, ular amorf shisha (amorphous glass) ko‘rinishida shakllanadi. Bazalt (basalt), tuf (tuff), pemza (pumice) ekstruziv magmatik tog‘ jinslariga misol bo‘ladi.
Magmatik tog‘ jinslariga misollar
Ushbu bo‘limda magmatik tog‘ jinslarining turli misollari va ularning qo‘llanilishi muhokama qilinadi.
Granit
Granit — turli minerallarning yaqqol ko‘rinadigan kristallaridan iborat qattiq magmatik tog‘ jinsi. Granitlar binolar va uy-joylarda, ayniqsa oshxona va hammomlarda keng qo‘llanadi.
Bazalt
Bazalt — to‘q rangli, mayda donali magmatik tog‘ jinsi. Bazalt okean po‘stida (oceanic crust) eng ko‘p uchraydigan jinslardan biridir. Bazalt temirga boy bo‘lgani uchun beton (concrete) tarkibiga qo‘shimcha sifatida ishlatiladi. Bazalt magmatik tog‘ jinslarining eng keng tarqalgan turidir.
Pemza
Pemza — ichida minglab mayda pufakchalar bo‘ladigan yengil magmatik tog‘ jinsi. U oyoq tagidagi o‘lik terini tozalashda ishlatiladi. Shuningdek, u ishqalovchi/tozalovchi (abrasive) mahsulotlarda qo‘llanadi.
Quyidagi jadvalda magmatik tog‘ jinslarining boshqa misollari va ularning ayrim belgilari keltirilgan:
| Jins nomi | Rangi | Teksturasi |
| Diorit | o‘rtacha rangli (medium coloured) | yirik donali (coarse) |
| Riyolit | och rangli (pastel) (light coloured (pastel)) | pastel |
| Obsidian | to‘q rangli (dark coloured) | shisha (glass) |
| Tuf | mayda donali kul (fine-grained ash) | kul zarrachalari (ash particles) |
Ko‘p so‘raladigan savollar – FAQ
Q1
Nega magmatik tog‘ jinslari “birlamchi jinslar” deb ataladi?
Magmatik tog‘ jinslari magmadan hosil bo‘ladi va tog‘ jinslari aylanishini (rock cycle) boshlab beradi, shu sababli ular birlamchi jinslar (primary rocks) deb ataladi.
Q2
Magmatik tog‘ jinslarining eng ko‘p uchraydigan turi qaysi?
Bazalt magmatik tog‘ jinslarining eng ko‘p uchraydigan turidir. Okean tubining katta qismi bazaltdan tashkil topgan.
Q3
Qaysi magmatik tog‘ jinslari intruziv hisoblanadi?
Diorit, granit, pegmatit — intruziv magmatik tog‘ jinslaridir.
Q4
Qaysi magmatik tog‘ jinslari ekstruziv hisoblanadi?
Bazalt, tuf, pemza — ekstruziv jinslardir.
Q5
Qaysi magmatik tog‘ jinsi g‘ovak (porous) hisoblanadi?
Pemza — portlovchi vulqon otilishlari paytida hosil bo‘ladigan, och rangli va nihoyatda g‘ovak magmatik tog‘ jinsidir.
