Oy tutilishi nima

Oy tutilishi sxemasi

Oy tutilishi — tutilish, u Yer soyasi konusiga Oy kirganida yuz beradi; bu konus Yer soyasidan hosil bo‘lgan. Yer soyasi dog‘ining diametri 363 000 km (Oyning Yerdan eng qisqa masofasida) Oy diametridan taxminan 2,6 baravar katta bo‘ladi, shu sababli Oy to‘liq soyada qolishi mumkin. Tutilishning har bir lahzasida Oy diskining Yer soyasi bilan qoplanish darajasi tutilish fazasi bilan ifodalanadi. Faza qiymati Φ Oyning markazidan soya markazigacha bo‘lgan θ masofa bilan aniqlanadi. Astronomik kalendarlarda tutilishning turli lahzalari uchun Φ va θ qiymatlari keltiriladi.

Tutilish paytida Oy Yer soyasiga to‘liq kirsa, bu hodisa to‘liq Oy tutilishi deb ataladi, qisman kirsa — qisman Oy tutilishi deb ataladi. Agar Oy faqat Yerning yarimsoyasi ichiga kirsa, bu hodisa qisman yarimsoyali tutilish deb ataladi. Oy tutilishi yuz berishi uchun zarur shartlar — to‘linoy va Oyning orbitasi tuguniga yaqin joylashishi (ya’ni Oy orbitasi ekliptika tekisligini kesib o‘tadigan nuqtaga yaqin bo‘lishi); Oy tutilishi aynan shu ikki shart bir vaqtda bajarilganda sodir bo‘ladi.

Yer hayotiga deyarli ta’sir qilmaydigan va Yer aholisi ko‘pincha sezmaydigan Oy tutilishi Oydan qaralganda, Oyning narigi tomonini hisobga olmaganda, har yili sodir bo‘ladigan va bir necha soat davom etadigan Quyoshning Yer tomonidan tutilishi kabi ko‘rinadi; bunda yorug‘lik keskin kamayadi va harorat pasayadi.

Avvalgi Oy tutilishi 28-avgust 2026-yilda (qisman) sodir bo‘lgan[inglizcha], keyingisi esa 20-fevral 2027-yilda (yarimsoyali) kuzatiladi[inglizcha].

Yerda turgan kuzatuvchiga ko‘rinishicha, xayoliy osmon sferasida Oy ekliptikani oyiga ikki marta tugunlar deb ataladigan nuqtalarda kesib o‘tadi. To‘linoy shu nuqtalardan biriga — tugunga to‘g‘ri kelishi mumkin; bunday paytda Oy tutilishini kuzatish mumkin. (Eslatma: masshtabga rioya qilinmagan.)

To‘liq tutilish

7-sentabr 2025-yildagi to‘liq tutilish, Ukraina
3-mart 2007-yildagi Oy tutilishi

Oy tutilishini ayni paytda Oy tomonga qaragan Yer yarimsharining butun hududidan (ya’ni tutilish vaqtida Yer yuzasida Oy ufqdan yuqorida bo‘ladigan joylarda) kuzatish mumkin. Yerning Oyni ko‘rish mumkin bo‘lgan istalgan nuqtasidan tutilgan Oyning ko‘rinishi deyarli bir xil — Oy tutilishining Quyosh tutilishidan tub farqi shunda: Quyosh tutilishi faqat cheklangan hududdan ko‘rinadi. Oy tutilishining to‘liq fazasi nazariy jihatdan eng ko‘pi bilan 108 daqiqa davom etishi mumkin; masalan, 26-iyul 1953-yilgi[inglizcha], 16-iyul 2000-yilgi[inglizcha] tutilishlar shunday bo‘lgan. Bunda Oy Yer soyasining markazidan o‘tadi; bunday turdagi to‘liq Oy tutilishlari markaziy deb ataladi. Ular markaziy bo‘lmagan tutilishlardan to‘liq fazaning uzoqroq davom etishi va shu faza vaqtida Oyning xiraligi bilan farq qiladi.

Tutilish paytida (hatto to‘liq tutilishda ham) Oy butunlay yo‘qolib ketmaydi, balki to‘q qizil rangga kiradi. Shu sababli uni Qonli Oy deb atashadi. Buning sababi shundaki, Oy to‘liq tutilish fazasida ham yorug‘lik olishda davom etadi. Yer sirtiga urinma yo‘nalishda o‘tadigan Quyosh nurlari Yer atmosferasida sochiladi va shu sochilish tufayli ularning bir qismi Oyga yetib boradi. Yer atmosferasi spektrning qizil-to‘q sariq qismidagi nurlarni eng yaxshi o‘tkazgani uchun, tutilish vaqtida aynan shu nurlar Oy sirtiga ko‘proq yetib boradi. Bu esa Oy diskining rangini tushuntiradi. Aslida, bu hodisa ufq yaqinidagi osmonning shafaq paytida Quyosh chiqishidan oldin yoki Quyosh botganidan keyin to‘q sariq-qizil tusga kirishi bilan bir xil hodisadir. Tutilish vaqtida Oyning yorqinligini baholash uchun Danjon shkalasi.

To‘liq yoki qisman soyali Oy tutilishi vaqtida Oyning soyada qolgan qismida turgan kuzatuvchi Quyoshning Yer tomonidan to‘liq tutilishini.

Qisman tutilish

Qisman tutilish 16-17-iyul 2019-yilda Krshko shahrida, , Sloveniya
Qisman tutilish 28-29-oktabr 2023-yilda Saratovda, , Rossiya. Magnitudasi 0.122.

Agar Oy Yerning to‘liq soyasiga faqat qisman kirsa, qisman tutilish kuzatiladi. Bunda Yer soyasi tushgan Oy qismi qorong‘ilashadi, ammo tutilishning eng yuqori fazasida ham Oyning bir qismi yarimsoyda qoladi va Quyosh nurlari bilan yoritiladi. Oyda yarimsoya zonasida turgan kuzatuvchi Quyoshning Yer tomonidan qisman tutilishini ko‘radi. To‘liq tutilishlardan farqli ravishda, qisman tutilishlarda Oy odatda qizil tusga kirishi (ya’ni «Qonli Oy» hodisasi) kuzatilmaydi; bundan magnitudasi katta bo‘lgan qisman tutilishlar mustasno.

Yarimsoyali tutilish

Yarimsoyali tutilish 5-may 2023-yilda Moskvada

Yer soyasi konusi atrofida yarimsoya — bu fazo sohasi bo‘lib, unda Yer Quyoshni faqat qisman to‘sadi. Agar Oy yarimsoya hududidan o‘tsa-yu, to‘liq soyaga kirmasa, yarimsoyali tutilish sodir bo‘ladi. Bunda Oyning yorqinligi kamayadi, biroq bu kamayish uncha katta emas: uni oddiy ko‘z bilan deyarli sezib bo‘lmaydi va faqat asboblar yordamida qayd etiladi. Faqat Oy yarimsoyali tutilish paytida to‘liq soya konusiga yaqin joydan o‘tsa, osmon musaffo bo‘lganida Oy diskining bir chetida biroz xiralashishni sezish mumkin. Agar Oy to‘liq yarimsoya ichiga kirsa (ammo to‘liq soyaga tegmasa), bunday tutilish to‘liq yarimsoyali deb ataladi; agar Oyning faqat bir qismi yarimsoyaga kirsa, bunday tutilish qisman yarimsoyali deb ataladi. To‘liq yarimsoyali tutilishlar qisman yarimsoyali tutilishlarga qaraganda kam uchraydi; oxirgi to‘liq yarimsoyali tutilish 14-mart 2006-yildagi tutilish bo‘lgan, keyingisi esa faqat 2042-yilda sodir bo‘ladi.

Davriylik

Oy va Yer orbitalari tekisliklari bir-biriga mos kelmagani sababli har bir to‘linoy Oy tutilishi bilan kechmaydi, shuningdek har bir Oy tutilishi ham to‘liq bo‘lavermaydi. Bir yilda Oy tutilishlarining eng ko‘p soni — 4 ta (masalan, 2020 va 2038-yillarda), eng kam soni esa yiliga ikki ta. Tutilishlar avvalgi tartibda har 6585⅓ kunda (yoki 18 yil 11 kun va ~8 soatda — bu davr saros) takrorlanadi. To‘liq Oy tutilishi qayerda va qachon kuzatilganini bilish orqali shu hududda yaxshi ko‘rinadigan keyingi va oldingi tutilishlarning vaqtini aniq hisoblash mumkin. Bu davriylik tarixiy yilnomalarda tasvirlangan voqealarni aniq sanalashga ko‘pincha yordam beradi.

Oy tutilishlari ko‘pincha undan ikki hafta oldin yoki ikki hafta keyin sodir bo‘ladigan Quyosh tutilishlari bilan birga kuzatiladi. Buning sababi shundaki, Oy o‘z orbitasining yarmini bosib o‘tadigan ikki hafta davomida Quyosh Oy orbitasi tugunlari chizig‘idan yetarlicha uzoqlashishga ulgurmaydi. Natijada Quyosh tutilishi yuz berishi uchun zarur shartlar (yangi oy va Quyoshning tugunga yaqin joylashishi) bajariladi. Ba’zan ikki hafta oralig‘ida bir-biridan ajralgan ketma-ket uchta tutilish ham kuzatiladi (Quyosh, Oy va yana Quyosh tutilishi yoki Oy, Quyosh va yana Oy tutilishi). Masalan, 2013-yilda uchta tutilish ketma-ketligi kuzatilgan: 25-aprel (qisman Oy tutilishi), 10-may (Quyosh tutilishi, halqasimon) va 25-may (qisman yarimsoyali Oy tutilishi). Yana bir misol — 2011-yilda: 1-iyun (qisman Quyosh tutilishi), 15-iyun (to‘liq Oy tutilishi), 1-iyul (qisman Quyosh tutilishi). Quyosh Oy orbitasi tuguniga yaqin bo‘lgan va tutilishlar sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan davr tutilishlar mavsumi[inglizcha] deb ataladi; uning davomiyligi taxminan bir oyni tashkil etadi.

Keyingi Oy tutilishi ba’zan sinodik oy o‘tgach sodir bo‘ladi (bunday holda bu ikki tutilishning taxminan o‘rtasida har doim Quyosh tutilishi kuzatiladi), biroq ko‘pincha u taxminan yarim yildan keyin, navbatdagi tutilishlar mavsumida sodir bo‘ladi. Shu vaqt ichida Quyosh osmon sferasida ekliptika bo‘ylab Oy orbitasining bir tugunidan ikkinchisiga tomon harakatlanadi (Oy orbitasi tugunlari chizig‘i ham harakatlanadi, ammo sekinroq). Shunda Oy tutilishi uchun zarur shartlar — to‘linoy va Quyoshning tugunga yaqin joylashishi — yana yuzaga keladi. Quyoshning Oy orbitasi tugunlaridan ketma-ket o‘tishlari orasidagi davr 173,31 sutka, ya’ni drakonik yilning yarmiga teng; tutilishlar mavsumi shu muddatdan keyin takrorlanadi.

To‘liq Oy tutilishi 21-dekabr 2010-yilda 372-yildan beri ilk marta qishki quyosh turishi kuni sodir bo‘ldi. Bu bayonot Grinvich vaqti va Yerning g‘arbiy yarimshari uchun to‘g‘ri. Xususan, Rossiya hududidagi barcha vaqt mintaqalarida quyosh turishi keyingi kuni — 22-dekabrda sodir bo‘lgan. Qishki quyosh turishiga to‘g‘ri keladigan keyingi tutilish 21-dekabr 2094-yilda sodir bo‘ladi.

Insonlarga ta’siri

astrologiyada Oy tutilishi, to‘linoy kabi, insonning jismoniy va ruhiy salomatligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi, degan fikr mavjud. Aslida, bu fikr ilmiy ma’lumotlar bilan tasdiqlanmagan.

Vladimirsky nomidagi Moskva viloyat ilmiy-tadqiqot klinik instituti bosh shifokorining o‘rinbosari, tibbiyot fanlari nomzodi Ruslan Koshelevning fikricha, «fizika, kimyo va tibbiyot nuqtayi nazaridan Oy tutilishi inson salomatligiga bevosita ta’sir ko‘rsatmaydi». Koshelev o‘zini yomon his qilishning sababi haddan tashqari ta’sirchanlik bo‘lishi mumkinligini ham qo‘shimcha qilgan.

Aslida, tutilishlar koridori insonlarga hech qanday ta’sir ko‘rsatmaydi. Bu hodisaning odamlarga biror ta’siri borligini isbotlaydigan birorta ham ilmiy tadqiqot mavjud emas.

Mutaxassislar, xususan NASA mutaxassislari tutilishlar koridorini noxush hodisalar bilan bog‘lash «tasdiqlash illyuziyasi» hodisasiga misol ekanini ta’kidlaydilar..

Havolalar