
Tutilish — bir osmon jismi boshqa osmon jismining yorug‘ligini to‘sib qo‘yadigan astronomik hodisa.
Eng mashhurlari Oy va Quyosh tutilishlaridir. Shuningdek, sayyoralar tranziti (Merkuriy va Venera) — ularning Quyosh diski bo‘ylab o‘tishi.
Oy tutilishi

Oy tutilishi Oy Yer tomonidan hosil qilingan soya konusiga kirganda yuz beradi. Yer soyasi dog‘ining diametri 363 000 km masofada (Oyning Yerdan eng kichik masofasida) Oy diametrining taxminan 2,5 baravariga teng. Shu sababli Oy butunlay soyada qolishi mumkin.
Quyosh tutilishi

Quyosh tutilishi Oy kuzatuvchi bilan Quyosh orasiga kirib, uni to‘sib qo‘yganda sodir bo‘ladi. Tutilishdan oldin Oy bizga yoritilmagan tomoni bilan qaragan bo‘ladi, shu sababli Quyosh tutilishidan oldin har doim yangi oy fazasi kuzatiladi, ya’ni Oy ko‘rinmaydi. Shunda Quyosh qora disk bilan qoplanayotgandek taassurot paydo bo‘ladi; Yerdan kuzatuvchi bu hodisani Quyosh tutilishi sifatida ko‘radi. Eng uzoq davom etgan Quyosh tutilishi 15-yanvar 2010-yilda Janubi-Sharqiy Osiyoda yuz bergan va 11 daqiqadan ortiq davom etgan.
Oy va Quyosh tutilishlarining takrorlanish chastotasi
Hozirgi vaqtda Oy, Yer va sayyoralarning harakatini yetarlicha aniq tasvirlaydigan matematik modellar mavjud. Kompyuterlar yordamida osmonda kuzatilishi mumkin bo‘lgan istalgan obyektning joylashuvini o‘tmish va kelajakdagi minglab yillar uchun yuqori aniqlikda hisoblash mumkin. Biroq zamonaviy hisoblash vositalari va matematik modellar paydo bo‘lishidan oldin ham olimlar Quyosh va Oy tutilishlarini bashorat qila olganlar. Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, Yaqin Sharq va Xitoy olimlari buni bir necha ming yil avval ham amalga oshirganlar. Tutilishlar ham muvaffaqiyatli bashorat qilingan, jumladan, antik davrda.
Agar orbita Oyning ekliptika tekisligida joylashganida, har oy (aniqrog‘i — har 29,5 sutkada) Yerda bitta Oy tutilishi (to‘lin oy paytida) va bitta Quyosh tutilishi (yangi oy paytida) kuzatilgan bo‘lardi. Ammo Oy orbitasining og‘ish burchagi taxminan 5 darajani tashkil etadi, shu bois tutilish yuz berishi uchun Oy yangi oy yoki to‘lin oy paytida orbitaning tugunlaridan biriga (ya’ni orbita bilan ekliptika kesishadigan nuqtaga) yaqin joydan o‘tishi kerak. Bunday mosliklar tez-tez sodir bo‘lmaydi, garchi muntazam takrorlansa-da; tutilishlarning nisbatan kam kuzatilishiga ham shu sabab bo‘ladi. Ko‘p yillik kuzatuvlar va tutilishlarni qayd etish natijasida Oy va Quyosh tutilishlari 6585,3 sutkaga, ya’ni 18 yil, 11 kun va 8 soatdan sal kam muddatga teng sikl bilan sodir bo‘lishi aniqlangan. Bu davr saros deb ataladi. Bir saros davomida 28—29 ta Oy tutilishi va 41—43 ta Quyosh tutilishi sodir bo‘ladi (Quyosh tutilishlaridan 15—17 tasi qisman, 15 tasi halqasimon va 13 tasi to‘liq bo‘ladi). Keng tarqalgan noto‘g‘ri tushunchadan farqli ravishda, umuman olganda, Oy tutilishlari Quyosh tutilishlariga qaraganda kamroq sodir bo‘ladi. Biroq Oy tutilishi (to‘liq yoki qisman) Yer sharining yarmida kuzatilishi mumkin; qisman Quyosh tutilishi Yer sharining ko‘pi bilan choragida, to‘liq Quyosh tutilishi esa kengligi 250 km dan oshmaydigan hududda ko‘rinadi. Saros sutkaning butun soniga teng bo‘lmagani sababli, keyingi davrda tutilish yo‘lagi avvalgi davrdagidan boshqa joydan o‘tadi. Natijada, bir hududda to‘liq Quyosh tutilishlari juda kam takrorlanadi: o‘rtacha uch yuz yilda bir marta. Shu sababli bir joyda yashaydigan kuzatuvchi umri davomida ko‘plab Oy tutilishlarini, ammo birorta ham Quyosh tutilishini ko‘rmasligi mumkin. Masalan, Moskva hududida tarixiy davr mobaynida beshta to‘liq Quyosh tutilishi qayd etilgan: 11-avgust 1124-yilda (Moskvaning janubi-g‘arbida kuzatilgan), 20-mart 1140-yilda, 7-iyun 1415-yilda, 25-fevral 1476-yilda va 19-avgust 1887-yilda (Moskvaning shimolida kuzatilgan). Keyingi tutilish 4 daqiqa davom etib, 16-oktabr 2126-yilda kuzatiladi.
Saros Qadimgi Misr va Bobil astronomlariga ham ma’lum bo‘lgan. Saros tufayli qadimgi astronomlar osmon mexanikasi haqida aniq tasavvurga ham, hisoblash qurilmalariga ham ega bo‘lmagan holda tutilishlarni yetarlicha aniq bashorat qila olganlar. Darhaqiqat, tutilishning sanasi va vaqtini oldindan aytish uchun avval sodir bo‘lgan so‘nggi tutilishlar ro‘yxatini tuzish va ularning har birining sanasi hamda vaqtiga saroslarning butun sonini qo‘shish kifoya. Oy tutilishlarini bashorat qilish umuman qiyin emas. Quyosh tutilishlarida esa vaziyat biroz murakkabroq, chunki sarosdan keyin tutilish takrorlanganda uning yo‘lagi boshqa joydan o‘tishini hisobga olish va bu joyni hisoblab topish kerak. Quyosh tutilishlarini hisoblashni osonlashtirish uchun qadimgi olimlar uch karra saros yoki ekseligmos — 19 755,9 sutkaga teng davrdan foydalanganlar; bu muddat butun sutkalar sonidan ancha kam farq qiladi.
Saros asosida tutilishlarni bashorat qilish taxminan ±300 yil doirasida maqbul aniqlik beradi; undan ancha uzoq davrlarda xatolar to‘planishi tufayli noaniqliklar yuzaga kela boshlaydi.
Oy tugunlari va ularning Quyosh hamda Oy tutilishlaridagi roli
Oy tugunlari — Oy orbitasining ekliptika tekisligi bilan kesishish nuqtalaridir. Shimoliy va Janubiy Oy tugunlari farqlanadi.
Quyosh va Oy tutilishlari Oy tugunlari bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, har doim tugunlardan birining yaqinida sodir bo‘ladi.
To‘liq Quyosh va Oy tutilishlari Oy o‘z orbitasi tugunlaridan biriga eng yaqin joylashganda sodir bo‘ladi. Oy soyasi (to‘liq Quyosh tutilishi holatida) Yer ekvatoriga eng yaqin joyga tushadi; Oy tutilishi holatida esa Yer soyasi Oyni eng to‘liq qoplaydi. Shunday qilib, to‘liq tutilish Quyosh, Yer (ekvator bo‘ylab) va Oy bir chiziqqa qanchalik aniq tizilganini (ushbu tutilish siklida bu qanchalik aniq amalga oshganini) ko‘rsatuvchi belgidir. Qisman Quyosh tutilishi va yarim soyali Oy tutilishi Oy tugunlardan biridan yetarlicha uzoqda (burchak jihatidan) joylashgan paytda yuz beradi. Bunda Oy soyasi Yerga tushmaydi yoki Yer qutblaridan biriga juda yaqin tushadi (Quyosh tutilishi holatida); yoxud Yer soyasi Oyni deyarli qoplamaydi (yarim soyali Oy tutilishi).
Shuningdek, to‘liq va halqasimon Quyosh tutilishlarini farqlash lozim. Tutilishlar har qanday holatda ham tugunlardan birining yaqinida sodir bo‘ladi, biroq to‘liq va halqasimon Quyosh tutilishlari tutilish paytida Oyning Yerdan qanchalik uzoqda ekanligi bilan farqlanadi; bu holat tugunlarga bog‘liq emas. Tutilish paytida Oy Yerga eng yaqin joylashsa, to‘liq Quyosh tutilishi yuz beradi; Yerdan uzoqroqda bo‘lsa, halqasimon Quyosh tutilishi sodir bo‘ladi (Oyning eng katta soyasi Yer yuzasi ustida jamlanadi).
Oyning tugunlarga yaqinligi geografik jihatdan tutilish paytida soyaning Yer ekvatoriga yaqinligini (Quyosh tutilishida Oyning eng katta soyasi qayerga tushishini) yoki Oy tutilishida Yer soyasi Oyni qanchalik to‘liq qoplashini ko‘rsatadi. Agar qoplanish to‘liq bo‘lmasa yoki Yer yuzasida Oyning eng katta soyasi tushadigan nuqta geografik jihatdan mavjud bo‘lmasa, qisman tutilish haqida gapiriladi; bu paytda Oy tugunlardan biridan ancha uzoqda bo‘ladi. Bunday tutilishda Oy tugunlardan biriga haqiqatan ham yaqin joylashadi, biroq yetarlicha yaqin bo‘lmaydi. Oy tugunlardan biriga eng yaqin holatda to‘liq yoki halqasimon tutilish paytida bo‘ladi, ya’ni Yer yuzasida eng katta soya tushadigan nuqtaning geografik koordinatasi hosil bo‘ladi.
Yerda tutilishning to‘liqlik darajasi (to‘liq yoki halqasimon) tutilish paytida Oyning Yerdan masofasi bilan belgilanadi va Oyning tugunlarga yaqinligiga bog‘liq emas. Quyosh tutilishi paytida Oy o‘z orbitasi tugunlaridan biriga qanchalik yaqin bo‘lsa, Oyning eng katta soyasi geografik jihatdan Yer ekvatoriga shunchalik yaqin joylashadi.
Tutilishlarning boshqa turlari
Oy va Quyosh tutilishlaridan tashqari, osmonda boshqa jismlarning ham tutilishi kuzatiladi. Masalan, sayyoralar yulduzlarni to‘sib qo‘yishi mumkin. Bunday hodisalar qoplanishlar deb ataladi.
Tutilishlarning insoniyat madaniyati va ilm-fanidagi o‘rni


Qadim zamonlardan buyon Quyosh va Oy tutilishlari, shuningdek, kometalar paydo bo‘lishi kabi boshqa noyob astronomik hodisalar ham salbiy voqealar sifatida qabul qilingan. Odamlar tutilishlardan juda qo‘rqishgan, chunki ular kamdan-kam sodir bo‘ladi va tabiatning odatiy bo‘lmagan, qo‘rqinchli hodisalaridir. Ko‘plab madaniyatlarda tutilishlar baxtsizlik va falokatlarning alomati deb hisoblangan (bu, ayniqsa, Oy tutilishlariga taalluqli bo‘lgan; ehtimol, bunga soyada qolgan Oyning qonga qiyoslangan qizil rangi sabab bo‘lgan). Mifologiyada tutilishlar oliy kuchlar o‘rtasidagi kurash bilan bog‘langan: ulardan biri dunyoda qaror topgan tartibni buzishga («Quyoshni o‘chirish» yoki «yutib yuborish», «Oyni o‘ldirish» yoki «qonga botirish») intilgan, ikkinchisi esa bu tartibni saqlab qolishga harakat qilgan. Ayrim xalqlarning e’tiqodlariga ko‘ra, tutilish vaqtida mutlaq sukunat saqlash va hech qanday harakat qilmaslik talab etilgan; boshqalarida esa, aksincha, «yorug‘lik kuchlari»ga yordam berish uchun faol sehr-jodu amallari bajarilgan. Tutilishlarga bunday munosabat, ularning yuz berish mexanizmi allaqachon o‘rganilib, hammaga ma’lum bo‘lishiga qaramay, ma’lum darajada yangi davrgacha saqlanib qolgan.
Tutilishlar ilm-fan uchun boy ma’lumot manbai bo‘ldi. Qadimda tutilishlarni kuzatish osmon mexanikasini o‘rganish va Quyosh tizimining tuzilishini tushunishga yordam bergan. Oyda Yer soyasining kuzatilishi sayyoramizning shar shaklida ekaniga oid ilk «kosmik» dalil bo‘ldi. Aristotel birinchi bo‘lib Oy tutilishlari paytida Yer soyasining shakli doimo dumaloq bo‘lishini ta’kidlagan; bu Yerning shar shaklida ekanini isbotlaydi. Quyosh tutilishlari odatiy vaqtda kuzatish imkonsiz bo‘lgan Quyosh tojini o‘rganishni boshlash imkonini berdi. Quyosh tutilishlari paytida ilk bor gravitatsion maydon ta’sirida yorug‘lik nurlarining katta massaga yaqin joyda egilishi qayd etildi; bu umumiy nisbiylik nazariyasi xulosalarining dastlabki eksperimental tasdiqlaridan biri bo‘ldi. Quyosh tizimining ichki sayyoralarini o‘rganishda ularning Quyosh diski bo‘ylab o‘tishini kuzatish muhim rol o‘ynadi. Masalan, Lomonosov, 1761-yilda Veneraning Quyosh diski bo‘ylab o‘tishini kuzatib, birinchi bo‘lib (Shreter va Gersheldan 30 yil oldin) Venera atmosferasini kashf etdi: Venera Quyosh diskiga kirayotganda va undan chiqayotganda Quyosh nurlari sinishini aniqladi.
Tutilishlar kinoda

- «Tutilish kunlari».
- Boshqa sayyoradagi tutilishga «Pitch Black» («Qop-qora zulmat») filmi bag‘ishlangan; Rossiya prokatida u «Qora tuynuk».
- To‘liq Quyosh tutilishi tufayli atsteklar piramidasidagi qurbonlik toshida o‘limdan qutulib qolgan qahramon Mel Gibsonning «Apokalipsis» filmida tasvirlangan.
- Yozuvchi Stiven Kingning «Dolores Kleyborn» asarida to‘liq Quyosh tutilishi paytida sodir etilgan qotillik tasvirlanadi. Ushbu kitob asosida xuddi shu nomdagi film suratga olingan.
Adabiyotlar
- Tutilishlar // Qozog‘iston. Milliy ensiklopediya. — Olmaota: Qozoq ensiklopediyasi, 2005. — Jild II. — B. 385. — ISBN 9965-9746-3-2. (CC BY-SA 3.0)