Ufa haqida

Shahar
Ufa
boshq. Öfö
Yuqoridan pastga, chapdan o‘ngga: A. A. Nogaryov uyi, Boshqird davlat opera va balet teatri, Salavat Yulayev haykali, Ufaning Belaya daryosidan ko‘rinishi, Boshqirdiston Respublikasi Davlat majlisi — Qurultoy, «Lala-Lola» masjidi
54°44′ shimoliy kenglik 55°58′ sharqiy uzunlikHGYaO
Mamlakat  Rossiya
Maqomi Poytaxti Respublika
Federatsiya subyekti Boshqirdiston Respublikasi
Shahar okrugi Ufa shahri
Ichki maʼmuriy bo‘linishi 7 ta shahar tumani
Shahar okrugi maʼmuriyati rahbari Rustam Sharipov (v. b., 1-iyun 2026-yildan)
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan sana : 1586-yil
(yoki 1574)
Oldingi nomlari Shahar o‘rnida ilgari quyidagilar mavjud bo‘lgan: Pashkerti (V–XVI asrlar), Imen qala (XVI asr)
Shahar maqomi 1586-yildan
Boshqirdiston poytaxti 1922-yildan
Maydoni 708 yoki 715 km²
Markazining balandligi 212 m
Aholisi
Aholisi shahar:
↗1 166 098 (2025)
shahar okrugi:
↗1 167 775 kishi (2021)
Zichligi 1647,19 kishi/km²
Aglomeratsiya Ufa
Aglomeratsiya aholisi 1 534 372 kishi
Milliy tarkibi ruslar, tatarlar, boshqirdlar va boshqalar
Diniy tarkibi pravoslavlar, musulmonlar (sunniylar) va boshqalar
Aholisining nomlanishi ufaliklar, ufalik erkak, ufalik ayol
Rasmiy tillar rus tili va boshqird tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +7 347 yoki +7347
Pochta indekslari 450000—450999
OKATO 80401
OKTMO 80701000001
Boshqa maʼlumotlar
Mukofotlari Орден Ленина Орден Ленина Орден Октябрьской Революции Орден Дружбы народов
Mehnat jasorati shahri
Mehnat jasorati va shuhrati shahri
Daryo Belaya

gorodufa.ru
 (rus.) (boshq.) (ingl.)
Уфа (Россия)
Точка
Ufa
Moskva
Уфа (Башкортостан)
Ufa (Boshqirdiston)
Ufa
Точка
Ufa
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Ufa (boshq. Öfö Xalqaro fonetik alifbo: [ʏ̞ˈɸʏ̞]fayl haqida) — Rossiyadagi shahar, Boshqirdistonning poytaxti va eng yirik shahri. Bu shahar Rossiyaning milliondan ortiq aholiga ega shaharlaridan biri bo‘lib, aholi soni bo‘yicha , to‘qqizinchi o‘rinda turadi, shuningdek, Ufa aglomeratsiyasining markazidir. Ufa tumanining maʼmuriy markazi bo‘lib, uning tarkibiga kirmaydi, shuningdek, Ufa shahar okrugining maʼmuriy markazidir. Rossiya Federatsiyasining eng yirik iqtisodiy, madaniy va ilmiy markazlaridan biri hisoblanadi.

Tarixan Ufa uyezdining, Ufa provinsiyasining, Ufa noibligining, Ufa va Simbirsk general-gubernatorligining, Orenburg guberniyasining (1802—1865), Ufa guberniyasining, Ufa viloyatining markazi hamda Boshqirdiston ASSRning 1922-yildan tarixiy poytaxti bo‘lgan (1930-yildan Ufa tumanining maʼmuriy markazi). 1990-yildan Boshqirdiston Sovet Sotsialistik Respublikasining, 1992-yildan esa Boshqirdiston Respublikasining poytaxtidir. Shahar Ufa yarimorolida, Belaya (Agidel) va Ufa daryolarining suvayirg‘ichida joylashgan.

Nomi

Shahar nomining kelib chiqishi haqida bir necha faraz mavjud:

  • «Orenburg guberniyasining topografiyasi» (1755-yil) asarida P. I. Richkov shunday yozgan: «Ufa shahrining nomi unga yangidan berilmagan, balki avvalgi nomi tiklangan deb taxmin qilish mumkin. Chunki qadimdan shu joylarda yashagan xonlar o‘z shahrini aynan shunday ataganlar. Belaya daryosi bo‘yida qurilgan shaharni nima uchun Ufa daryosi nomi bilan atashganini tushunish qiyin: Belaya Ufadan ikki baravar kattaroq, Ufa esa shahardan taxminan uch verst yuqorida, o‘ng tomondan Belayaga quyiladi va u yerda hech qanday shahar inshooti yo‘q. Bundan tashqari, shahardan Ufa daryosi bo‘ylab besh verst narida, nihoyatda baland va chiroyli joyda hozirgacha qadimgi shahar xarobalari ko‘rinib turadi. Aytishlaricha, u yerda xonlar yashagan. Demak, hozirgi Ufa shahridan ilgari Ufa daryosi bo‘yidagi o‘sha manzil daryo nomi bilan Ufa deb atalgan bo‘lishi mumkin, keyinchalik ruslar qurgan shaharga ham Ufa nomi berilgan. Boshqirdlar Ufa daryosini Ufa-Idel, yaʼni Ufa daryosi, Belayani esa Aq-Idel, yaʼni oq daryo deb ataydilar».
  • Mixail Somov «Orenburg guberniyasi xabarnomasi»da (1864-yil) shunday yozgan: «…Sharqshunos olimlarimizdan birining fikrini qabul qilish to‘g‘riroq bo‘lsa kerak: uning taxminiga ko‘ra, nom … ‘upe’ — ‘balandlik’ so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan Ufa shakliga aylangan. Yuqorida aytilganidek, xon qarorgohi Ufa daryosining baland qirg‘og‘ida joylashganini hisobga olsak, bu juda ishonarli. Daryo ham keyinchalik shu nomni olgan bo‘lishi mumkin; avval esa u, ehtimol, Kara-Idel — Qorong‘i daryo deb atalgan (boshqirdlar uni baʼzan hozir ham shunday ataydilar), bu Belaya daryosining rangiga qarama-qarshi maʼnoda ishlatilgan. Ufa nomi dastlab faqat xon qarorgohiga berilgan, shaharning o‘zi esa Turatav deb atalgan bo‘lishi ham mumkin…».
  • «Orenburg guberniyasining 1865-yil uchun xotira kitobi»da quyidagi talqin berilgan: «Belayaning baland o‘ng qirg‘oqlarida Ufa shahri joylashgan (bu boshqirdcha so‘z bo‘lib, ‘qorong‘i suv’ degan maʼnoni anglatadi); boshqirdlar uni qadimdan shunday atashgan».
  • R. G. Kuzeyev A. A. Kamalovga tayanib, nom «upe» — Boltiqbo‘yi tillarida uchraydigan «daryo» so‘zidan kelib chiqqanini ko‘rsatadi.
  • Shuningdek, A. K. Matveyevning fikricha, daryo nomi eroniy tillardan kelib chiqqan bo‘lib, «ap» — «suv» degan maʼnoni anglatadi.
  • Turkiy tillar bo‘yicha tilshunos N. K. Dmitriyev va o‘lkashunos A. N. Sergeyevning talqiniga ko‘ra, shahar nomi boshqird tilidagi «Uba» — «tepalik», «qo‘rg‘on» so‘zidan kelib chiqqan.
  • D. G. Kiyekbayev Ufa nomini oraliq OvayokiUva shakllari orqali komi tilidagi va — «daryo» so‘ziga bog‘lagan.
  • Nom boshqirdlarning upey (boshq. öpəy) qabilasi etnonimidan kelib chiqqan, degan faraz ham bor; bu qabila Ufa daryosi bo‘yida yashaydi.
  • T. M. Garipov Ufa nomini vengercha o — «qadimgi, ko‘hna» (yoki boshqa talqinda uy — «yangi») hamda foyo — «daryo» so‘zlarining birikmasi sifatida izohlaydi.

Tabiiy-geografik tavsif

Geografik o‘rni

Ufa shahri Belaya daryosi (Agidel) bo‘yida, unga Ufa va Dyoma daryolari quyiladigan joyda, Belaya bo‘yidagi qirli-to‘lqinsimon tekislikda, tog‘ tizmalaridan 100 km g‘arbda — Janubiy Uralning g‘arbiy tomonida joylashgan. Shahar asosan Belaya va Ufa daryolari oralig‘idagi Ufa yarimorolida joylashgan. Shahar landshafti Ufaning rivojlanishi, qurilishi, rejalashtirilishi va bugungi qiyofasini ko‘p jihatdan belgilagan. Sutoloka daryosi daryosi Ufa yarimorolini Sutoloka jarligi orqali Belaya–Sutoloka hamda Sutoloka–Ufa qismlariga (landshaftlariga) ajratadi. Sutoloka jarligi. Shahar maydoni 708 yoki 715 km², chegarasining uzunligi esa 232 km. Ufa aholi zichligi mezoni bo‘yicha Rossiyaning eng keng hududli milliondan ortiq aholiga ega shahri va maydoni bo‘yicha beshinchi Rossiya shahri hamda uzunligi jihatidan Rossiya shahri.

Ufa vaqt mintaqasida MSK+2 joylashgan. Amalda qo‘llanadigan vaqtning UTCga nisbatan farqi +5:00 ni tashkil etadi.. Amaldagi vaqt va geografik uzunlik bo‘yicha shaharda o‘rtacha quyosh tushi soat 13:16 da kuzatiladi.

Gidrografiyasi

Shahar hududida Belaya daryosining kengligi 400 m, o‘rtacha chuqurligi 1,5–5 m. Bahorgi toshqin paytida suv sathi 6–9 m ko‘tariladi. Ufa daryosining kengligi 300 m, o‘rtacha chuqurligi 2–2,5 m.

Iqlimi

Iqlimi mo‘tadil kontinental, biroq Yekaterinburg yoki Perm.

shaharlariga qaraganda biroz yumshoqroq. O‘rtacha harorat: yanvarda −15 °C, iyulda 19,7 °C. Eng past harorat 1-yanvar 1979-yilda −48,5 °C, maksimal harorat esa 39,4 °C bo‘lib, 10-iyul 2023-yilda qayd etilgan. Havoning o‘rtacha yillik harorati 3,8 °C. O‘rtacha yog‘in miqdori 418 mm (chap qirg‘oq qismida — Kooperativnaya Polyana, Zaton hududida — 349 mm gacha, o‘ng qirg‘oqda esa yiliga 550–600 mm gacha).

Ufa iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yanv Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal t, °C 5,8 9,2 18,2 31,1 36,2 38,3 39,4 38,5 33,4 26,8 15,4 5 39,4
O‘rtacha maksimal t, °C −8,2 −6,8 0,2 10,9 19,9 24,6 25,9 23,5 17,2 8,7 −1 −6,9 9
O‘rtacha harorat, °C −12,3 −11,8 −5,1 5,2 13,2 18,1 19,7 17,2 11,3 4,6 −4,2 −10,7 3,8
O‘rtacha minimal t, °C −17 −17 −10,4 −0,1 6,8 11,9 13,7 11,6 6,5 1,1 −7,5 −14,9 −1,3
Mutlaq minimal t, °C −48,5 −43,5 −34,4 −27,8 −9,7 −1,2 1,4 −0,1 −6,8 −25,6 −35,1 −45 −48,5
Yog‘in miqdori (meʼyor), mm 48 39 32 33 47 67 55 58 51 58 52 51 590
Ufaning so‘nggi 10 yillik iqlimi (2012-yil yanvar — 2022-yil dekabr)
Ko‘rsatkich \ Davr Yanv Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
O‘rtacha maksimal t, °C −8,4 −8,7 −1 12,3 21,4 23,9 27,2 26,5 17,2 8,6 −0,5 −7,8 9,2
O‘rtacha harorat, °C −12,1 −13,6 −6,2 6,8 14,2 17,8 20,6 19,5 12,1 5,1 −2,7 −10,7 4,2
O‘rtacha minimal t, °C −16,2 −18,2 −11,3 1,2 6,9 11,6 14,0 12,5 7,0 1,6 −4,8 −13,8 −0,8

Ekologiyasi

1960-yillarda Ufadagi «Ximprom» ishlab chiqarish birlashmasining (hozir zavod yopilgan) 19-sexida xlorfenoksisirka kislotasi asosidagi gerbitsidlar (2,4-D, 2,4,5-T va ularning tuzlari) ishlab chiqarish jarayonida bir necha avariya yuz bergan. Ishlab chiqarishning qo‘shimcha mahsulotlari tarkibida, asosan, TCDD bo‘lgan. Avariyalar oqibatida zavod xodimlari og‘ir zaharlanish va xlorakne kasalligiga chalingan, o‘lim holatlari ham yuz bergan. Sex hududi ham ifloslangan va hozirgacha katta xavf tug‘diradi. Shunga qaramay, avariyalardan keyin ham 5-sexda 2,4,5-TXF ishlab chiqarish davom ettirilgan.

«Ufaximprom» ishlab chiqarish birlashmasidagi avariyalar natijasida TCDD hosil bo‘lish reaksiyasi

Zavod hududini ifloslantirgan TCDD miqdori 200 kg dan ortiq deb baholanadi. Uning katta qismi shlam to‘plagichlarga ko‘milgan. Shlam to‘plagichlardan TCDDning yerosti suvlariga o‘tishi shahar uchun katta xavf tug‘diradi: zaharli modda suv o‘tkazuvchi qatlamlar orqali yuqoriga ko‘tarilib, tuproqning ustki qatlamlari va atmosferaga chiqishi mumkin.

Shahar ekologiyasiga katta zarar yetkazgan yana bir hodisa — Fenol falokati bo‘lib, u 1989-yil noyabridan 1990-yil martigacha dioksinlar bilan ifloslanish yuz bergan o‘sha «Ufaximprom» kimyo zavodida sodir bo‘lgan. Avariya oqibatida Chernushka, Shugurovka va Ufa daryolari jiddiy ifloslangan. Ufaning janubiy suv olish inshootidan fenol bilan ifloslangan ichimlik suvini isteʼmol qilgan aholining umumiy soni 672 876 kishini tashkil etgan.

2015–2019-yillarda atmosferaga chiqarilgan ifloslantiruvchi moddalar hajmi jadvalda ko‘rsatilgan.

2015-y. 2016-y. 2017-y. 2018-y. 2019-y.
Jami shahar bo‘yicha, shu jumladan: 222,2 234,6 225,1 211,8 214,2
statsionar manbalardan 140,6 153,0 143,5 130,2 175,6
transport vositalaridan 81,6 81,6 81,6 81,6 38,6

Statsionar manbalardan chiqadigan ifloslantiruvchi moddalarning asosiy qismi neftni qayta ishlash sanoati (71%) va energetika (4,3%) korxonalariga to‘g‘ri keladi. Avtomobil transportining umumiy atmosfera chiqindilaridagi ulushi 22% ni tashkil etadi. Shahar aholisining har biriga hisoblaganda atmosferaga chiqarilgan ifloslantiruvchi moddalar miqdori 0,190 tonna bo‘lgan.

Tarixi

O‘rta asrlar

Yevropa xaritasi, muallif — Gerard Merkator. Unda hozirgi Ufa o‘rnida bo‘lgan deb taxmin qilinadigan Paskerti shahri, sharqroqda esa Sagatin shahri ko‘rsatilgan. Bundan tashqari, xaritada Qozon, Bulgar va Siber shaharlarini ko‘rish mumkin. Xarita 1554-yilda tuzilgan va muallif vafotidan keyin, 1596-yilda nashr etilgan.

Taxminlarga ko‘ra, V–XVI asrlarda hozirgi Ufa hududida o‘rta asr shahri mavjud bo‘lgan. Venetsiyalik kartograflar Pitsigani (1367-yil) xaritasida va Kataloniya atlasida (1375-yil) Agidel daryosi bo‘yidagi Pashkerti (Boshqort) shahri, shuningdek, Gerard Merkator xaritasida (1554-yil) ham qayd etilgan. Fransuz sharqshunosi Anri Kordye Pashkerti joylashuvini hozirgi Ufa shahri o‘rni bilan bog‘laydi.

Rus tarixchisi Pyotr Richkov ruslar kelguniga qadar Ufa hududida katta shahar bo‘lganini yozgan. Orenburg guberniyasida xizmat qilgan rus amaldori Vasiliy Belenskiy esa Ufaga boshqirdlar asos solganini qayd etgan.

Ufa paydo bo‘lishidan oldingi manzilgohlar bilan qator qadimgi shaharchalar bog‘lanadi, jumladan, Ufa II (maydoni taxminan 2 ga, IV/V–XIV asrlarga oid topilmalar) hamda V–VII asrlarga mansub Turbaşli madaniyatining zodagonlar qabrlari. XIV–XVI asrlardagi G‘arbiy Yevropa kartograflari uni Ufa daryosining quyilish joyi.

yaqinida tasvirlaganlar. XVI asrda hozirgi Ufa o‘rnida No‘g‘ay O‘rdasi biylari noibining qarorgohi — Imen-qala («Eman shahar») mavjud bo‘lgan. Ufa guberniyasining XV — XVI asr boshlariga oid, hozirgacha saqlanmagan qo‘lyozma tarixiy hujjatlari va boshqird xalq rivoyatlaridan foydalangan P. I. Richkov ruslar kelishidan oldin Ufa hududida Belaya daryosining baland qirg‘og‘i bo‘ylab Ufa daryosi quyilish joyidan «o‘n verstcha» masofaga cho‘zilgan katta shahar bo‘lganini yozgan. Unda To‘ra xon qarorgohi joylashgan. M. Somov shunday yozadi: «Yuqorida aytilganidek, Ufa joylashgan hudud qadimdan boshqirdlar tomonidan egallangan, ularning xoni ham shu yerda qarorgoh tutgan. Boshqirdlarning binolari, hatto xon qarorgohi ham yog‘ochdan bo‘lgani uchun qo‘rg‘onlardan boshqa hech qanday iz qolmagan. Xon qarorgohi Ufa daryosining baland, manzarali qirg‘og‘ida, bugungi kunda Chyortovo gorodishche deb ataladigan joyda bo‘lgan. Boshqirdlar Ufada faqat qishda yashab, yozda chorvasi uchun qulay yaylovlarga ko‘chgan. Shaharning o‘zi avval boshqirdlar shahri bo‘lgan o‘sha yerning o‘zida, faqat Sutoloka va Belaya daryolariga yaqinroqda barpo etilgan».

Hozirgi shaharning tashkil topishi

Ufa asoschisi — voyevoda Mixail Aleksandrovich Nagoy haykali

Mavjud tarixiy manbalarga ko‘ra, Ufa tarixi 1586-yilda (boshqa maʼlumotlarga ko‘ra 1574-yilda) Ufa kremlining o‘rta asr shaharchasi o‘rnida qurilishi bilan boshlanadi. Qalʼa asoschisi va birinchi shahar voyevodasi Mixail Nagoy bo‘lgan. XVI asr oxiridan Ufa siyosiy surgun joyi sifatida ishlatilgan.

Ufalik dvoryanlar — Artemyevlar shajarasiga ko‘ra, 1560-yilda duma dvoryani I. A. Artemyev Ivan IV Vasilyevichning buyrug‘i bilan Belaya Volojka daryosi bo‘yida qalʼa quriladigan joyni belgilash va atrofiy chegaralarni aniqlash uchun boshqird o‘lkasiga kelgan.

XVIII asrdan keng tarqalgan talqinga ko‘ra, Muqaddas Uchlik bayrami kuni 30 mayda 1574 Moskva o‘qchilari otryadi Ivan Nagoy boshchiligida Sutoloka va Nogayka daryolari quyilish joyiga kelib tushgan. Shu yerning qirg‘og‘ida Ufaning ilk shahar binosi — kichik bir kunda qurilgan Muqaddas Uchlik cherkovi barpo etilgan. O‘sha yili Uchlik tepaligida ular yog‘och qo‘rg‘on qurganlar. Biroq Artemyevlar shajarasidagi maʼlumotlar ham, 1574-yilda qalʼa qurilgani haqidagi faraz ham hozircha hujjatlar bilan tasdiqlanmagan.

Tarixiy manbalarga ko‘ra, 1586-yilda «Ufadagi yangi shahar» — Ufa qalʼasi qurilib, u Ufa uyezdining maʼmuriy markaziga aylangan. Birinchi voyevoda etib Moskva hukumati tayinlagan Mixail Nagoy qo‘yilgan. Uning qo‘l ostida 150–200 nafar o‘qchidan iborat garnizon bo‘lgan. Ufa garnizonining vazifalariga Belaya daryosidan janubdagi dasht hududlarini nazorat qilish va mahalliy aholidan yasoq yig‘ish kirgan. Qalʼa umumiy uzunligi 440 metr bo‘lgan yog‘och qoziqlar bilan o‘rab olingan, uning janubiy va shimoliy qismlarida eman minoralar qad ko‘targan.

1586-yildan oldin bo‘lajak qalʼa yoki cherkov shu hududda mavjud bo‘lganini tasdiqlovchi dalillar hali topilmaganiga qaramay, mahalliy o‘lkashunoslik adabiyotida va rasmiy hujjatlarda aholi manzilgohi 1574-yilda tashkil topgan, 1586-yilda esa unga rasman «shahar maqomi» berilgan degan talqin mustahkam o‘rnashgan.

Rossiya tarkibida

2024-yilgi pochta markasi. Ufa shahrining 450 yilligi

1635-yilda Ufa garnizoni sibirlik shahzoda Abloy va unga ittifoqchi qalmoqlarning hujumini qaytargan; Abloyning o‘zi asir olingan. XVII–XVIII asrlarda Ufa qalʼa-shahardan asta-sekin o‘lkaning maʼmuriy va iqtisodiy markaziga aylangan. 1708-yildan u Qozon guberniyasi tarkibida bo‘lgan. 1728-yilda shahar Ufa provinsiyasining markaziga aylanib, uning voyevodasi bevosita Senatga bo‘ysungan. 1744-yilda Ufa Orenburg guberniyasiga qo‘shilgan. 1773–1774-yillar qishida Pugachyov qo‘zg‘oloni davrida Ufa qo‘zg‘olonchilar qamali va hujumlariga bardosh bergan. 1781-yil dekabridan shahar Ufa noibligining markazi bo‘lgan, 1796-yilda esa qayta Orenburg guberniyasiga o‘tkazilgan. 1802-yildan Ufa gubernator va guberniya idoralari joylashgan guberniya shahriga aylangan. 1865-yilda shahar Ufa guberniyasining markaziga aylandi. 1922-yildan Ufa Boshqirdiston ASSRning poytaxti bo‘ldi. Ulug‘ Vatan urushi davridagi evakuatsiya vaqtida Ufaga ko‘chirib keltirildi sanoat korxonalari, ilmiy va taʼlim muassasalari hamda aholi.

2015-yilda Ufada sammitlar Shanxay hamkorlik tashkiloti va BRIKS.

Maʼmuriy-hududiy tuzilishi

Shahar tumanlari Maʼmuriy xarita
№
xaritada
xarita
Tuman Aholisi
 01 Dyoma tumani↗83 203
 02 Kalinin tumani↘207 664
 03 Kirov tumani↗174 837
 04 Lenin tumani↗91 530
 05 Oktabr tumani↘245 416
 06 Orjonikidze tumani↘161 291
 07 Sovet tumani↗180 868
Административная карта Республики Башкортостан
Boshqirdiston Respublikasining maʼmuriy xaritasi

Amaldagi Maʼmuriy-hududiy tuzilishga ko‘ra, Ufa shahri 7 ta shahar tumanidan:

Tumanlarga bevosita 2 ta qishloq aholi punkti (Knyazevo qishlog‘i Kalinin tumaniga, Vetoshnikovo qishlog‘i Lenin tumaniga bo‘ysunadi) va 5 ta qishloq kengashi (jami 22 ta aholi punktini birlashtiradi) qaraydi: Fyodorovka qishloq kengashi Kalinin tumaniga, Iskino qishloq kengashi Kirov tumaniga, Nagayevo qishloq kengashi Oktabr tumaniga, Novocherkassk va Turbasli qishloq kengashlari esa Orjonikidze tumaniga bo‘ysunadi. Shahar tarkibidagi tumanlar va qishloq kengashlari shahar okrugi Ufa shahri hududida joylashgan, biroq o‘zlari alohida munitsipal tuzilmalar hisoblanmaydi. Atrofdagi qishloq aholi punktlarining qo‘shilishi natijasida Kirov va Oktabr tumanlari bir-biridan ajralgan ikki qismdan iborat ixcham bo‘lmagan hududlarga ega. Oktabr tumanining ikki qismi boshqa shahar tumanlari hududlari bilan, Kirov tumanining ikki qismi esa quyidagi hududlar bilan ajralgan: shahar okrugi tarkibiga kirmaydigan hududlar.

Hokimiyat organlari

Ufa shahar okrugi kengashi va maʼmuriyati

Mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish

Mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlari Ufa shahar okrugida mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlari quyidagilar:

  • Ufa shahar okrugi kengashi (Ufa shahar kengashi) — munitsipal o‘zini o‘zi boshqarishning vakillik organi. U mahalliy saylovlarda saylanadigan 36 nafar deputatdan tuziladi, vakolat muddati 5 yil;
  • Ufa shahar okrugi kengashi raisi — Ufa shahar okrugi boshlig‘i kengash deputatlari orasidan saylanadi, vakolat muddati 5 yil;
  • Ufa shahar okrugi maʼmuriyati (Ufa shahar maʼmuriyati) — mahalliy o‘zini o‘zi boshqarishning ijroiya organi. Uning tuzilmasi maʼmuriyat rahbarining taqdimnomasiga ko‘ra kengash tomonidan tasdiqlanadi;
  • Ufa shahar okrugi maʼmuriyati rahbari yakka boshqaruv tamoyili asosida maʼmuriyat faoliyatiga rahbarlik qiladi. U tanlov natijasiga ko‘ra tuziladigan shartnoma asosida tayinlanadi. Uning vakolat muddati tegishli chaqiriq kengashining vakolat muddati bilan cheklanadi, lekin 2 yildan kam bo‘lmaydi.

Ufada joylashgan respublika hokimiyat organlari

Sudlar Ufada Boshqirdiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi, Boshqirdiston Respublikasi arbitraj sudi hamda Boshqirdiston Respublikasi Oliy sudi, shuningdek, harbiy, magistrat va federal tuman sudlari.

Aholisi

Aholi soni
1650171818111840185618631865187918861897
700↗5600↗9200↗16 500↘12 900↗16 500↗20 100↗23 200↗27 000↗49 275
1913191419161920192319261931193319371939
↗100 700↘99 900↗112 700↘92 800↘85 300↗97 737↗123 446↗167 900↗216 449↗250 011
1945195619591962196719681970197319751976
↗264 800↗265 000↗546 878↗610 000↗704 000↗733 800↗770 905↗844 000↗924 000→924 000
1979198219851986198719891990199119921993
↗969 289↗1 023 000↗1 040 000↗1 043 000↗1 092 000↘1 082 052↗1 088 000↗1 097 000→1 097 000↘1 096 000
1994199519961997199819992000200120022003
↘1 092 000→1 092 000↗1 094 000↘1 082 000↗1 084 000↗1 088 900↗1 091 200↘1 088 800↘1 042 437↗1 043 306
2004200520062007200820092010201120122013
↘1 040 623↘1 036 026↘1 029 616↘1 022 575↘1 021 458↗1 024 842↗1 062 319↗1 065 602↗1 072 291↗1 077 719
2014201520162017201820192020202120232024
↗1 096 702↗1 105 667↗1 110 976↗1 115 560↗1 120 547↗1 124 226↗1 128 787↗1 144 809↗1 157 994↗1 163 304
2025
↗1 166 098

Tumanlar bo‘yicha Ufa aholisi, 2010-yilgi aholini ro‘yxatga olishga ko‘ra %, I qism
Tumanlar bo‘yicha Ufa aholisi, 2010-yilgi aholini ro‘yxatga olishga ko‘ra %, II qism

1-yanvar 2025-yil holatida shahar aholi soni bo‘yicha 9-o‘rinda, Rossiyaning jami 1124 ta shahri. orasida bo‘lgan. Bundan tashqari, 31-o‘rinni Yevropada aholi soni bo‘yicha egallaydi.

2025-yilda Ufa aholisi 1 190 254 kishini tashkil etadi.

Ufa aglomeratsiyasi aholisi (Ufa shahar okrugi hamda Ufa, Blagoveshchensk, Chishmi, Iglino, Karmaskali va Kushnarenkovo tumanlari) 1 534 372 kishini tashkil etadi (2021). 2008-yildan boshlab aholining tabiiy o‘sishi kuzatila boshlagan. 1-yanvar 2009-yil holatiga ko‘ra, shaharda respublika aholisining 25,4 foizi yoki respublika shahar aholisining 42,2 foizi yashagan. Ayollar soni erkaklardan ko‘p (mos ravishda 54,5% va 45,5%), har 1000 ayolga 835 erkak to‘g‘ri kelgan. Mehnat yoshidan kichiklar ulushi 15,4%, mehnat yoshidagilar 65,2%, mehnat yoshidan kattalar esa 19,4% ni tashkil qilgan. 2016-yilda o‘rtacha umr davomiyligi ayollarda 75 yosh, erkaklarda 66 yosh bo‘lgan. Shaharning millioninchi aholisi 12-avgust 1980-yilda tug‘ilgan. Ammo Boshqirdiston ko‘p millatli hudud bo‘lgani sababli SSSRning ko‘plab shaharlaridagi odatdagidek bir chaqaloq emas, birdaniga uch bola — boshqird Salavat Bazarov, rus Pyotr Soshnikov va tatar Gulshat Zaripova millioninchi aholi deb eʼtirof etilgan. Ufa Rossiyada milliondan ortiq aholiga ega 11-shahar, SSSRda esa 21-shahar bo‘lgan.

Milliy tarkibi

YillarAholi soni (kishi)shu jumladan
ruslarboshqirdlartatarlarukrainlar
189749 27542 1193151252443
192092 80069 900120010 0001700
192385 30064 000360012 500maʼlumot yo‘q
192698 53774 785463214 331534
1939250 000176 40015 40039 0006200
1959546 878355 19230 321115 14615 131
1970770 905475 48054 368183 32619 257
1979976 858568 50492 678240 88125 739
19891 079 765585 337122 026291 19028 107
20021 049 479530 136154 928294 39917 772
20101 071 640494 723172 794286 40912 485
20211 167 775557 492233 128308 3814543

2020-yilgi aholini ro‘yxatga olish natijalariga ko‘ra, quyidagi millat vakillari yashagan (ulushi 0,1% dan kam bo‘lgan millatlar va boshqa maʼlumotlar uchun «Boshqalar» qatorining izohiga qarang):

MillatSoni, kishiUlushi
Ruslar546 61347,75 %
Tatarlar302 25426,40 %
Boshqirdlar228 54219,96 %
Chuvashlar55730,49 %
Mariylar54750,48 %
Ukrainlar44970,39 %
O‘zbeklar33750,29 %
Tojiklar30990,27 %
Armanlar28170,25 %
Ozarbayjonlar16630,15 %
Beloruslar12810,11 %
Boshqalar39 6203,46 %
Jami1 144 809100,00 %

Iqtisodiyoti

Ufa Boshqirdiston iqtisodiyotining o‘sish nuqtalaridan biri bo‘lib, Rossiya iqtisodiyotiga katta hissa qo‘shadi. Shaharda mamlakat uchun muhim mahsulotlar: benzin, dizel yoqilg‘isi, propilen polimerlari, shuningdek, yelimlangan fanera, neft va mazut ishlab chiqariladi. Ufa qayta ishlash sanoatining asosini neft mahsulotlari va neft-kimyo mahsulotlarini ishlab chiqarish, mashinasozlik hamda kimyo sanoati tashkil etadi.

2020-yilda Ufaning yirik va o‘rta korxonalarida barcha iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha o‘z ishlab chiqarishidan jo‘natilgan mahsulotlar hajmi 1 trillion 91,4 milliard rublni yoki 56,6 foizni tashkil etdi. Bu Boshqirdiston.

ning umumiy sanoat mahsulotlari hajmidagi ulushidir. Boshqirdiston Respublikasining Ufa shahar okrugini 2030-yilgacha ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish strategiyasi mavjud.

Transporti

Ufa — Rossiyaning yirik transport tuguni (temiryo‘l, quvur, avtomobil magistrallari, havo va daryo yo‘llari). Kema qatnovi mavjud Belaya daryosi o‘zining Ufa irmog‘i bilan bu yerda tarixiy Transsibir magistrali yo‘nalishi bilan kesishadi. Shahar Ufa va Belaya daryolari orqali markaziy va chekka qismlarga bo‘lingan.

Avtomobil transporti

Belaya daryosi ustidagi ko‘prik — Boshqirdiston poytaxtining janubiy darvozasi

Avtomobil yo‘llari shaharni Moskva, Sankt-Peterburg, Chelyabinsk, Qozon, Samara, Perm, Orenburg va Sochi bilan bog‘laydi. Bundan tashqari, shaharning janubiy chekkasidan federal M5 «Ural» avtomobil yo‘li o‘tadi. Ufadan janubga R240 Ufa–Orenburg trassasi boshlanadi; u Ufa xalqaro aeroportiga ham olib boradi. Boshqirdiston Respublikasi shaharlari va tumanlari hamda yaqin qo‘shni hududlar bilan avtobus qatnovi yo‘lga qo‘yilgan. Shaharlararo avtobuslar Janubiy avtovokzaldan jo‘naydi (asosiy tashuvchi — «Bashavtotrans»).

» davlat unitar korxonasi). 2024-yilda Ufaning sharqiy chiqish yo‘li ko‘prikli o‘tish joyi va tunnel.

bilan foydalanishga topshirilgan.

Ufa (stansiya)

Temiryo‘l vokzaliSamaraSamara — Ufa — Zlatoust — Chelyabinsk — Yekaterinburg temiryo‘l loyihasi 1885-yilda tasdiqlangan. Temiryo‘l ko‘prigi Belaya daryosi ustidan 1888-yilda qurilgan. Ufa orqali o‘tuvchi temiryo‘llar Rossiyaning g‘arbiy va markaziy hududlarini Ural va Sibir.

bilan bog‘laydi. Bu yerda «Rossiya temiryo‘llari» ochiq aksiyadorlik jamiyatining filiali — Kuybishev temiryo‘li Boshqirdiston bo‘limining markazi joylashgan. Shaharda 9 ta temiryo‘l stansiyasi mavjud. Eng yirik yuk stansiyasi Dyoma (bundan tashqari, Benzin yuk stansiyasi ham mavjud), asosiy yo‘lovchi stansiyasi esa Ufa stansiyasidir. 2008-yil noyabrida qayta qurishdan so‘ng vokzal majmuasining birinchi navbati ochilgan. 1965–2017-yillarda Ufa va Moskva o‘rtasida maxsus nomli yo‘lovchi poyezdi ««Boshqirdiston» (1993-yilgacha «Boshqiriya») qatnagan.

Havo transporti

Birinchi aerodrom uchun maydon Sharqiy slobodada, savdogar Kosterinning sobiq shahar tashqarisidagi uyi yonida tozalangan. Muntazam havo qatnovlari 1938-yildan faoliyat yuritmoqda.[manba 458 kundan beri ko‘rsatilmagan] 1962-yilda Bulgakovo qishlog‘i yaqinida yangi aeroportning birinchi navbati ochilgan. Shahar janubi-g‘arbida joylashgan Ufa xalqaro aeroportidan 27 ta shaharga muntazam ichki reyslar amalga oshiriladi; ularning barchasi Rossiyada joylashgan. Shuningdek, quyidagi shaharlarga muntazam xalqaro reyslar ham bajariladi: Istanbul, Antaliya, Barselona, Dalaman, Toshkent, Xo‘jand, Bangkok, Dushanbe, Larnaka, Dabolim (Goa), Dubay, Iraklion, Boku va boshqalar. 2014-yilda aeroport yo‘lovchi oqimi bo‘yicha Volgabo‘yi federal okrugi aeroportlari orasida yetakchi bo‘ldi.

Ufa — dunyodagi kodi (UFA) nomiga mos keladigan va nomi aviatsiyada qisqartirishsiz ishlatiladigan kam sonli aeroportlardan biridir.

Bundan tashqari, shahar ichida sport Zabelskiy aerodromi, shahardan 32 km g‘arbda Pervushino yengil aviatsiya aerodromi, 15 km sharqda esa Taush aerodromi joylashgan.

Suv transporti

Belaya daryosining Ufa qirg‘oqbo‘yi sayilgohi. Arka

Belaya daryosida kema qatnovi rasman qariyb bir yarim asrdan beri mavjud. Shaharni eng qisqa vaqtda eng chiroyli manzaralardan tomosha qilish uchun daryo sayohatlari juda qulay. Daryo transporti (ichki suv transporti) tabiiy (daryo, ko‘l) va sunʼiy (kanal, suv ombori) ichki suv yo‘llarida kema orqali yuk va yo‘lovchi tashiydi. Ufadagi daryo sohasi korxonalarining ilgari eng yiriklaridan biri Boshqirdiston daryo kemachilik korxonasi bo‘lgan. Yozda Belaya va Ufa daryolarida Ufa parom o‘tish joylari ishlaydi.

Shahar ichidagi jamoat transporti

Shahar jamoat transportida tramvaylar, , trolleybuslar, , avtobuslar, , yo‘nalishli taksilar, va taksilar ishlaydi. Metropoliten qurilishi nomaʼlum muddatga to‘xtatilgan. Uning o‘rniga 2024-yilda (Ufaning 450 yilligi munosabati bilan) yangi bosh rejada quyidagi transport qatnovini tashkil etish ko‘zda tutilgan: tezyurar tramvay.

Diqqatga sazovor joylar

Meʼmorchiligi

Ufadagi saqlanib qolgan eng qadimgi bino — Oktyabrskaya Revolyutsiya ko‘chasi, 57/1-uydagi mashhur kon sanoatchisi Demidovga qarashli bir qavatli burchak turar joyidir. U XVIII asr o‘rtalarida qurilgan. Uy 1774-yil noyabrida (boshqa maʼlumotga ko‘ra, 1775-yil boshlarida) unda rus sarkardasi Aleksandr Vasilyevich Suvorov to‘xtab o‘tgani bilan mashhur. Uni imperatritsa Yekaterina II Pugachyov qo‘zg‘olonini bostirishda yordam berish uchun yuborgan edi.

1803-yilda Orenburg fuqarolik gubernatori Aleksey Aleksandrovich Vrasskiy (Vrajskiy, Vrazskiy) Ufaning yangi rejalashtirish loyihasini tayyorlab, imperator Aleksandr Iga taqdim etgan. Rejani guberniya meʼmori M. Delmedino ishlab chiqqan. Yangi bosh rejada Ufaga yanada tekis va quruq hududga ko‘chirish taklif etilgan. Shaharni kengaytirish bilan birga, mavjud eski ko‘chalarga ko‘ndalang yangi ko‘chalar o‘tkazish ko‘zda tutilgan. Ushbu rejaning keyingi taqdiri nomaʼlum.

1816-yilgi yong‘indan so‘ng Rossiyada xizmat qilgan shotlandiyalik meʼmor Uilyam Geste 667,5 ga hudud uchun shaharning birinchi bosh rejasini tuzgan. 1817-yil dekabrida u Ufaga kelib, guberniya yer o‘lchovchisi Smetanin bilan birga rejaga tuzatishlar kiritgan. Hukumat ushbu loyihani 3-mart 1819-yilda tasdiqlagan. Bosh reja XIX asr davomida shahar qurilishi yo‘nalishlarini belgilagan. Geste rejasi bo‘yicha shahar chegaralari Telegrafnaya ko‘chasidan Nikolskaya ko‘chasigacha va Belaya daryosidan Bogorodskaya ko‘chasigacha kengaytirilgan. Meʼmor mavjud qurilish va relyefdan unumli foydalangan. U Bolshaya Kazanskaya ko‘chasini (shaharning bosh ko‘chasini) qadimgi markazdagi Troitskaya va Nijnetorgovaya maydonlaridan shaharning yangi savdo markazi — kelajakdagi Gostiniy dvor joylashgan Verxnetorgovaya maydonigacha olib chiqqan. Shu bilan birga, Ufaning yangi maʼmuriy markazi — Sobornaya maydoni Teatralnaya ko‘chasi orqali Verxnetorgovaya maydoni bilan bog‘langan. Ufaning maʼmuriy-savdo markazi uzoq vaqt shaharning tarixiy yadrosida saqlanib qolgan.

Shahardagi eng baland bino — 31 qavatli Idel-tauer osmono‘par binosi (balandligi 102,3 metr). U 2018-yil dekabrida qurilgan va shaharning shimoliy qismidagi Oktabr prospektida joylashgan. Balandligi bo‘yicha ikkinchi bino — markaziy ofis «Uralsib» moliyaviy korporatsiyasiga tegishli. Bu 26 qavatli, balandligi 100,5 metrlik bino. Uning ro‘parasida Ufaning birinchi 9 qavatli, 1962-yilda qurilgan turar joyi joylashgan.

2014-yil holatiga ko‘ra, Boshqirdiston Respublikasining Ufa shahar okrugi maydoni 71,6 ming gektarni, shundan qurilish egallagan hudud 20 ming gektarni tashkil etgan. Uy-joy fondi 23 million 800 ming kvadrat metr bo‘lgan. Aholining uy-joy bilan taʼminlanganligi har kishiga 21,6 kvadrat metrni tashkil qilgan. Ufa yarimorolida qurilish zichligi koeffitsiyenti 0,55, shahardagi binolarning o‘rtacha balandligi besh qavat bo‘lgan. Shahar muhiti sifati reytingiga ko‘ra, u Rossiya Federatsiyasi Mintaqaviy rivojlanish vazirligi, Rossiya muhandislari ittifoqi, Qurilish va uy-joy kommunal xo‘jaligi federal agentligi, Isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish va inson farovonligini nazorat qilish federal xizmati, shuningdek, M. V. Lomonosov nomidagi Moskva davlat universiteti tomonidan 2012-yilda tuzilgan ro‘yxatda 10-o‘rinni egallagan. Rossiyaning yuzta eng yirik shahri bo‘yicha 2013-yil Sankt-Peterburgdagi Urbanistika instituti tuzgan umumiy reytingda esa yashash qulayligi bo‘yicha ikkinchi o‘rinni egallagan.

Ufa shahar okrugi maʼmuriyatining Yer va mulk munosabatlari boshqarmasi boshlig‘i Rail Yenikeyevning aytishicha, kamida 2019-yilgacha bo‘lgan bir necha yil davomida shahar budjetida meʼmoriy yodgorliklarni saqlash uchun mablag‘ ajratilmagan.

Yodgorliklari

Sovet maydonida general Shaymuratov haykali
Pochta markasi. Mehnat jasorati shaharlari. Ufadagi front orti mehnatkashlari haykali (haykaltarosh A. Kovalchuk)
Rossiya bankining 3 rubllik, 2024-yilgi kumush tangasi.
Ufa shahri tashkil topganining 450 yilligi
  1. Yakutov bog‘i,
  2. Chernikovka, G‘alaba bog‘i.
SSSRning 1961-yilgi pochta markasi. Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikalarning poytaxtlari. Boshqirdiston ASSR. Ufa, Sovet ko‘chasi

Favvoralar

Ufada jami 20 dan ortiq suv inshooti mavjud. Hozir ham ishlayotgan eng eski Ufa favvorasi 1956-yilda Orjonikidze nomidagi madaniyat saroyi yonida qurilgan. Har yili favvoralar mavsumi ochilishi bayram bilan nishonlanadi; unda ijodiy jamoalar va yakkaxon ijrochilar chiqishlari, bolalar va o‘smirlar uchun o‘yin dasturlari tashkil etiladi.

Bog‘lar va xiyobonlar

Ufa — yashil shahar. Buni o‘rmon-parklar va jarliklar, bog‘lar, xiyobonlar, alleya va bulvarlar kabi ko‘plab yashil hududlar tasdiqlaydi; ular shahar hududining katta qismini egallaydi. Ufada o‘nta madaniyat va istirohat bog‘i, bitta harbiy-memorial bog‘, to‘rtta bog‘, uchta tarixiy alleya, oltita o‘rmon-park, ikkita dendropark, bitta botanika bog‘i va bitta limonariy mavjud.

Fan va taʼlim

Fan rivojining uchta markazi ajralib turadi:

  1. Institutlar (Rossiya Fanlar akademiyasi Ufa ilmiy markazi): matematika, molekulalar va kristallar fizikasi, mexanika, neft-kimyo va kataliz, organik kimyo va boshqalar;
  2. Muassasalar (Boshqirdiston Respublikasi Fanlar akademiyasi): Ko‘z kasalliklari ilmiy-tadqiqot instituti, «Boshqird ensiklopediyasi» ilmiy-nashriyot majmuasi, quvur transporti gidravlikasi markazi, «Bioplant» biotransplantatlar va biopreparatlar ilmiy-tadqiqot hamda ishlab chiqarish instituti va boshqalar.
  3. Xususiy kompaniyalarning loyiha va ilmiy-tadqiqot institutlari: RN-UfaNIPIneft, Bashgiproneftexim va boshqalar.

Oliy taʼlim muassasalari

  1. Ufa fan va texnologiyalar universiteti. 2022-yilda Boshqirdiston davlat universiteti (1909-yilda Ufa o‘qituvchilar instituti sifatida tashkil topgan) va Ufa davlat aviatsiya texnika universiteti (1932-yilda Ribinsk shahrida tashkil topgan va 1941-yilda Ufaga evakuatsiya qilingan) birlashishi natijasida tashkil etilgan;
  2. Boshqirdiston davlat agrar universiteti. 23-iyul 1930-yilda Boshqirdiston qishloq xo‘jaligi instituti sifatida tashkil etilgan;
  3. Boshqirdiston davlat tibbiyot universiteti. 1932-yilda Boshqirdiston tibbiyot instituti sifatida tashkil etilgan;
  4. Ufa davlat neft texnika universiteti. 1948-yilda Ufa neft instituti sifatida tashkil etilgan;
  5. M. Oqmulla nomidagi Boshqirdiston davlat pedagogika universiteti. 1967-yilda Boshqirdiston pedagogika instituti sifatida tashkil etilgan;
  6. Zagir Ismagilov nomidagi Ufa davlat sanʼat instituti. 1968-yilda Ufa sanʼat instituti sifatida ochilgan;
  7. Rossiya IIV Ufa yuridik instituti. 1988-yilda SSSR IIV Ufa oliy maktabi sifatida tashkil etilgan;
  8. Boshqirdiston Respublikasi rahbari huzuridagi Boshqirdiston davlat xizmati va boshqaruv akademiyasi. 1991-yilda Boshqirdiston tijorat akademiyasi sifatida tashkil etilgan.

Federal davlat oliy taʼlim muassasalarining filiallari:

  1. Rossiya Federatsiyasi hukumati huzuridagi Moliya universitetining Ufa filiali. 1932-yilda o‘quv-maslahat punkti VZFEI sifatida tashkil etilgan, 1958-yildan filial;
  2. Boshqirdiston jismoniy tarbiya instituti (filial) Ural davlat jismoniy tarbiya universiteti. 1989-yilda Chelyabinsk davlat jismoniy tarbiya institutining o‘quv-maslahat punkti sifatida tashkil etilgan, 2000-yildan filial, 2005-yildan hozirgi nomi va maqomiga ega;
  3. Ufa instituti (filial) G. V. Plexanov nomidagi Rossiya iqtisodiyot universiteti. 1959-yilda Butunittifoq sovet savdosi sirtqi institutining o‘quv-maslahat punkti sifatida tashkil etilgan, 1993-yildan filial, 1997-yildan institut, 2019-yilda yopilgan.

Nodavlat oliy taʼlim muassasalari:

  1. Boshqirdiston ijtimoiy texnologiyalar instituti (filial) Mehnat va ijtimoiy munosabatlar akademiyasi. 1963-yilda Umumittifoq kasaba uyushmalari markaziy kengashi Kasaba uyushmalari harakati oliy maktabining o‘quv-maslahat punkti sifatida ochilgan, 1998-yildan filial, 2004-yildan hozirgi nomi va maqomiga ega;
  2. Sharq iqtisodiyot, huquq va gumanitar akademiyasi. 1993-yilda Sharq eksternat gumanitar universiteti sifatida tashkil etilgan;
  3. Boshqirdiston kooperatsiya instituti (filial) Rossiya kooperatsiya universiteti. 1995-yilda o‘quv-maslahat punkti sifatida tashkil etilgan, 1996-yildan filial, 2003-yildan institut;
  4. Rossiya islom universiteti. 1999-yilda R. Faxretdin nomidagi Rossiya islom instituti sifatida tashkil etilgan.

Tadqiqot muallifi — Oliy iqtisodiyot maktabi: uning tadqiqotiga ko‘ra, Boshqirdiston hududiy oliy taʼlim muassasalariga talab bo‘yicha Rossiya mintaqalari orasida 46-o‘rinda turadi. Rossiyaning milliondan ortiq aholiga ega shaharlari orasida Ufa o‘z oliy taʼlim muassasalariga talab bo‘yicha so‘nggi o‘rinni egallaydi.

Madaniyat va sanʼat

Ufa — Boshqirdistonning madaniy markazi..

Teatrlar

Boshqird davlat opera va balet teatri Majit G‘afuriy nomidagi Boshqird akademik drama teatri Rus akademik drama teatri Xusain Axmetov nomidagi filarmoniya Ufa davlat tatar «Nur» teatri

Ufada davlat teatrlari faoliyat yuritadi: Boshqird davlat opera va balet teatri, Majit G‘afuriy nomidagi Boshqird akademik drama teatri, Boshqirdiston Rus akademik drama teatri, Mustay Karim nomidagi Milliy yoshlar teatri, Ufa davlat tatar «Nur» teatri va Boshqird davlat qo‘g‘irchoq teatri. Xususiy teatrlarga «Perspektiva» muqobil teatri, Ufa barcha janrlar klassik teatri va «Shalom-Aleyxem» yahudiy musiqali drama teatri kiradi. Shuningdek, Xusain Axmetov nomidagi Boshqird davlat filarmoniyasi.

Kutubxonalar

Milliy kutubxona — Ahmad-Zaki Validiy nomidagi

Faoliyat yuritayotgan kutubxonalar: Rossiya Fanlar akademiyasi Ufa ilmiy markazi ilmiy kutubxonasi, A.-Z. Validiy nomidagi Milliy kutubxona filiallari bilan, Respublika tayanch kutubxonasi, Markaziy shahar kutubxonasi, Sh. A. Xudayberdin nomidagi Markaziy shahar bolalar kutubxonasi, Boshqirdiston respublika ko‘zi ojizlar maxsus kutubxonasi, Ufa davlat aviatsiya texnika universiteti ilmiy-texnika kutubxonasi. Bundan tashqari, shaharda 25 ta umumiy va 20 ta bolalar kutubxonasi bor.

Kinoteatrlar

«Rodina» kinoteatri (1953-yil, meʼmor M. S. Yanshin)

Ufada quyidagi kinoteatrlar faoliyat yuritadi: «Rodina», «Mir» savdo-ko‘ngilochar markazidagi «Ultra Cinema», «Megapolis» ko‘ngilochar majmuasidagi «Myagkiy kinoteatr», «Prostor» markazidagi «Kinoprostor», «Galereya ART» savdo-ko‘ngilochar majmuasidagi «Sinema Park», «Semya» majmuasidagi «Sinema Park», «Kinomaks» «Planeta» majmuasida, «Sinema 5» «Merkuriy» majmuasida, «Ultra Cinema» «Ultra» markazida, «Sinema 5» «Akvarin» majmuasida.

Ilgari Ufaning birinchi doimiy «Furor» kinoteatri (1908-yilda ochilgan, 1925-yildan «Gorn», 1936-yildan «Salavat» deb atalgan, shu davrda tomosha zali kengaytirilgan) faoliyat yuritgan. Hozir binoda ofislar joylashgan, undan oldin esa «Boshqird bistrosi» kafe-bistrosi bo‘lgan. Shuningdek, «Pobeda».

Muzeylar

Ufada 50 dan ortiq davlat va xususiy muzey ochilgan.

Galereyalar va ko‘rgazma zallari

Ufada «Miras» sanʼat galereyasi, «Sara» sanʼat galereyasi, «Ijod» ko‘rgazma zali — M. V. Nesterov nomidagi Boshqird davlat tasviriy sanʼat muzeyi, Ufa badiiy galereyasi va Boshqirdiston Respublikasi Rassomlar uyushmasining kichik ko‘rgazma zali, «Ural» va X-max galereyalari, Damir Yalilov nomidagi shahar fotosurat uyi, Boshqirdiston Respublikasi Rassomlar uyushmasi, «Oblaka» zamonaviy sanʼat markazi, «Art-KVADRAT» shahar markazi, A-O Gallery faoliyat yuritadi. Ilgari «Vatan» mavzuli etnoparki ham ishlagan.

Musiqa

Ufa ko‘plab rok musiqachilarining vatani: Yuriy Shevchuk (DDT), Zemfira, Rustem Bulatov (Lumen), God Zmei, Svetoten, Emigstation, The Gykers Group, Gde Fantom?; rep va xip-xop ijrochilari: Via Chappa, Manifest, Boulevard Depo, Morgenshtern, Basic Boy, Thomas Mraz, Face; pop ijrochilari: Andrey Gubin, Sergey Prikazchikov («Pitsa») va boshqalar.

Festivallar

Ufada xalqaro festival va tanlovlar o‘tkaziladi: 1995-yildan N. Sabitov nomidagi ijrochi musiqachilar ochiq tanlovi; 2002-yildan «Sauerfest» organ musiqasi festivali (hozirgi nomi 2015-yildan); 2003-yildan har yili «Pushti pantera» jaz festivali; 2012, 2015 va 2016-yillarda «Ural chorlaydi» xalq cholg‘ulari ansambllari va orkestrlari tanlov-festivali. Ufada har yili «Yevrosiyo yuragi» xalqaro festivali ham o‘tkaziladi.

Sport

Futbol

Xokkey

Basketbol

Voleybol

Gandbol

To‘pli xokkey

Stol tennisi

Ufa shahrida stol tennisi bo‘yicha birinchi rasmiy o‘yin 22-yanvar 1928-yilda Savdo xodimlari ittifoqi klubida (Lenin ko‘chasi, 14-uy, sobiq Dvoryanlar majlisi) bo‘lib o‘tgan. Stol tennisi olimpiya sport turi sifatida Boshqirdiston Respublikasi Stol tennisi federatsiyasi tomonidan boshqariladi. Ufada 5000 dan ortiq bola stol tennisi bilan shug‘ullanadi, 10 mingdan ortiq ishtirokchini qamrab oladigan yuzlab respublika musobaqalari o‘tkaziladi, «Bash stol tennisi klubi» tashkil etilgan.

Muz ustida motopoygalar

Ufa Rossiya trek motosportining norasmiy poytaxti hisoblanadi. 1966-yildan, Xalqaro mototsikl federatsiyasi shaxsiy jahon chempionatini o‘tkaza boshlaganidan beri Rossiya poygachilari unda 94 ta medal — 34 ta oltin, 31 ta kumush va 29 ta bronza qo‘lga kiritgan. Ufaliklar 10 ta oltin medalga ega bo‘lib (jami 15 ta oltin medaldan), muz ustidagi poygalar bo‘yicha shaxsiy jahon chempionatida eng ko‘p oltin medal olganlar va umumiy sovrinlar soni bo‘yicha yetakchidir.

Yirik sport inshootlari

Universal sport majmualari

  • Xalqaro toifadagi «Biatlon» sport-sog‘lomlashtirish majmuasi.
  • «Aqbuzat» xalqaro ot sporti majmuasi (6500 tomoshabin sig‘adi).
  • «Dinamo» sport-namoyish majmuasi.
  • «Neftyanik» sport kombinati.
  • «Tramplin» sport-sog‘lomlashtirish majmuasi.
  • «Aq yort» tog‘ chang‘i majmuasi.
  • Oliy sport mahorati maktabi (OSMM).
  • Kurash saroyi.
  • Qilichbozlik markazi.
  • Svetlana Xorkina nomidagi Respublika sport gimnastikasi markazi.
  • Ulfat Mustafin nomidagi Sport tayyorgarligi markazi.

Futbol stadionlari

  • «Neftyanik» — Ufadagi eng yirik stadion, 15 132 tomoshabinga mo‘ljallangan. «Ufa» futbol klubining uy stadioni.Ufa».
  • «Stroitel» — 8000 tomoshabinga mo‘ljallangan, qishda muz ustidagi motopoygalar bo‘yicha jahon va Yevropa chempionatlari o‘tkaziladi.
  • «Dinamo» — 4500 tomoshabinga mo‘ljallangan.
  • N. Gastello nomidagi stadion.
  • 10-sonli Olimpiya zaxiralari sport maktabi stadioni.
  • «Vodnik» stadioni.

Muz arenalari

Suzish havzalari

  • «Burevestnik» suzish havzasi.
  • «Neftyanik» suzish havzasi.
  • «Tan» suzish havzasi.
  • «Dinamo» sport majmuasi.
  • «Ural» sport majmuasi.
  • «Lokomotiv» sport majmuasi.
  • «Energetik» davolash-sog‘lomlashtirish majmuasi.
  • «Go‘zallik va salomatlik» sport-sog‘lomlashtirish majmuasi.
  • «Yunost» sport-sog‘lomlashtirish majmuasi.
  • M. Oqmulla nomidagi Boshqirdiston davlat pedagogika universitetining suzish havzali sport-sog‘lomlashtirish majmuasi.

Akvaparklar

  • «Planeta» akvaparki.
  • «Lukomorye» akvaparki.

Eng yirik sport musobaqalari

Din

Shahardagi asosiy diniy konfessiyalar — pravoslav xristianlik va islomning sunniylik yo‘nalishidir.

Pravoslavlik

Ufa — Ufa yeparxiyasi, Boshqirdiston mitropoliyasi va Rus pravoslav cherkovining markazi.

. XVII asrning ikkinchi yarmida Smolenskdan Ufa shahriga Bibi Maryam ikonasi olib kelinishi sharafiga Ufa kremlining markazida birinchi tosh Smolensk sobor cherkovi qurilgan (1955-yilda buzib tashlangan).

Faoliyat yuritayotgan tarixiy ibodatxonalar:

Qayta tiklangan va faoliyat yuritayotgan ibodatxonalar:

Yangi ibodatxonalar:

  • Moskvalik avliyo Matrona bir kunda qurilgan ibodatxonasi (Sipaylovo, Bikbay ko‘chasi, 32a).
  • Avliyo Nikolay ibodatxonasi (Shaksha).
  • Avliyo Panteleymon ibodatxonasi (Chernikovka).
  • Bibi Maryamning Maksimovka ikonasi ibodatxonasi (Maksimovka).
  • Moskvalik Matrona ibodatxonasi (Sipaylovo, Bikbay ko‘chasi, 32/3).
  • G‘olib avliyo buyuk shahid Georgiy ibodatxonasi (Zaton, Lyotchikov ko‘chasi).
  • Avliyo apostol Andrey ibodatxonasi (Dyoma).
  • Bibi Maryamning Smolensk ikonasi ibodatxonasi (Timashevo).
  • Avliyo Ilyos payg‘ambar ibodatxonasi (Kemerovskaya ko‘chasi, 89).
  • Apostollarga tenglashtirilgan avliyolar Kirill va Mefodiy ibodatxonasi (Komsomolskaya ko‘chasi).

Qurilayotgan ibodatxonalar:

  • «Barcha qayg‘ulilarga shodlik» Bibi Maryam ikonasi ibodatxonasi (Boshqirdiston gullari mavzesi).
  • Masihning tirilishi sobori.
  • Uspeniye ibodatxonasi (8 Mart).

Buzib tashlangan ibodatxonalar:

Qayta qurilgan va faoliyat yuritmayotgan ibodatxonalar:

  • Ufa diniy seminariyasi
  • Blagoveshcheniye monastirining Iveriya cherkovi
  • Blagoveshcheniye monastirining Aleksandr cherkovi

Islom

Ufa quyidagi diniy boshqarmalarning markaziy organlari va muftiylari — Rossiya musulmonlari Markaziy diniy boshqarmasi hamda Boshqirdiston Respublikasi musulmonlari diniy boshqarmasi.

joylashgan shahardir. 1735–1740-yillardagi boshqird qo‘zg‘olonlari paytida Aziyevo masjidi vayron qilingan. Bu masjid Tarixiy Boshqirdiston hududidagi bosh masjid hisoblangan. Masjid Bersuvan daryosi bo‘yida (hozirgi Chesnokovka qishlog‘i, Ufa tumani) joylashgan. Unda boshqirdlarning umumxalq yig‘inlari — yiyinlar), ular ichki o‘zini o‘zi boshqarishda eng yuqori hokimiyat vakolatlariga ega bo‘lgan boshqirdlar.

Birinchi jome masjidi Musulmonlar diniy boshqarmasi muftiysi Gabdessalom Gabragimovning iltimosiga binoan 1830-yilda Frolovskaya (hozirgi Tukayev) ko‘chasida qurilgan. Qurilish xarajatlarini Tsaryovokokshaysk shahrilik 2-gildiya savdogari Muqmin Xo‘jaseyitov qoplagan.

2023-yil holatiga ko‘ra, Ufada 20 ta masjid faoliyat yuritadi, shulardan 4 tasi («Madina» (Inors), «Maryam», «Nur», «Nur Islom») moslashtirilgan binolarda joylashgan, yaʼni alohida o‘z binosiga ega emas. Qurilishi davom etayotgan yana bir inshoot — «Ar-Rahim» masjidi.

Ufa masjidlari:

Qayta qurilgan va faoliyat yuritmayotgan masjidlar:

Taʼlim muassasalari:

Protestantlik

Ufa kirxasi — lyuteran cherkovi 1909–1910-yillarda Samarskaya (Malaya Beketovskaya, hozirgi Belyakov) ko‘chasida Ufa gubernatori A. S. Klyucharyov farmoyishiga ko‘ra, ufalik xayriyachi A.-Ye. L. Fek mablag‘i bilan qurilgan. XX asrning birinchi o‘n yilligida Ufada yevangelist xristianlar jamoasi ham paydo bo‘lgan. «Ibodatxonaga yo‘l» maʼlumotnomasida aytilishicha, «rus yevangelist xristianlarining protestant jamoasi Ufada XX asr boshida paydo bo‘lib, 1912-yilda Ufa gubernatori devonxonasida ro‘yxatdan o‘tkazilgan».

Protestant jamoalari:

  • Ufa kirxasi (Belyakov ko‘chasi)
  • Barcha xalqlar uchun yevangelist-baptist xristianlar ibodat uyi (Viborgskaya ko‘chasi)
  • «Blagodat» yevangelist-baptist xristianlar ibodat uyi (Rixard Zorge ko‘chasi)
  • Muqaddas Uchlik cherkovi yevangelist-baptist xristianlar ibodat uyi (Troitskaya ko‘chasi)
  • «Xushxabar» yevangelist xristianlar ibodat uyi (Vologodskaya ko‘chasi)
  • «Hayot daraxti» yevangelist xristianlar ibodat uyi (Rostovskaya ko‘chasi)
  • Yevangelist xristianlar ibodat uyi (Marshal Jukov ko‘chasi)
  • «Haqiqat nuri» yevangelist xristianlar ibodat uyi (Rossiyskaya ko‘chasi)
  • «Yuksalish» yevangelist xristianlar ibodat uyi (Pervomayskaya ko‘chasi)
  • Yevangelist xristianlar ibodat uyi (General Shaymuratov ko‘chasi)
  • Yettinchi kun adventist xristianlari ibodat uyi (Osetinskiy tor ko‘chasi)
  • Yangi apostol cherkovi (Mendeleyev ko‘chasi)

Boshqalar

Ufadagi Blyuxer ko‘chasida Yahudiy milliy madaniy markazi

Shuningdek, eski marosim tarafdorlari jamoalari, jumladan, ruhoniylarsiz oqim (Spas oqimi va Pomor oqimi ham ro‘yxatga olingan. Rus pravoslav eski marosimlar cherkovining ibodat uyi, Bibi Maryam tavalludi ibodat uyi (Qadimgi pravoslav pomor cherkovi), avliyo Nikolay ibodatxonasi (Rus pravoslav eski marosimlar cherkovi) qurilmoqda. Shuningdek, rim-katolik jamoasi, Iso Masihning oxirgi kun avliyolari cherkovi ibodat uyi (2001-yildan) va boshqa diniy harakatlar mavjud. 2008-yilda yangi Ufa sinagogasi va Blyuxer ko‘chasida yahudiy jamoat markazi ochilgan.

Ommaviy axborot vositalari

Matbuot

Ufadagi birinchi bosmaxona 1801-yilda fuqarolik gubernatori devonxonasi ehtiyojlari uchun ochilgan. Ufa va guberniyadagi birinchi «Orenburg guberniyasi xabarnomasi» gazetasi 1838-yildan, 1865-yildan «Ufa guberniyasi xabarnomasi» gazetasi bosilgan. Shahardagi birinchi kitob 1853-yilda nashr etilgan. 1879–1883-yillarda birinchi «Ufa zemstvosi xabarnomasi» jurnali chop etilgan.

1918-yilda Ufada mashhur chex yozuvchisi Yaroslav Gashek ishlagan. U bu yerda «Bizning yo‘l», «Qizil Yevropa» gazetalarini nashr qilgan, bir qator hikoya va felyetonlar («Ufalik burjuaning kundaligidan», «Ufalik Ivan Ivanovich», «Ufalik qaroqchi, do‘kondor Bulakulin haqida», «Hazrati oliylari Andrey», «Ikki o‘q») yozgan.

Eng qadimgi gazeta «Boshqirdiston Respublikasi»ning tarixi 1906-yilda chiqa boshlagan «Ufa ishchisi» gazetasidan boshlanadi. Boshqird tilidagi «Boshqirdiston» gazetasi 1917-yilda chiqa boshlagan «Boshqird ittifoqi byurosi muxbiri» gazetasiga borib taqaladi. Tatar tilidagi «Qizil tong» gazetasi 1918-yildagi «Boshqirdiston» gazetasidan boshlangan. Shahar gazetasi «Oqshom Ufa» 1969-yildan, boshqird tilidagi «Kechki Öfö» 2002-yildan chiqadi. Haftalik «Ufa xabarnomasi» gazetasi 2002-yildan «Ufa» jurnaliga ilova sifatida nashr etiladi.

1920-yildan eng qadimgi «Boshqirdiston o‘qituvchisi» jurnali nashr etiladi. 1923-yildan «Agidel» boshqird tilidagi adabiy-badiiy va ijtimoiy-siyosiy jurnal chiqadi. 1929-yildan boshqird tilida bolalar va o‘smirlar uchun «Amanat» jurnali nashr etiladi. Boshqirdistondagi rus tilida chiqadigan yagona katta hajmli adabiy jurnal — «Belaya kengliklari» 1998-yildan nashr etiladi. «Ufa» oylik poytaxt jurnali 2001-yildan chiqadi.

Radioeshittirish

1927-yilda Ufa radioeshittirish kompaniyasi tashkil etilgan; 1928-yil avgustidan boshqird va rus tillarida muntazam radioeshittirishlar uzatila boshlagan.

Televideniye

Birinchi sinov teleko‘rsatuvi 1958-yildan 1959-yilga o‘tar kechasi bo‘lib o‘tgan. Ufa televizion markazi ishga tushirilishi bilan 1959-yil martidan bir dasturli muntazam teleeshittirish boshlangan.

Quyidagi raqamli efir tele-radioeshittirishlari amalga oshiriladi: birinchi (25-telekanal, 506 MGs) va ikkinchi (43-telekanal, 650 MGs) multiplekslar (tele- va radiodasturlar to‘plamlari).

Xalqaro aloqalar

Diplomatik va konsullik vakolatxonalari

Hamkor shaharlar

Adabiyotlar

Havolalar