Tuproq nima

Tuproq profili
Tuproqning ustki qatlami

Tuproq — tabiiy obyekt bo‘lib, u quruqlikning yuza qatlamlari tuproq hosil bo‘lish omillarining birgalikdagi ta’sirida o‘zgarishi natijasida shakllanadi.

Tuproq tuproq gorizontlaridan tashkil topadi; ular tuproq profilini hosil qiladi. Tuproq unumdorligi bilan tavsiflanadi. Tuproqlarning xilma-xilligi turli tuproq turlarida namoyon bo‘ladi. Tuproqlarni maxsus fan — tuproqshunoslik, shuningdek, agronomiya, geologiya, gruntshunoslik, geokimyo va boshqa ilmiy yo‘nalishlar o‘rganadi. Tuproqlar hamda suv ostidagi balchiqlar Yerning alohida qobig‘i — pedosferani tashkil etadi. Bu qobiq qo‘shni geosferalar bilan faol o‘zaro ta’sirlashadi.

V. V. Dokuchayev tuproq namunasi bilan

Uzoq muddatli agrotexnik ta’sir natijasida sezilarli darajada o‘zgargan tuproqlar agrozemlar deb ataladi.

Atamaning tarixi

Olim V. V. Dokuchayevning ishlarigacha tuproq geologik va agronomik atama sifatida qaralgan:

  • 1839 — qatlam shaklida yotuvchi tog‘ jinsi «to‘shama» yoki «taglik» (lit, sole) deb ataladi. Vulkanik tuproq, porfirli tuproq, granitli tuproq.
  • 1863 — V. I. Dal lug‘atida — Tuproq: yer, asos (ruscha dam olmoq (почивать), yotmoq so‘zlaridan).
  • 1882 — Yerning ustki qatlami.

V. V. Dokuchayev 1883-yildan boshlab tuproqni ilk bor mustaqil tabiiy jism sifatida, tuproq hosil bo‘lish omillari ta’sirida shakllanadigan tuzilma deb qaraydi: «sabablar majmui (grunt, iqlim, relyef, vaqt va o‘simliklar)». U tuproq hosil bo‘lish omillarini aniqlashtirib, tuproqqa «ona jins (grunt), iqlim va organizmlar ta’sirining vaqtga ko‘paytirilgan funksiyasi (natijasi)» deb ta’rif beradi.

Morfologiya

Tuproq profilidagi gorizontlar

Atamalar GOST 27593-88:

  • Tuproq profili — tuproq hosil bo‘lishi davomida shakllanib, qonuniy tartibda bir-birini almashtiradigan va genetik jihatdan bog‘langan tuproq gorizontlari majmui. Tuproq profili — tuproq yuzasidan ona jins (grunt)gacha bo‘lgan vertikal kesim.
  • Tuproq gorizonti — tuproq hosil bo‘lish jarayonlari ta’sirida vujudga kelgan tuproq profilining o‘ziga xos qatlami.
  • Tuproq qoplami — Yer yuzasini qoplab turgan tuproqlar majmui.

Tuproq hosil bo‘lish jarayonida, avvalo, modda va energiyaning vertikal (yuqoriga va pastga yo‘nalgan) oqimlari, shuningdek, tirik moddaning notekis taqsimlanishi ta’sirida boshlang‘ich tog‘ jinsi genetik gorizontlarga ajraladi. Ko‘pincha tuproqlar dastlab vertikal yo‘nalishda turlicha tarkibli ikki qismli jinslarda shakllanadi; bu tuproq hosil bo‘lishiga hamda gorizontlar uyg‘unligiga ta’sir ko‘rsatadi.

Gorizontlar butun tuproq qatlami miqyosida bir jinsli, bir-biriga bog‘liq va bir-birini taqozo etuvchi qismlar deb qaraladi. Ular kimyoviy, mineralogik, granulometrik tarkibi, fizik va biologik xossalari bilan farqlanadi. Muayyan tuproq hosil bo‘lish turiga xos gorizontlar majmui tuproq profilini hosil qiladi.

Gorizontlar profil tuzilishini yozib ifodalash imkonini beradigan harflar bilan belgilanadi. Masalan, chimli-podzolli tuproq: A0-A0A1-A1-A1A2-A2-A2B-BC-C.

Gorizontlarning quyidagi turlari ajratiladi:

  • Organogen gorizontlar — (to‘shama (A0, O), torfli gorizont (T), chirindili gorizont (Ah, H), chim qatlami (Ad), gumusli gorizont (A) va hokazo) — organik moddalarning biologik yo‘l bilan to‘planishi bilan tavsiflanadi.
  • Elyuvial gorizontlar — (podzolli, lyosslashgan, sho‘rtoblashgan, ajralib chiqqan gorizontlar; E harfi va indekslar yoki A2 bilan belgilanadi) — organik va/yoki mineral tarkibiy qismlarning yuvilib chiqishi bilan tavsiflanadi.
  • Illyuvial gorizontlar — (indeksli B) — elyuvial gorizontlardan ko‘chgan moddalarning to‘planishi bilan tavsiflanadi.
  • Metamorfik gorizontlar — (Bm) — tuproqning mineral qismi o‘z joyida o‘zgarganda hosil bo‘ladi.
  • Gidrogen-akkumulyativ gorizontlar — (S) — grunt suvlari olib keladigan moddalarning (oson eruvchan tuzlar, gips, karbonatlar, temir oksidlari va hokazo) eng ko‘p to‘planadigan zonasida hosil bo‘ladi.
  • Qobiqsimon gorizontlar — (K) — turli moddalar (oson eruvchan tuzlar, gips, karbonatlar, amorf kremnezyom, temir oksidlari va boshqalar) bilan sementlashgan gorizontlar.
  • Gleyli gorizontlar — (G) — qaytarilish sharoitlari ustun bo‘lgan gorizontlar.
  • Tuproq osti qatlamlari — ona jins (C) — tuproq undan hosil bo‘lgan jins; uning tagida tarkibi boshqa taglik jins (D) yotadi.

Tuproqning qattiq fazasi

Tuproq yuqori darajada dispers tuzilishga ega, shu bois qattiq zarrachalarining umumiy sirt yuzasi katta: qumli tuproqlarda 3—5 m²/g dan gilli tuproqlarda 300—400 m²/g gacha. Disperslik tufayli tuproqning g‘ovakligi ancha yuqori: g‘ovaklar hajmi botqoqlashgan mineral tuproqlarda umumiy hajmning 30 % idan organogen torfli tuproqlarda 90 % igacha yetishi mumkin. O‘rtacha bu ko‘rsatkich 40—60 % ni tashkil etadi.

Mineral tuproqlarning qattiq fazasi zichligi (ρs) 2,4 dan 2,8 g/sm³ gacha, organogen tuproqlarniki esa 1,35—1,45 g/sm³ oralig‘ida bo‘ladi. Tuproq zichligi (ρb) bundan pastroq: mos ravishda 0,8—1,8 g/sm³ va 0,1—0,3 g/sm³. G‘ovaklik (g‘ovaklik darajasi, ε) zichliklar bilan quyidagi formula orqali bog‘langan:

ε = 1 — ρb/ρs

Tuproqning mineral qismi

Shlif — mikroskop ostidagi tuproq agregatining yupqa kesimi
Mineralogik tarkib

Tuproq hajmining taxminan 50—60 % ini, massasining esa 90—97 % gacha qismini mineral tarkibiy qismlar tashkil etadi. Tuproqning mineralogik tarkibi u hosil bo‘lgan tog‘ jinsi tarkibidan farq qiladi: tuproq qanchalik qadimiy bo‘lsa, bu farq shunchalik katta bo‘ladi.

Nurash va tuproq hosil bo‘lish jarayonida qoldiq material sifatida saqlanadigan minerallar birlamchi minerallar deb ataladi. Gipergenez zonasida ularning aksariyati beqaror bo‘lib, turli tezlikda yemiriladi. Eng avval parchalanadigan minerallar qatoriga olivin, amfibollar, piroksenlar, nefelin kiradi. Nisbatan barqaror minerallar — dala shpatlari bo‘lib, ular tuproq qattiq fazasi massasining 10—15 % gachasini tashkil etadi. Odatda, ular nisbatan yirik qum zarrachalari ko‘rinishida uchraydi. Yuqori chidamliligi bilan epidot, disten, granat, stavrolit, sirkon, turmalin ajralib turadi. Ularning miqdori odatda kam, ammo ona jinsning kelib chiqishi va tuproq hosil bo‘lish vaqtini aniqlashda yordam beradi. Eng yuqori barqarorlikka kvars ega bo‘lib, uning nurashi bir necha million yil davom etadi. Shu sababli uzoq davom etadigan jadal nurash jarayonida minerallarning yemirilish mahsulotlari olib chiqib ketilar ekan, kvarsning nisbiy miqdori ortadi.

Tuproq tarkibida ikkilamchi minerallar ko‘p bo‘ladi. Ular birlamchi minerallarning chuqur kimyoviy o‘zgarishi natijasida hosil bo‘ladi yoki bevosita tuproqning o‘zida sintezlanadi. Ular orasida gil minerallari — kaolinit, montmorillonit, galloyzit, serpentin va boshqa minerallar ayniqsa muhim. Ular yuqori sorbsion xossalarga, katta kation almashinish sig‘imiga va anion almashinish sig‘imiga, bo‘kish va suvni ushlab qolish qobiliyatiga, yopishqoqlikka va boshqa xossalarga ega. Tuproqning yutish qobiliyati, uning strukturasi va pirovard natijada unumdorligi ko‘p jihatdan ana shu xossalarga bog‘liq.

Temirning oksid va gidroksid minerallari (limonit, gematit), marganes (vernadit, piroluzit, manganit), alyuminiy (gibbsit) va boshqalarning ko‘pligi ham tuproq xossalariga kuchli ta’sir ko‘rsatadi: ular tuproq strukturasi va tuproqning yutuvchi kompleksini shakllantirishda (ayniqsa, kuchli nuragan tropik tuproqlarda), shuningdek, oksidlanish-qaytarilish jarayonlarida ishtirok etadi. Tuproqda karbonatlar (kalsit, aragonit katta ahamiyatga ega (qarang: tuproqlarda karbonat-kalsiy muvozanati). Qurg‘oqchil hududlarda tuproqda ko‘pincha oson eruvchan tuzlar (natriy xlorid, natriy karbonat va boshqalar) to‘planadi; ular tuproq hosil bo‘lish jarayonining barcha bosqichlariga ta’sir ko‘rsatadi.

Granulometrik tarkib
Ferre uchburchagi

Tuproqda diametri 0,001 mm dan kichik, shuningdek, bir necha santimetr dan katta zarrachalar ham bo‘lishi mumkin. Zarrachalar diametri qanchalik kichik bo‘lsa, ularning solishtirma sirt yuzasi shunchalik katta bo‘ladi. Bu esa, o‘z navbatida, kation almashinish sig‘imi, suvni ushlab turish qobiliyati va agregatlanish darajasi kattaroq, ammo g‘ovaklik pastroq bo‘lishini anglatadi. Og‘ir (gilli) tuproqlarda havo miqdori yetarli bo‘lmasligi, yengil (qumli) tuproqlarda esa suv rejimi bilan bog‘liq muammolar yuzaga kelishi mumkin.

Batafsil tahlil qilish uchun zarrachalar o‘lchamlarining butun diapazoni fraksiyalar deb ataladigan qismlarga bo‘linadi. Zarrachalarning yagona tasnifi mavjud emas. Rossiya tuproqshunosligida N. A. Kachinskiy shkalasi qabul qilingan. Tuproqning granulometrik (mexanik) tarkibi tuproq hosil bo‘lish turini hisobga olgan holda fizik gil (0,01 mm dan kichik zarrachalar) va fizik qum (0,01 mm dan yirik zarrachalar) fraksiyalari miqdoriga qarab tavsiflanadi.

Dunyoda tuproqning mexanik tarkibini Ferre uchburchagi yordamida aniqlash usuli ham keng qo‘llanadi: bir tomoniga changsimon (silt — changsimon zarrachalar, 0,002—0,05 mm) zarrachalar ulushi, ikkinchi tomoniga gilli (clay — gil, <0,002 mm), uchinchi tomoniga qumli (sand — qum, 0,05—2 mm) zarrachalar ulushi qo‘yiladi va chiziqlar kesishgan nuqta topiladi. Uchburchak ichki qismi maydonlarga ajratilgan bo‘lib, har biri tuproqning muayyan granulometrik tarkibiga mos keladi. Bunda tuproq hosil bo‘lish turi hisobga olinmaydi.

Tuproqning organik qismi

Tuproqda ma’lum miqdorda organik modda mavjud. Organogen (torfli) tuproqlarda u ustunlik qilishi mumkin, ko‘pchilik mineral tuproqlarning yuqori gorizontlarida esa uning miqdori bir necha foizdan oshmaydi.

Tuproqning organik moddasi tarkibiga anatomik tuzilish belgilari saqlanib qolgan o‘simlik va hayvon qoldiqlari hamda gumus deb ataladigan alohida kimyoviy birikmalar kiradi. Gumus tarkibida tuzilishi ma’lum bo‘lgan nospetsifik moddalar (lipidlar, uglevodlar, lignin, flavonoidlar, pigmentlar, mum, smolalar va boshqalar) bo‘lib, ular umumiy gumusning 10—15 % gachasini tashkil etadi. Shuningdek, ulardan tuproqda hosil bo‘ladigan maxsus gumus kislotalari ham mavjud.

Gumus kislotalari aniq kimyoviy formulaga ega emas; ular yuqori molekulali birikmalarning butun bir sinfini tashkil qiladi. Sovet va Rossiya tuproqshunosligida ular an’anaviy ravishda gumin kislotalari va fulvokislotalarga ajratiladi.

Gumin kislotalarining element tarkibi (massa bo‘yicha): 46—62 % C, 3—6 % N, 3—5 % H, 32—38 % O. Fulvokislotalarning tarkibi: 36—44 % C, 3—4,5 % N, 3—5 % H, 45—50 % O. Har ikkala birikmada oltingugurt (0,1 dan 1,2 % gacha), fosfor (foizning yuzdan va o‘ndan bir ulushlari %). Gumin kislotalarining molekulyar massasi 20—80 kDa (eng kami 5 kDa, eng ko‘pi 650 kDa), fulvokislotalarniki esa 4—15 kDa. Fulvokislotalar harakatchanroq bo‘lib, pH ning butun diapazonida eriydi (gumin kislotalari kislotali muhitda cho‘kmaga tushadi). Gumin va fulvokislotalar uglerodining nisbati (Cgk/Cfk) tuproqning gumus holatini baholashda muhim ko‘rsatkichdir.

Gumin kislotalari molekulasida aromatik halqalardan, jumladan azot tutuvchi geterotsikllardan iborat yadro ajratiladi. Halqalar qo‘sh bog‘li «ko‘prikchalar» bilan birikib, keng konjugatsiya zanjirlarini hosil qiladi; shu tufayli modda to‘q rangda bo‘ladi. Yadro atrofida uglevodorod va polipeptid turidagi periferik alifatik zanjirlar joylashgan. Bu zanjirlar turli funksional guruhlar (gidroksil, karbonil, karboksil, aminoguruhlar va boshqalar) mavjud. Bu yuqori yutish sig‘imini — 180—500 mg-ekv/100 g ni ta’minlaydi.

Fulvokislotalarning tuzilishi haqida ancha kam ma’lumot bor. Ularning funksional guruhlari tarkibi o‘xshash, biroq yutish sig‘imi yuqoriroq — 670 mg-ekv/100 g gacha.

Gumus kislotalarining hosil bo‘lish mexanizmi (gumifikatsiya) to‘liq o‘rganilmagan. Kondensatsiya gipotezasiga (M. M. Kononova, A. G. Trusov) ko‘ra, ular past molekulali organik birikmalardan sintezlanadi. L. N. Aleksandrova gipotezasiga ko‘ra, gumus kislotalari yuqori molekulali birikmalar (oqsillar, biopolimerlar) o‘zaro ta’sirlashganda hosil bo‘ladi, keyin asta-sekin oksidlanadi va parchalanadi. Har ikkala gipotezaga ko‘ra, bu jarayonlarda asosan mikroorganizmlar hosil qiladigan fermentlar ishtirok etadi. Gumus kislotalarining faqat biologik kelib chiqishga ega ekanligi haqida ham taxmin mavjud. Ular ko‘p xossalari bilan zamburug‘larning to‘q rangli pigmentlariga o‘xshaydi..

Tuproq strukturasi

Atamalar GOST:

Tuproq strukturasi — tuproqning qattiq qismi va g‘ovaklar makonining fizik tuzilishi bo‘lib, mexanik elementlar hamda ulardan tashkil topgan agregatlarning o‘lchami, shakli, miqdoriy nisbati, o‘zaro bog‘lanish xususiyati va joylashuvi bilan belgilanadi.

Tuproqning qattiq qismi — tabiiy namlik darajasida tuproqda qattiq holatda bo‘ladigan barcha turdagi zarrachalar majmui.

Tuproqdagi g‘ovaklar makoni — tuproqning mexanik elementlari va agregatlari orasidagi, havo yoki suv bilan to‘lgan, shakli va o‘lchami turlicha bo‘lgan bo‘shliqlar.

Tuproqning mineral zarrachalari har doim mustahkamligi, o‘lchami va shakli turlicha agregatlarga birlashadi. Tuproqqa xos barcha agregatlar majmui uning strukturasi deyiladi. Agregatlar hosil bo‘lish omillariga tuproqning namlanish-qurish va muzlash-erish sikllarida bo‘kishi, qisqarishi va yorilishi, tuproq koagulyatsiyasidagi kolloidlarning birikishi (bunda organik kolloidlarning o‘rni ayniqsa muhim), zarrachalarning kam eruvchan birikmalar bilan sementlanishi, vodorod bog‘larining, mineral kristall panjarasidagi kompensatsiyalanmagan zaryadlar orasidagi bog‘larning hosil bo‘lishi, adsorbsiya, zarrachalarning gifalar (zamburug‘lar, aktinomitsetlar) va ildizlar (o‘simliklar) yordamida mexanik birikishi, shuningdek, zarrachalarning tuproq hayvonlari ichagidan o‘tishi jarayonida agregatlanishi.

Tuproq strukturasi havoning o‘simlik ildizlariga kirib borishi, namlikning saqlanishi va mikroblar jamoasining rivojlanishiga ta’sir qiladi. Faqat agregatlar o‘lchamining o‘ziga qarab ham hosildorlik bir necha baravar, hatto o‘n baravargacha farqlanishi mumkin. O‘simliklar rivojlanishi uchun 0,25 dan 7—10 mm gacha o‘lchamdagi agregatlar ustun bo‘lgan struktura eng maqbuldir (agronomik jihatdan qimmatli struktura). Strukturaning muhim xossasi uning mustahkamligi, ayniqsa suvga chidamliligidir.

Agregatlarning ustun shakli tuproqning muhim diagnostik belgisidir. Dumaloq-kubsimon (donador, kesakli, yirik kesakli, changsimon), prizmasimon (ustunsimon, prizmasimon, prizmatik) va plastinkasimon (yapaloq, tangachasimon) strukturalar, shuningdek, o‘tish shakllari hamda o‘lchamiga ko‘ra darajalar ajratiladi. Birinchi tur yuqori gumusli gorizontlarga xos bo‘lib, yuqori g‘ovaklikni ta’minlaydi; ikkinchisi illyuvial va metamorfik, uchinchisi esa elyuvial gorizontlarga xos.

Yangi hosilalar va qo‘shilmalar

Temirli konkretsiya — lateritli gorizontdan olingan. Minas-Jerays shtati, Braziliya

Yangi hosilalar — tuproq shakllanishi jarayonida unda paydo bo‘ladigan modda to‘planmalari.

Tuproqda temir va marganes yangi hosilalari keng tarqalgan. Ularning ko‘chish qobiliyati oksidlanish-qaytarilish potensialiga bog‘liq bo‘lib, organizmlar, ayniqsa bakteriyalar tomonidan boshqariladi. Ular konkretsiyalar, ildiz yo‘llari bo‘ylab shakllangan naychalar, qobiqlar va boshqa shakllarda uchraydi. Ba’zi hollarda tuproq massasi temirli moddalar bilan sementlanadi. Tuproqlarda, ayniqsa arid va yarim arid hududlarda ohakli yangi hosilalar: yupqa qoplamalar, tuz ajralmalari, soxta mitseliylar, konkretsiyalar va qobiqsimon tuzilmalar uchraydi. Gips yangi hosilalari ham qurg‘oqchil hududlarga xos bo‘lib, qoplamalar, druzalar, gips atirgullari va qobiqlar shaklida uchraydi. Oson eruvchan tuzlar va kremnezyom yangi hosilalari ham uchraydi (elyuvial-illyuvial farqlangan tuproqlardagi kukunsimon qoplama, opal va xalsedon qatlamchalari hamda qobiqlari, naychalar), shuningdek, gil minerallarining yangi hosilalari (kutanlar — illyuvial jarayonda paydo bo‘ladigan oqmalar va yupqa qobiqlar) ko‘pincha gumus bilan birga uchraydi.

Tuproqdagi qo‘shilmalarga tuproq hosil bo‘lish jarayonlari bilan bog‘liq bo‘lmagan har qanday jismlar (arxeologik topilmalar, suyaklar, mollyuska chig‘anoqlari va sodda hayvonlarning qobiqlari, tog‘ jinsi bo‘laklari, chiqindilar) kiradi. Koprolitlar, chuvalchang yo‘llari, ko‘rsichqon inlari va boshqa biogen tuzilmalarni qo‘shilmalarga yoki yangi hosilalarga kiritish masalasi esa munozarali.

Tuproqning suyuq fazasi

Tuproqning suyuq fazasi, ya’ni tuproq eritmasi — turli mineral va organik moddalar suvli eritmasi bo‘lib, unda turli kolloid zarrachalar muallaq holda bo‘ladi. Tuproq eritmalarining tarkibi tuproq turi, ob-havo va boshqa omillarga ko‘ra keskin farqlanadi.

Tuproq eritmasi o‘simliklar mineral oziq moddalarni oladigan, shu bilan birga ko‘plab tuproq mikroorganizmlari yashaydigan muhitdir.

Tuproqdagi suvning holatlari

Tuproqda bog‘langan va erkin suv farqlanadi. Bog‘langan suvni tuproq zarrachalari shunchalik mahkam tutib turadiki, u og‘irlik kuchi ta’sirida harakatlana olmaydi, erkin suv esa Yer tortish kuchiga bo‘ysunadi. Bog‘langan suv, o‘z navbatida, kimyoviy va fizik bog‘langan suvlarga bo‘linadi.

Kimyoviy bog‘langan suv ba’zi minerallar tarkibiga kiradi. Bunday suv konstitutsion, kristallanish va gidrat suviga bo‘linadi. Kimyoviy bog‘langan suvni faqat qizdirish, ayrim shakllarini (konstitutsion suvni) esa minerallarni kuchli kuydirish orqali chiqarish mumkin. Kimyoviy bog‘langan suv ajralganda moddaning xossalari shu qadar o‘zgaradiki, uni yangi mineralga aylangan deb hisoblash mumkin.

Fizik bog‘langan suvni tuproq sirt tarangligi kuchlari yordamida tutib turadi. Zarrachalarning umumiy sirt yuzasi ortishi bilan sirt energiyasi ham ortadi; shu bois fizik bog‘langan suv miqdori tuproqni tashkil etuvchi zarrachalar o‘lchamiga bog‘liq. Diametri 2 mm dan katta zarrachalarda fizik bog‘langan suv bo‘lmaydi; bunday suvni faqat undan kichik zarrachalar tutib tura oladi. Diametri 2 dan 0,01 mm gacha bo‘lgan zarrachalarda bu qobiliyat sust, 0,01 mm dan kichik zarrachalarda kuchayadi va kolloidoldi, ayniqsa kolloid zarrachalarda eng yuqori darajaga yetadi. Fizik bog‘langan suvni ushlab qolish qobiliyati faqat zarrachalar o‘lchamiga bog‘liq emas. Ularning shakli va kimyoviy-mineralogik tarkibi ham ta’sir qiladi. Chirindi va torf bunday suvni ayniqsa yaxshi tutadi. Zarrachalar suv molekulalarining keyingi qatlamlarini tobora kuchsizroq ushlab qoladi. Bunday suv bo‘sh bog‘langan suv deyiladi. Suv molekulalari zarracha sirtidan uzoqlashgani sari tortishish kuchi asta-sekin kamayadi va suv erkin holatga o‘tadi.

Suv molekulalarining dastlabki qatlamlari, ya’ni gigroskopik suv tuproq zarrachalari tomonidan minglab atmosfera bosimiga teng ulkan kuch bilan tortiladi. Shu qadar katta bosimda mustahkam bog‘langan suv molekulalari bir-biriga juda yaqinlashib, suvning ko‘plab xossalari o‘zgaradi. U go‘yoki qattiq jism xossalariga ega bo‘ladi. Bo‘sh bog‘langan suvni tuproq kuchsizroq ushlab turadi va uning xossalari erkin suvnikidan unchalik keskin farq qilmaydi. Shunga qaramay, tortishish kuchi hali ham shunchalik kattaki, bu suv Yerning tortish kuchiga bo‘ysunmaydi va ayrim fizik xossalari bo‘yicha erkin suvdan farq qiladi.

Kapillyar g‘ovaklik atmosfera yog‘inlari orqali kelgan namlikning shimilishi va muallaq holatda ushlab turilishini ta’minlaydi. Namlikning kapillyar g‘ovaklar orqali tuproq ichkarisiga kirishi nihoyatda sekin kechadi. Tuproqning suv o‘tkazuvchanligi asosan nokapillyar g‘ovaklikka bog‘liq. Bu g‘ovaklarning diametri shu qadar kattaki, namlik ularda muallaq holatda saqlana olmaydi va tuproq chuqurligiga bemalol sizib kiradi.

Tuproq yuzasiga namlik tushganda, avval tuproq dala nam sig‘imi darajasigacha suvga to‘yinadi. So‘ng suvga to‘yingan qatlamlar orqali nokapillyar g‘ovaklar bo‘ylab filtratsiya boshlanadi. Yoriqlar, yerqazarlarga tegishli yo‘llar va boshqa yirik g‘ovaklar orqali suv dala nam sig‘imiga to‘yinishi tugamasdan ham chuqur qatlamlarga yetib borishi mumkin.

Nokapillyar g‘ovaklik qanchalik yuqori bo‘lsa, tuproqning suv o‘tkazuvchanligi ham shunchalik yuqori bo‘ladi.

Tuproqda vertikal filtratsiya bilan bir qatorda namlikning gorizontal harakati ham ro‘y beradi. Tuproqqa kirgan namlik suv o‘tkazuvchanligi past qatlamga duch kelganda, uning usti bo‘ylab qatlam qiyaligi yo‘nalishida harakatlanadi.

Qattiq faza bilan o‘zaro ta’sir

Tuproqning yutuvchi kompleksi

Tuproq o‘ziga kirgan moddalarni turli mexanizmlar (mexanik filtratsiya, adsorbsiya, mayda zarrachalar yutilishi, erimaydigan birikmalar hosil bo‘lishi, biologik yutilish) orqali tutib qolishi mumkin. Ulardan eng muhimi tuproq eritmasi va tuproqning qattiq fazasi sirti o‘rtasidagi ion almashinishidir. Qattiq faza minerallarning kristall panjarasidagi uzilishlar, izomorf almashinishlar, organik moddalar tarkibidagi karboksil va boshqa funksional guruhlar tufayli asosan manfiy zaryadlangan. Shuning uchun tuproqning kation almashinish qobiliyati ayniqsa kuchli ifodalangan. Biroq tuproqda anion almashinuvini ta’minlaydigan musbat zaryadlar ham mavjud.

Ion almashinish xususiyatiga ega tuproq tarkibiy qismlarining barchasi tuproqning yutuvchi kompleksi (TYK) deb ataladi. TYK tarkibiga kiruvchi ionlar almashinuvchi yoki yutilgan ionlar deyiladi. TYKning muhim ko‘rsatkichi kation almashinish sig‘imi (KAS) — standart sharoitda tuproq tutib turadigan muayyan turdagi almashinuvchi kationlarning umumiy miqdori. Shuningdek, almashinuvchi kationlar yig‘indisi tuproqning tabiiy holatini tavsiflaydi va har doim ham KAS bilan mos kelmaydi.

TYKdagi almashinuvchi kationlar nisbati tuproq eritmasidagi ayni kationlar nisbatidan farq qiladi, ya’ni ion almashinuvi tanlab boradi. Zaryadi yuqoriroq kationlar, zaryadlari teng bo‘lganda esa atom massasi kattaroq kationlar afzal yutiladi. Biroq TYK tarkibiy qismlarining xossalari bu qonuniyatni biroz o‘zgartirishi mumkin. Masalan, montmorillonit kaliyni vodorod protonlariga qaraganda ko‘proq yutadi, kaolinit esa aksincha.

Almashinuvchi kationlar o‘simliklarning mineral oziqlanishidagi bevosita manbalardan biri hisoblanadi. TYK tarkibi organomineral birikmalar hosil bo‘lishiga, tuproq strukturasi va kislotaliligiga ta’sir ko‘rsatadi.

Tuproq kislotaliligi

Tuproq havosi

Tuproq havosi turli gazlar aralashmasidan iborat:

  1. kislorod — atmosfera havosidan tuproqqa kiradi; uning miqdori tuproqning o‘z xossalari (masalan, yumshoqligi) va nafas olish hamda modda almashinuvida kisloroddan foydalanadigan organizmlar soniga bog‘liq ravishda o‘zgaradi;
  2. karbonat angidrid — tuproq organizmlari nafas olganda, ya’ni organik moddalar oksidlanganda hosil bo‘ladi;
  3. metan va uning gomologlari (propan, butan) — uzun uglevodorod zanjirlari parchalanganda hosil bo‘ladi;
  4. vodorod;
  5. vodorod sulfid;
  6. azot; azotning murakkabroq birikmalar (masalan, karbamid) shaklida hosil bo‘lishi ehtimoli yuqoriroq.

Bular tuproq havosini tashkil etadigan barcha gazsimon moddalar emas. Uning kimyoviy va miqdoriy tarkibi tuproqdagi organizmlar, oziq moddalar miqdori, nurash sharoitlari va boshqa omillarga bog‘liq.

Tuproq biologiyasi

Tuproq — ko‘plab organizmlarning yashash muhitidir. Tuproqda yashovchi mavjudotlar pedobiontlar deb ataladi. Ularning eng kichik vakillari — bakteriyalar, suvo‘tlar, zamburug‘chalar va bir hujayrali organizmlar bo‘lib, ular tuproq suvlarida yashaydi. Bir m³ tuproqda 10¹⁴ tagacha organizm yashashi mumkin. Tuproq havosida umurtqasiz hayvonlar, jumladan kanalar, o‘rgimchaklar, qo‘ng‘izlar, dumoyoqlilar va yomg‘ir chuvalchanglari yashaydi. Ular o‘simlik qoldiqlari, zamburug‘ mitseliysi va boshqa organizmlar bilan oziqlanadi. Tuproqda umurtqali hayvonlar ham yashaydi; ulardan biri — krot. U mutlaqo qorong‘i tuproq muhitida yashashga juda yaxshi moslashgan, shu bois eshitish qobiliyati nihoyatda yaxshi, ko‘rish qobiliyati esa deyarli yo‘q.

Tuproqning bir jinsli bo‘lmagan tuzilishi sababli u turli kattalikdagi organizmlar uchun turlicha muhit vazifasini bajaradi.

  • Birgalikda nanofauna ( deb ataladigan mayda tuproq hayvonlari (sodda hayvonlar, kolovratkalar, sekinyurarlar, nematodalar va boshqalar) uchun tuproq mikrosuv havzalari tizimidir.
  • Havo bilan nafas oluvchi biroz yirikroq hayvonlar uchun tuproq kichik g‘orlar tizimi bo‘lib ko‘rinadi. Bunday hayvonlar mikrofauna deb ataladi. Tuproq mikrofaunasi vakillarining o‘lchami millimetrning o‘ndan bir ulushlaridan 2-3 mm gacha. Bu guruhga asosan bo‘g‘imoyoqlilar: ko‘plab kana guruhlari, dastlabki qanotsiz hasharotlar (kollembolalar, proturalar, ikki dumlilar), qanotli hasharotlarning mayda turlari, ko‘poyoqlilar simfillar va boshqalar kiradi. Ularda kovlashga mo‘ljallangan maxsus moslamalar yo‘q. Ular tuproq bo‘shliqlarining devorlari bo‘ylab oyoqlari yordamida yoki chuvalchangsimon egilib-bukilib harakatlanadi. Suv bug‘iga to‘yingan tuproq havosi tana qoplamasi orqali nafas olish imkonini beradi. Ko‘p turlarda traxeya tizimi yo‘q. Bunday hayvonlar qurib qolishga juda sezgir.
  • Tana o‘lchami 2 dan 20 mm gacha bo‘lgan yirikroq tuproq hayvonlari mezofauna vakillari deb ataladi. Bular hasharot lichinkalari, ko‘poyoqlilar, enxitreidlar, yomg‘ir chuvalchanglari va boshqalardir. Ular uchun tuproq zich muhit bo‘lib, harakatlanishda sezilarli mexanik qarshilik ko‘rsatadi. Nisbatan yirik bu hayvonlar tuproqda tabiiy bo‘shliqlarni kengaytirish uchun zarrachalarni chetga suradi yoki yangi yo‘llar qaziydi.
  • Megafauna yoki makrofauna — asosan sutemizuvchilardan iborat yirik yerqazar hayvonlardir. Ayrim turlar butun umrini tuproqda o‘tkazadi (ko‘rsichqonlar, ko‘r dala sichqonlari, tsokorlar, krotlar — Yevrosiyoda, oltin krotlar — Afrikada, xaltali krotlar — Avstraliyada va boshqalar). Ular tuproqda butun yo‘llar va inlar tizimini qaziydi. Bu hayvonlarning tashqi ko‘rinishi hamda anatomik xususiyatlari yer ostida kovlab yashashga moslashganini ko‘rsatadi.
  • Tuproqning doimiy aholisidan tashqari, yirik hayvonlar orasida in (yumronqoziqlar, sug‘urlar, qo‘shoyoqlar, quyonlar, bo‘rsiqlar va hokazo). Ular yer yuzasida oziqlanadi, lekin ko‘payish, qishlash, dam olish va xavfdan yashirinish uchun tuproqdan foydalanadi. Ko‘plab boshqa hayvonlar ham ularning inlaridan foydalanib, qulay mikroiqlim va dushmanlardan pana topadi. Inlarda yashovchilar quruqlik hayvonlariga xos tuzilish belgilariga ega bo‘lsa-da, kovlab yashash bilan bog‘liq qator moslashuvlarga ham ega.

Fazoviy tashkil topishi

Tabiatda bir xil xossalarga ega bitta tuproq turi ko‘p kilometrlarga uzluksiz cho‘zilgan holatlar deyarli uchramaydi. Tuproqlar orasidagi farqlar tuproq hosil bo‘lish omillarining turlicha ekanligi bilan bog‘liq.

Kichik hududlarda tuproqlarning qonuniy fazoviy joylashishi tuproq qoplamining strukturasi (TQS) deb ataladi. TQSning boshlang‘ich birligi — elementar tuproq areali (ETA), ya’ni ichida hech qanday tuproq-geografik chegara bo‘lmagan tuproq hosilasi. Fazoda bir-birini almashtirib keladigan va ma’lum darajada genetik bog‘langan ETAlar tuproq kombinatsiyalarini tashkil etadi.

Tuproq hosil bo‘lishi

V. V. Dokuchayev aniqlagan tuproq hosil bo‘lishining besh omili.

Tuproq hosil qiluvchi omillar:

  • Tabiiy muhit unsurlari: tuproq hosil qiluvchi jinslar, iqlim, tirik va nobud bo‘lgan organizmlar, hududning yoshi va relyefi,
  • shuningdek, tuproq hosil bo‘lishiga sezilarli ta’sir qiladigan antropogen faoliyat.

Dastlabki tuproq hosil bo‘lishi

Rossiya tuproqshunosligida o‘simlikning «urug‘dan urug‘gacha» o‘sishi va rivojlanishini ta’minlaydigan har qanday substrat tizimi tuproq hisoblanishi haqidagi qarash mavjud. Bu g‘oya bahsli, chunki u tuproqning muayyan darajada yetilgan bo‘lishini va profilning genetik gorizontlarga ajralishini nazarda tutuvchi Dokuchayevning tarixiylik tamoyilini inkor etadi. Shunga qaramay, tuproqlar rivojlanishining umumiy konsepsiyasini anglashda foydalidir.

Tuproq profilida gorizontlarning dastlabki belgilari paydo bo‘lguniga qadar bo‘lgan boshlang‘ich holatni «initsial tuproqlar» deb atash mumkin. Shunga mos ravishda, «tuproq hosil bo‘lishining initsial bosqichi» ajratiladi — «Veski bo‘yicha» tuproqdan profilning gorizontlarga sezilarli ajralishi yuzaga kelib, tuproqning tasnifiy maqomini bashorat qilish mumkin bo‘lgan davrgacha. «Yosh tuproqlar» atamasini esa «yosh tuproq hosil bo‘lish» bosqichi bilan bog‘lash taklif etilgan — gorizontlarning birinchi belgilari paydo bo‘lishidan genetik (aniqrog‘i, morfologik-tahliliy) ko‘rinish umumiy tuproqshunoslik nuqtayi nazaridan tashxislash va tasniflash uchun yetarlicha namoyon bo‘lgunga qadar.

Profil to‘liq yetilmasdan ham genetik tavsif berish mumkin, ammo bunda bashorat bilan bog‘liq ma’lum xavf bo‘ladi; masalan, «boshlang‘ich chimli tuproqlar», «yosh podzollashayotgan tuproqlar», «yosh karbonatli tuproqlar». Bunday yondashuvda nomlashdagi qiyinchiliklar tuproq-ekologik prognozlashning umumiy tamoyillari asosida, Dokuchayev-— JenniJenni formulasi (tuproqni tuproq hosil bo‘lish omillarining funksiyasi sifatida tasavvur qilish: S = f(cl, o, r, p, t …))ga muvofiq tabiiy ravishda hal etiladi.

Antropogen tuproq hosil bo‘lishi

Ilmiy adabiyotlarda konchilik ishlaridan va tuproq qoplamining boshqa buzilishlaridan keyin qolgan yerlar «texnogen landshaftlar» degan umumiy nom bilan yuritiladi. Bunday landshaftlarda tuproq hosil bo‘lishini o‘rganish «rekultivatsion tuproqshunoslik» yo‘nalishi sifatida shakllangan. Shuningdek, «texnozemlar» atamasi taklif etilgan. Bu, mohiyatan, Dokuchayev an’anasidagi «-zem» atamalarini texnogen landshaftlar bilan birlashtirishga urinishdir.

Ta’kidlanishicha, «texnozem» atamasini aynan konchilik texnologik jarayonlarida yer yuzasini tekislash va oldindan ajratib olingan gumusli gorizontlar yoki unumdor bo‘lishi mumkin bo‘lgan gruntlarni (lyossni) to‘kish orqali maxsus yaratiladigan tuproqlarga nisbatan qo‘llash mantiqiyroq. Bu atamani genetik tuproqshunoslikda qo‘llash unchalik asosli emas, chunki tuproq hosil bo‘lishining yakuniy, klimaks mahsuloti yangi «-zem» emas, balki, masalan, chimli-podzolli yoki chimli-gleyli zonal tuproq bo‘ladi.

Texnogen ta’sirda buzilgan tuproqlar uchun «initsial tuproqlar» (gorizontlar paydo bo‘lguniga qadar «nol lahza»dan boshlab) va «yosh tuproqlar» (gorizontlar paydo bo‘lganidan yetuk tuproqlar diagnostik belgilari shakllanguniga qadar) atamalarini qo‘llash taklif etilgan. Ular bunday tuproq hosilalarining asosiy xususiyatini — tabaqalanmagan jinslardan zonal tuproqlarga aylanishdagi vaqt bosqichlarini ifodalaydi.

Tuproqlar tasnifi

Tuproqlarning yagona umumqabul qilingan tasnifi yo‘q. Xalqaro tasnif (FAO tuproqlar tasnifi va uni 1998-yilda almashtirgan WRB) bilan bir qatorda dunyoning ko‘plab mamlakatlarida ko‘pincha tubdan farqli yondashuvlarga asoslangan milliy tasnif tizimlari mavjud.

Rossiyada 2004-yilga kelib V. V. Dokuchayev nomidagi Tuproq institutining L. L. Shishov boshchiligidagi maxsus komissiyasi 1997-yilgi tasnif rivoji bo‘lgan yangi tuproq tasnifini ishlab chiqdi. Shunga qaramay, rossiyalik tuproqshunoslar 1977-yildagi SSSR tuproqlar tasnifidan ham faol foydalanishda davom etmoqda.

Yangi tasnifning o‘ziga xos jihatlaridan biri — tashxislash qiyin va ko‘pincha tadqiqotchi tomonidan subyektiv baholanadigan omil-ekologik hamda rejim ko‘rsatkichlaridan voz kechib, diqqatni tuproq profili va uning morfologik xususiyatlariga qaratishidir. Ayrim tadqiqotchilar buni tuproqlarning kelib chiqishi va tuproq hosil bo‘lish jarayonlariga asosiy e’tibor beradigan genetik tuproqshunoslikdan chekinish deb hisoblaydi. 2004-yilgi tasnif tuproqni muayyan taksonga kiritishning rasmiy mezonlarini joriy etib, xalqaro va Amerika tasniflarida qabul qilingan diagnostik gorizont tushunchasidan foydalanadi. WRB va Amerikaning Soil Taxonomy tasnifidan farqli ravishda, Rossiya tasnifida gorizontlar va belgilar teng ahamiyatli emas, balki taksonomik ahamiyatiga ko‘ra qat’iy tartiblangan. 2004-yilgi tasnifning muhim yangiliklaridan biri — antropogen o‘zgargan tuproqlarni ham qamrab olishidir.

Amerika tuproqshunoslik maktabi boshqa mamlakatlarda ham tarqalgan Soil Taxonomy tasnifidan foydalanadi. Uning o‘ziga xos jihati — tuproqlarni muayyan taksonga kiritish uchun rasmiy mezonlarning batafsil ishlab chiqilganidir. Tuproq nomlari lotincha va yunoncha ildizlardan tuziladi. Tasnif an’anaviy ravishda tuproq seriyalarini — faqat granulometrik tarkibi bilan farqlanadigan va individual nomga ega tuproq guruhlarini — ham o‘z ichiga oladi. Bunday seriyalarni tavsiflash XX asr boshlarida AQSh hududi Tuproq byurosi tomonidan xaritalashtirilayotgan paytda boshlangan.

GOST 27593-88(2005) bo‘yicha atamalar:

Tuproqlar tasnifi — tuproqlarni kelib chiqishi va (yoki) xossalariga ko‘ra guruhlarga ajratish tizimi.

  • Tuproq turi — tuproq hosil bo‘lish rejimlari va jarayonlari bilan belgilanadigan umumiy xossalarga hamda asosiy genetik gorizontlarning yagona tizimiga ega asosiy tasnif birligi.
    • Tuproq kichik turi — tur doirasidagi tasnif birligi bo‘lib, genetik gorizontlar tizimidagi sifat farqlari va boshqa turga o‘tishni ifodalovchi qo‘shimcha jarayonlarning namoyon bo‘lishi bilan tavsiflanadi.
      • Tuproq turkumi — kichik tur doirasidagi tasnif birligi; tuproqning yutuvchi kompleksi tarkibi, tuz profili xususiyati va yangi hosilalarning asosiy shakllari bilan belgilanadi.
        • Tuproq xili — turkum doirasidagi tasnif birligi bo‘lib, tuproq turi, kichik turi va turkumini belgilovchi tuproq hosil bo‘lish jarayonlari ifodalanganlik darajasining miqdoriy farqlari bilan ajraladi.
          • Tuproqning granulometrik xili — butun tuproq profilining granulometrik tarkibiga ko‘ra ajratilishini hisobga oluvchi tasnif birligi.
            • Tuproq razryadi — tuproqlarni tuproq hosil qiluvchi va taglik jinslarning xususiyatlariga ko‘ra guruhlovchi tasnif birligi.

Tarqalish qonuniyatlari

Iqlim — tuproqlarning geografik tarqalish omili

Iqlim — tuproq hosil bo‘lishi va tuproqlarning geografik tarqalishidagi eng muhim omillardan biri — ko‘p jihatdan kosmik sabablarga (Yer yuzasi Quyoshdan oladigan energiya miqdoriga) bog‘liq. Tuproqlar geografiyasining eng umumiy qonuniyatlari iqlim bilan bog‘langan. Iqlim tuproq hosil bo‘lishiga bevosita, energiya darajasi va tuproqlarning gidrotermik rejimini belgilash orqali, hamda bilvosita, tuproq hosil bo‘lishining boshqa omillariga (o‘simliklar qoplami, organizmlarning hayot faoliyati, tuproq hosil qiluvchi jinslar va boshqalarga) ta’sir ko‘rsatish orqali ta’sir qiladi.

Iqlimning tuproqlar geografiyasiga bevosita ta’siri tuproq hosil bo‘lishining turli gidrotermik sharoitlarida namoyon bo‘ladi. Tuproqlarning issiqlik va suv rejimlari tuproqda kechadigan barcha fizik, kimyoviy va biologik jarayonlarning xususiyati hamda jadalligiga ta’sir ko‘rsatadi. Ular tog‘ jinslarining fizik nurashi jarayoni, shuningdek, kimyoviy reaksiyalarning jadalligi, tuproq eritmasining konsentratsiyasi, qattiq va suyuq fazalar nisbati hamda gazlarning eruvchanligini boshqaradi. Gidrotermik sharoitlar bakteriyalarning biokimyoviy faolligi, organik qoldiqlarning parchalanish tezligi, organizmlar hayot faoliyati va boshqa omillarga ta’sir qiladi. Shuning uchun mamlakatning issiqlik rejimi turlicha hududlarida nurash va tuproq hosil bo‘lish tezligi, tuproq profilining hamda nurash mahsulotlarining qalinligi sezilarli farqlanadi.

Iqlim tuproqlar tarqalishining eng umumiy qonuniyatlarini — gorizontal zonallik va vertikal mintaqalanishni belgilaydi.

Iqlim atmosfera va faol qatlamda (okeanlar, kriosfera, quruqlik yuzasi va biomassada) kechadigan iqlim hosil qiluvchi jarayonlarning o‘zaro ta’siri natijasidir. Ular iqlim tizimini tashkil etadi; tizimning barcha tarkibiy qismlari doimiy o‘zaro ta’sirlashib, modda va energiya almashadi. Iqlim hosil qiluvchi jarayonlar uch guruhga bo‘linadi: issiqlik almashinuvi, namlik aylanishi va atmosfera sirkulyatsiyasi.

Dokuchayev ta’rifiga ko‘ra, tuproq — suv, havo va turli organizmlar ta’sirida o‘zgargan tog‘ jinslarining tashqi qatlami. Xlopin ta’rifiga ko‘ra, tuproq — Yer po‘stining organik hayot mavjud bo‘lgan ustki qatlamidir.

Tuproqning tabiatdagi ahamiyati

Tuproq — tirik organizmlarning yashash muhiti

Tuproq unumdorlikka ega bo‘lib, mikroorganizmlar, hayvonlar va o‘simliklarning aksariyati uchun eng qulay substrat yoki yashash muhitidir. Shuni ta’kidlash kerakki, biomassa bo‘yicha tuproq (Yer quruqligi) okeandan qariyb 700 baravar ustun, holbuki quruqlik Yer yuzasining 1/3 qismidan kamrog‘ini egallaydi.

Geokimyoviy funksiyalar

Turli tuproqlar kimyoviy elementlar va birikmalarni har xil darajada to‘playdi. Ularning ayrimlari tirik mavjudotlar uchun zarur (biofil elementlar va mikroelementlar, fiziologik faol turli moddalar), boshqalari esa zararli yoki zaharli (og‘ir metallar, galogenlar, toksinlar va boshqalar). Bu holat tuproqda o‘sadigan o‘simliklar va yashaydigan hayvonlarning barchasida, shu jumladan insonda ham namoyon bo‘ladi. Agronomiya, veterinariya va tibbiyotda bu bog‘liqlik endemik kasalliklar deb ataladigan hodisa orqali ma’lum bo‘lib, ularning sabablari faqat tuproqshunoslar tadqiqotlaridan keyin aniqlangan.

Tuproq yer usti, yer osti suvlari hamda Yerning butun gidrosferasi tarkibi va xossalariga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Suv tuproq qatlamlaridan sizib o‘tganda suv yig‘ilish hududlarining tuproqlariga xos bo‘lgan kimyoviy elementlar majmuini o‘ziga oladi. Suvning asosiy xo‘jalik ko‘rsatkichlari (texnologik va gigiyenik qiymati) ana shu elementlarning miqdori va nisbatiga bog‘liq bo‘lgani uchun tuproq qoplamining buzilishi suv sifatini ham o‘zgartiradi.

Atmosfera tarkibini tartibga solish

Tuproq Yer atmosferasi tarkibini boshqaruvchi asosiy omillardan biridir. Bunga tuproq mikroorganizmlarining juda katta miqyosda turli gazlar — azot va uning oksidlari, kislorod, karbonat angidrid va uglerod monoksidi, metan va boshqa uglevodorodlar, vodorod sulfid hamda boshqa uchuvchan birikmalarni hosil qilishi sabab bo‘ladi. Bu gazlarning aksariyati «issiqxona effektini» keltirib chiqaradi va ozon qatlamini yemiradi. Shu sababli tuproq xossalarining o‘zgarishi Yerdagi iqlimga ta’sir qilishi mumkin. Mutaxassislar sayyoramizning iqlim muvozanatidagi hozirgi o‘zgarishlarni ko‘p jihatdan tuproq qoplamining buzilishi bilan bog‘lashi bejiz emas.[manba 3401 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Iqtisodiy ahamiyati

Haydalgan dala, Vyurtemberg

Tuproq ko‘pincha dunyodagi har qanday davlatning asosiy boyligi deb ataladi, chunki insoniyat iste’mol qiladigan oziq-ovqatning qariyb 90 % i uning ustida va ichida yetishtiriladi. Qadimda yer qurilish materiali sifatida ham ishlatilgan. Tuproq degradatsiyasi hosilsizlik va ocharchilikka sabab bo‘ladi, davlatlarni qashshoqlashtiradi, tuproqlarning nobud bo‘lishi esa butun insoniyatning halokatiga olib kelishi mumkin. Dunyodagi tuproqlarning qariyb uchdan biri allaqachon degradatsiyaga uchragan. Bu zamonaviy dehqonchilik usullari va o‘rmonlarning kesilishi bilan bog‘liq. Qalinligi uch santimetr bo‘lgan tuproq qatlami hosil bo‘lishi uchun taxminan ming yil kerak. Agar degradatsiyaning hozirgi sur’ati saqlansa, butun dunyoda tuproqning ustki qatlami taxminan 60 yil ichida yo‘qolishi mumkin.

O‘rganilish tarixi

Odamlar tuproq xossalarini tasvirlash va tasniflashga dehqonchilik paydo bo‘lgan davrdanoq e’tibor qaratgan. Biroq tuproqshunoslik fan sifatida faqat XIX asr oxirida shakllangan bo‘lib, u V. V. Dokuchayev nomi bilan bog‘liq.

Akademik V. I. Vernadskiy tuproqni biokos hosila, ya’ni tirik va jonsiz moddalardan tashkil topgan tuzilma deb atagan.

Xalqaro tuproq yili

20-dekabr 2013-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi 2015-yilni Xalqaro tuproq yili (XTY) deb e’lon qildi. Har yili 5-dekabrda esa Butunjahon tuproq kuni nishonlanadi.

2015-yilda XTY tadbirlarini o‘tkazish BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkilotiga yuklatildi. Bu ishlar Global tuproq hamkorligi ishtirokida hamda davlatlar hukumatlari va BMTning Cho‘llanishga qarshi kurashish konvensiyasi kotibiyati bilan hamkorlikda amalga oshirilishi belgilandi.

XTYni o‘tkazishdan maqsad jamoatchilikning tuproqlar oziq-ovqat xavfsizligi va eng muhim ekotizim funksiyalari uchun ahamiyati haqidagi xabardorligini oshirishdir.

Adabiyotlar

  • Kovda V. A. Tuproqlar haqidagi ta’limot asoslari. — Moskva: Nauka, 1983.
  • Rozanov B. G. Tuproqlar morfologiyasi. — M.: Moskva davlat universiteti nashriyoti, 1983.
  • Tuproqshunoslik. 2 qismda / V. A. Kovda, B. G. Rozanov tahriri ostida. — M.: Oliy maktab, 1988. — ISBN 5-06-001159-3, ISBN 5-06-001195-X
  • Tuproqlar fizikasi nazariyalari va usullari / Ye. V. Shein va L. O. Karpachevskiy tahriri ostida. — M.: «Grif i K», 2007. — ISBN 978-5-8125-0921-7
  • Shishov L. L., Lebedeva I. I., Tonkonogov V. D. Rossiya tuproqlari tasnifi va uning rivojlanish istiqbollari / Tuproqshunoslik: tarix, sotsiologiya, metodologiya. Nazariy tuproqshunoslik asoschisi V. V. Dokuchayev xotirasiga / Mas’ul muharrirlar V. N. Kudeyarov, I. V. Ivanov. — M.: Nauka, 2005. — B. 272—279.
  • SSSR tuproqlari atlasi / Umumiy tahrir: qishloq xo‘jaligi fanlari doktori I. S. Kaurichev va qishloq xo‘jaligi fanlari nomzodi I. D. Gromiko. — Moskva: Kolos, 1974. — 168 bet. — 20 000 nusxa.
  • Sizova M. G. va boshqalar Urbanizatsiyalashgan hududlar tuproq mezofaunasi // Zamonaviy fan va ta’lim almanaxi. Tambov: Gramota, 2010. № 12 (43). B. 110—114. ISSN 1993-5552.
  • Rossiya Federatsiyasi Milliy tuproqlar atlasining elektron versiyasi https://soil-db.ru/soilatlas

Havolalar