Atom fizikasi

Atom fizikasi — fizika fani bo‘lib, u atomlarning tuzilishi va xossalarini o‘rganadi. Uning asosiy obyekti — atomlar. Atom fizikasi XIX asr oxiri — XX asr boshlarida o‘tkazilgan tajribalar natijasida vujudga keldi. Bu tajribalar atom musbat zaryadlangan yadro va manfiy zaryadlangan elektronlardan tashkil topgan tizim ekanini ko‘rsatdi. Atom fizikasi atom tuzilishini tushuntirib bergan kvant mexanikasining yaratilishi bilan rivojlandi. Atom yadrosining tuzilishi yadro fizikasida.

Umumiy ma’lumot

Atom fizikasi — fizika fanining atomlar, ionlar va elektron konfiguratsiyalarining tuzilishi va xossalarini, shuningdek, ular ishtirok etadigan elementar jarayonlarni o‘rganadigan bo‘limidir. Atom fizikasi chiziqli o‘lchamlari taxminan ⋅10−8 см, energiyalari esa 1 эВ atrofida bo‘lgan hodisalar bilan ish ko‘radi. Atom fizikasining asosiy vazifasi atomning barcha mumkin bo‘lgan holatlarini aniqlashdan iborat.

Atom fizikasining asosiy bo‘limlari — atom nazariyasi, atom spektroskopiyasi, rentgen-spektral tahlil, radiospektroskopiya, atom to‘qnashuvlari fizikasi.

Zamonaviy atom fizikasining asosida atom-molekulyar darajadagi fizik hodisalarni tavsiflaydigan kvant-mexanik nazariya yotadi. Atom fizikasi atomni musbat zaryadlangan yadro va manfiy zaryadlangan elektronlardan tashkil topgan tizim sifatida ko‘rib chiqadi. Bu tizimning xossalari va unda sodir bo‘ladigan elementar jarayonlar elektromagnit o‘zaro ta’sir bilan belgilanadi. U yadro fizikasidan va elementar zarralar fizikasidan farq qiladi; bu sohalarda asosiy rolni kuchli o‘zaro ta’sir va kuchsiz o‘zaro ta’sir o‘ynaydi.

Tarix

Eng kichik, bo‘linmas zarralar — atomlar mavjudligi haqidagi g‘oya ilk bor qadimgi yunon faylasuflari Levkipp, Demokrit va Epikur tomonidan ilgari surilgan. XVII asrda bu g‘oya fransuz faylasuflari P. Gassendi va R. Dekart hamda ingliz kimyogari R. Boyl asarlarida davom ettirildi. Atomistik ta’limot bu davrda asosan taxminiy-nazariy xarakterga ega bo‘lib, atomlar turli o‘lcham va shakllarga ega, kimyoviy hamda fizik xossalari bo‘lmagan doimiy va bo‘linmas zarralar sifatida tasavvur qilinar, barcha moddiy jismlar esa ularning birikishidan tashkil topadi deb qaralardi. I. Nyuton va M. V. Lomonosov asarlarida atomlarning yanada murakkab tuzilmalarga, xususan, korpuskulalarga birikishi mumkinligi haqidagi taxminlar ilgari surilgan.

Kimyo fanining jadal rivojlanishi XVIII asr oxiri — XIX asr boshlarida atomistik ta’limotning ayrim jihatlarini qayta ko‘rib chiqishga olib keldi. Ingliz olimi J. Dalton atomni eng kichik zarra deb taxmin qildi: u kimyoviy elementning tarkibiy qismi bo‘lib, turli kimyoviy elementlarning atomlari turlicha massaga ega bo‘ladi. Massa atomning asosiy tavsiflaridan biridir. Italiyalik olimlar A. Avogadro va S. Kannitssaro atom va molekula o‘rtasidagi farqni aniq belgilab berdilar. XIX asrda atomlarning optik xossalari ham kashf etildi. Nemis fiziklari G. Kirxgof va R. Bunzen spektral tahlilga asos soldilar. 1869-yilda D. I. Mendeleyev kimyoviy elementlarning davriy qonunini kashf etdi.

Atom fizikasi tarixidagi muhim bosqichlardan biri — elektronning 1897-yilda ingliz fizigi J. J. Tomson tomonidan kashf etilishi va radioaktiv parchalanishning fransuz olimlari M. Sklodovskaya-Kyuri va P. Kyuri tomonidan kashf etilishi atom haqidagi, o‘zaro ta’sirlashuvchi zaryadlangan zarralar tizimi sifatidagi tasavvurni o‘zgartirdi. Bu qarash golland fizigi H. Lorens nazariyasiga ko‘ra shakllangan edi. Ushbu tadqiqotlar asosida Tomson 1903 yilda atom modelini taklif qildi. Modelga ko‘ra, atom musbat zaryadlangan shar bo‘lib, uning ichida manfiy zaryadlangan kichik zarralar — elektronlar joylashgan. Elektronlar musbat zaryadning tortish kuchi va elektronlarning o‘zaro itarilish kuchlari muvozanati tufayli atom ichida tutib turiladi.

Radioaktivlikni keyinchalik o‘rganish F. Soddi tomonidan izotoplarning kashf etilishi bir kimyoviy elementning barcha atomlari mutlaqo bir xil degan ilmiy tasavvurni rad etdi. Yana bir muhim tadqiqot — A. G. Stoletov tomonidan fotoeffektni o‘rganish va bu hodisaning keyinchalik A. Eynshteyn tomonidan tushuntirilishi bo‘ldi.

Tomson atomining modeli

Tomson modeli 1909 yilda uning shogirdi E. Rezerford tomonidan rad etildi, u atomning planetar modelini taklif qildi. Bu modelga ko‘ra, atom markazida katta massali, zich va musbat zaryadlangan yadro joylashgan bo‘lib, uning atrofida sayyoralar Quyosh atrofida aylangani kabi elektronlar harakatlanadi. Neytral atomdagi elektronlar soni ularning umumiy manfiy zaryadi yadro zaryadini qoplashi uchun yetarli bo‘ladi. G. Mozli yadro zaryadi bir kimyoviy elementdan keyingisiga o‘tganda bitta elementar zaryad birligiga ortishini aniqladi. Bu birlik elektron zaryadiga miqdor jihatidan teng, ammo ishorasi qarama-qarshidir. Atom yadrosining elementar zaryad birliklarida ifodalangan zaryadi elementning davriy sistemadagi tartib raqamiga teng.

Atomning planetar modeli

Atomning planetar modeli bir qator kamchiliklarga ega edi. Ulardan eng jiddiyi elektronning energiyani nazariy jihatdan muqarrar ravishda yo‘qotishi bilan bog‘liq edi: elektron atom atrofida aylangani sababli unga markazga intilma tezlanish ta’sir qiladi. Larmor formulasiga ko‘ra, tezlanish bilan harakatlanayotgan har qanday zaryadlangan zarra energiya nurlantiradi. Agar elektron energiyasini yo‘qotsa, oxir-oqibat u yadroga tushishi kerak edi, ammo amalda bunday hodisa sodir bo‘lmaydi. Atom modelini aniqlashtirish faqat nemis fizigi M. Plankning atom haqidagi yangi tasavvurlari asosida mumkin bo‘ldi; u fanga kvantlar tushunchasini kiritdi.

1905 yilda A. Eynshteyn yorug‘lik hodisasini kvantlar yordamida tushuntirishni taklif qildi; fotoeffekt hodisasida yorug‘lik kvantini o‘ziga xos zarra sifatida ta’rifladi; keyinchalik u foton deb atalgan. 1913 yilda N. Bor elektron yadro atrofida faqat qat’iy belgilangan orbitalar bo‘ylab, energiyasini istalgancha uzoq vaqt o‘zgartirmasdan aylanishi mumkin, deb taxmin qildi. Elektron bir orbitadan boshqasiga o‘tganda muayyan energiya — energiya kvanti yutiladi yoki ajralib chiqadi.

Bor atomining modeli

Borning atom modeli eksperimental tasdiqni oldi: tajribalarni nemis fiziklari J. Frank va G. Gers o‘tkazgan.

Atomlarning optik spektrlari nazariyasi nemis fizigi A. Zommerfeld tomonidan olib borilgan ishlarda rivojlantirildi. U atomdagi elektronlar murakkabroq elliptik orbitalar bo‘ylab harakatlanadi, deb taxmin qildi.

Kvant atom nazariyasi rentgen nurlanishining xarakteristik spektrlari tuzilishini hamda atomlarning kimyoviy xossalari davriyligini tushuntirib berdi. Biroq atom fizikasi rivojlanishi davomida atomning kvant modeli yangi eksperimental ma’lumotlarni tushuntira olmay qoldi.

Fransuz fizigi L. de Broyl mikroobyektlar, xususan, elektron harakatining ikkiyoqlama tabiatga ega ekanligi haqidagi taxminni ilgari surdi. Bu nazariya kvant mexanikasini yaratish uchun asoslardan biri bo‘ldi; uning rivojlanishiga nemis fiziklari V. Geyzenberg va M. Born, avstriyalik fizik E. Shredinger va ingliz fizigi P. Dirak ishlarining hissasi katta bo‘ldi. Shu asosda atomning zamonaviy kvant-mexanik nazariyasi yaratildi.

Adabiyotlar