Rodos oroli

Rodos
yunoncha Rodos
Asosiy xususiyatlari
Maydoni1401,459 km²
Eng baland nuqtasi1215 m
Aholisi115 490 kishi (2011)
Aholi zichligi82,41 kishi/km²
Joylashuvi
36°10′ sh. k. 28°00′ sh. u.HGЯO
ArxipelagDodekanes
Suv havzasiEgey dengizi
Davlat
Ma’muriy mintaqaJanubiy Egey orollari
Periferik birlikRodos
Греция
Красная точка
Rodos
Южные Эгейские острова
Красная точка
Rodos
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Rodos (yunoncha Rodos, lotincha Rhodus) — kattaligi jihatidan to‘rtinchi orol bo‘lib, Gretsiya tarkibiga kiruvchi Dodekanes arxipelagida, Egey dengizida joylashgan. Mamlakatning janubi-sharqida, Pireydan 246 dengiz mili uzoqlikda joylashgan. Rodos orolining g‘arbiy sohillarini Krit dengizi yuvib turadi. Aholisi 115 490 kishi (2011-yilgi aholi ro‘yxatiga ko‘ra). Orolning maydoni 1401,459 kvadrat kilometr, qirg‘oq chizig‘ining uzunligi esa 251 kilometrni tashkil etadi. Ma’muriy markazi Rodos munitsipaliteti tarkibidagi Rodos shahri bo‘lib, orolning shimoli-sharqida joylashgan. Rodos xalqaro aeroporti Diagoras orolning ma’muriy markazidan 14 kilometr uzoqlikda, Paradision qishlog‘ida (Paradision).

Rodosni ko‘pincha «O‘rta yer dengizining durdonasi» deb atashadi. U tabiiy go‘zalliklar, tarixiy va arxeologik yodgorliklar hamda, albatta, nihoyatda qiziqarli tarixga boy. YUNESKO qaroriga muvofiq, orolning eng yirik aholi punkti bo‘lgan Rodos shahrining tarixiy qismi Jahon madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan.

Geografik joylashuvi

Orol xaritasi

Rodos — ellipssimon shakldagi orol. Uning maksimal uzunligi 77 kilometr, maksimal kengligi esa 37 kilometr. Janubi-g‘arbdagi kengligi 47 kilometr bo‘lgan Karpatos bo‘g‘ozi Rodosni Karpatosdan ajratadi; shimoli-g‘arbdagi kengligi 37 kilometr bo‘lgan Rodos bo‘g‘ozi esa orolni Bozburun yarimorolidan (Kichik Osiyo).

Egey dengizidagi boshqa orollar singari, Rodos ham Egeida deb atalgan materikning parchalanishi natijasida vujudga kelgan. U Ioniya dengizidan Kichik Osiyo sohillari va Kritning janubiy qirg‘oqlarigacha cho‘zilgan edi[manba ko‘rsatilmaganiga 3061 kun bo‘lgan]. Orol relyefi tog‘li. Geologik jinslar — ohaktoshlar va slanetslar — orol markazida uchta cho‘qqidan iborat Atabiriy tog‘ tizmasini hosil qiladi: janubi-g‘arbda maksimal balandligi 823 metr bo‘lgan Akramit, markazda Atabiriy (1215 m) va shimolda Ilyos payg‘ambar) shimolda (798 m). Bu tog‘ massivi maydoni uncha katta bo‘lmagan, ammo unumdor tekisliklarga tutashadi. Orol sohillarida son-sanoqsiz, aksariyati qumli plyajlar, ochiq qo‘ltiqlar va burunlar bor. Ular orasida shimoli-sharqdagi Zonari (bu yerda Rodos shahri joylashgan), sharqdagi Lardos yoki Fokas, g‘arbdagi Armenistis va janubdagi Prasonisi bor. Prasonisi orolning asosiy qismi bilan tor quruqlik yo‘lagi orqali tutashgan; dengiz sathi ko‘tarilganda esa kichik orolga aylanadi.

O‘simlik dunyosining o‘ziga xos vakillari — ignabargli daraxtlar, chinor, eman, kekik, kapers, siklamenlar va ko‘plab dala o‘tlari turlaridir. Tarixdan oldingi davrlardan buyon hayvonot dunyosining o‘ziga xos vakili orol o‘rmonlarida yashaydigan bug‘uning platoni deb ataluvchi alohida turi bo‘lgan.

Iqlim

Rodos iqlimi O‘rta yer dengizi iqlimidir. O‘rtacha harorat 18—20 °С. Qishi yumshoq, yozi esa salqin bo‘ladi. Bunga yozda esadigan shimoli-sharqiy shamollar sabab bo‘ladi. Yil davomida quyoshli kunlar ko‘p (taxminan 300 kun), havo namligi esa yuqori.

Rodos iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal harorat t, °C 20 21 27 27 32 35 38 37 35 32 28 21 38
O‘rtacha maksimal harorat t, °C 14 14 16 19 23 27 29 29 27 23 19 16 21
O‘rtacha harorat, °C 12 12 13 16 20 22 23 26 26 24 21 16 19
O‘rtacha minimal harorat t, °C 9 9 11 13 16 20 22 23 21 18 13 11 16
Mutlaq minimal harorat t, °C −3 0 −2 1 7 10 12 17 16 13 11 2 −3
Yog‘ingarchilik (me’yor), mm 147,8 117,7 75,3 24,0 14,0 2,9 0,1 0,1 7,1 64,3 88,4 145,3 687

Tarix

1493-yilgi gravyurada Rodos shahri
Qadimgi yunonlarning mustamlakachilik harakati Kichik Osiyo (miloddan avvalgi XI—VIII asrlar):  Eoliyaliklar Ioniya qabilalari Doriyaliklar

Orolda aholi neolit davridan beri yashagan. Miloddan avvalgi XVI asrda u Minoy Kriti nazoratida bo‘lgan, miloddan avvalgi XV asrda esa mikenliklar tomonidan Peloponnesdan. Doriylarning Kos oroli va Kichik Osiyo sohilidagi shaharlari Rodos mustamlakalari edi. Miloddan avvalgi XI asr boshlarida doriylar Rodosni egallagach, orol oltita mustaqil shahar-davlatga bo‘lindi. Ular miloddan avvalgi VIII asrda doriylarning geksapolisini tuzib, Ioniya ittifoqiga qarshi kuch sifatida birlashdilar. Gerodotning yozishicha, geksapolis tarkibiga Kichik Osiyo sohilidagi shaharlar — Galikarnas va Knid, , Rodos orolidagi Lind, , Yalis va Kamir shaharlari, shuningdek, Kos. Gerodotning yozishicha, oltita doriy shahri (Rodos shaharlari, Galikarnas va Falesida, Lindning Likiyadagi mustamlakasi) Misrdagi eng yirik yunon ibodatxonasiga asos solishda qatnashgan; ibodatxona Navkratis shahrida joylashgan va Elliniy deb atalgan (qadimgi yunoncha Hellēnion).

forslar tomonidan bosib olingan, biroq miloddan avvalgi 478-yilda afinaliklar g‘alaba qozonganidan so‘ng ozod qilingan. Miloddan avvalgi 408-yilda Rodos shahri Gippodam tizimi bilan muntazam reja asosida qurilgan. Forslar orolni miloddan avvalgi 340-yilda yana bosib oldilar. Shundan so‘ng orol Sharqqa uyushtirilgan umumyunon yurishi natijasida ozod qilindi. Bu yurishga Aleksandr Makedonskiy.

Buyuk magistrlar saroyiga kirish
Lindos
Atavros tog‘i va Rodosning g‘arbiy qismiga ko‘rinish

Keyingi davrni Rodos tarixidagi eng yuksak ravnaq davri deb ta’riflash mumkin. Bu davrda bu yerda notiqlar Esxin va Rodoslik Apolloniy hamda astronomlar Gipparx va Geminos yashab, ijod qilgan. Miloddan avvalgi 292-yilda shahar bandargohi kirish qismida Rodos kolossi — Gelios xudosining ulkan haykali qad rostlagan. U qadimgi dunyoning yetti mo‘jizasidan biri bo‘lgan, ammo miloddan avvalgi 226-yildagi kuchli zilzilaga bardosh bera olmagan.

Miloddan avvalgi 164-yilda Rodos Rim bilan ittifoq tuzdi. . Havoriy Pavlus orolga xristianlikni olib kirdi. 395-yildan boshlab Rodos Vizantiya imperiyasi tarkibiga kirdi. 672-yilda orol ilk bor musulmonlar (arablar) tomonidan bosib olindi. Imperator Aleksiy Komnin.

uni Vizantiyaga qaytardi. 1309-yilda orolni egallab olganlar — ritsar-gospitalyerlar, ular bu yerda o‘zlarining asosiy qal’asi — Rodos qal’asini barpo etdilar. Qal’a 1444-yilda misrliklar hujumiga va Mehmed II boshchiligidagi turklarning 1480-yildagi hujumiga ham bardosh berdi. Bir necha oy davom etgan qamaldan so‘ng, Sulaymon Qonuniy qo‘shinlari bosimi ostida gospitalyerlar 1522-yil dekabrida orolni tark etishga majbur bo‘ldilar. Avval Sitsiliyaga, keyin esa Maltaga yo‘l oldilar. Gospitalyerlar bilan birga yunon aholisining bir qismi ham orolni tark etdi. 1523-yildan boshlab Rodos Usmonli imperiyasi tarkibiga kirdi. Rodos aholisi Gretsiyaning ozodlik urushida (1821—1829) qatnashdi, biroq turk aholisi ko‘pligi va turk, misr hamda jazoir flotining birlashgan kuchlari orolda joylashgani sababli bu yerda harbiy harakatlar olib borilmadi.

1912-yilda Italiya-Turkiya urushida turklar mag‘lubiyatga uchragach, Italiya Rodosni qo‘lga kiritdi. Italiyaliklar orolni 1943-yilgacha nazorat qildilar. Italiya 1943-yilda urushdan chiqqach, orolni nemis qo‘shinlari bosib oldi.

1945-yildan boshlab Rodos ham, butun Dodekanes kabi, Britaniya protektorati ostiga o‘tdi. 1947-yilgi Parij kelishuvlariga ko‘ra, orol aholisining enozisga intilishi — ya’ni Gretsiya bilan qayta birlashish istagi, shuningdek, Gretsiyaning ittifoqchilar g‘alabasiga qo‘shgan hissasi va yunon xalqi chekkan qurbonliklar inobatga olinib, inglizlar Dodekanes orollarini Gretsiyaga topshirishga rozi bo‘ldilar. 1948-yilda Rodos Gretsiya bilan birlashtirildi.

Mifologik rivoyatlar

Rodos nimfasi, Pindar o‘z odalaridan birida yozishicha, Poseydon va Amfitritaning qizi (boshqa bir rivoyatga ko‘ra, Afroditaning qizi) va xudo Geliosning sevgilisi bo‘lgan. Xudolar yerni o‘zaro taqsimlayotgan paytda, o‘z burchiga sodiq Gelios har kuni uning atrofida sayohat qilayotgan edi. Shu sababli taqsimot vaqtida Quyosh xudosi u yerda bo‘lmagan. Gelios qaytib kelganida, Zevs uni ulushsiz qoldirishni istamay, yerni qaytadan taqsimlashga qaror qildi. Biroq shu orada Gelios dengiz qa’ridan katta va go‘zal bir orol ko‘tarilayotganini ko‘rdi. Gelios bu orolni o‘zi uchun so‘radi: u bu yerni o‘ziga munosib deb bildi va u yerda Rodos nimfasiga uylanmoqchi bo‘ldi. Ularning ittifoqidan Geliyadlar deb atalgan yetti o‘g‘il Geliyadlar va Elektrion. Geliosning to‘ng‘ich o‘g‘li Kerkafning uch o‘g‘li bor edi — Lind, Kamir va Yalis. Aka-ukalar otalaridan qolgan mulkni o‘zaro bo‘lib oldilar va har biri o‘z nomi bilan atalgan shaharga asos soldi.

Rodos nomi va uning dastlabki aholisi bilan bog‘liq yana bir afsonaga ko‘ra, orolda avval Talassa (Dengiz)ning o‘g‘illari — telxinlar yashagan. Telxinlar olov va metall bilan bog‘liq hunarmandchilik hamda sehr-joduda nihoyatda mohir bo‘lganlar. Poseydon telxinlarning singlisi Galliyaga oshiq bo‘ldi. Galliya undan olti o‘g‘il va Rodos ismli bir qiz tug‘di; orol o‘z nomini shu qizdan olgan. Bir kuni Afrodita telxinlardan orolga kelishiga ruxsat berishlarini so‘radi, ammo ular rad javobini berdilar. G‘azablangan Afrodita ularni la’natladi: o‘z onalari bilan yaqinlik qilishlarini va butun yurtlarini suv bosishini tiladi. Zevs oldindan ogohlantirgan telxinlar singillarini orolda qoldirib, o‘z vaqtida uni tark etdilar. Rodosning tekislik hududlari uzoq vaqt suv ostida qoldi. Gelios Rodos nimfasini sevib qolganida, uni o‘z nurlari bilan isitdi va shu tariqa orolni qoplagan suv bug‘lanib ketdi.

Haykaltaroshlik guruhining nusxasi — Laokoon Buyuk magistrlar saroyida. Asl nusxasi Rimdagi Vatikan muzeyida saqlanadi.

Minoanlarning Rodosga ko‘chib kelishi bilan bog‘liq yana bir afsona Alfemen haqida hikoya qiladi. U podsho Minosning nabirasi bo‘lgan. Otasi Katreyni o‘ldirishi bashorat qilinganidan qochish uchun Alfemen Kritni tark etib, Rodosga ko‘chib o‘tdi. U yerda vatanini yodga olib, Kritiniya deb nomlangan manzilgohga asos soldi. Atabiriy cho‘qqisida Alfemen Zevs sharafiga ibodatxona qurdirgan. Ko‘p yillar o‘tgach, yagona o‘g‘lini izlab Katreyning o‘zi orolga keldi. Alfemen uzoqdan otasini tanimadi va uni dengiz qaroqchisi deb o‘ylab, o‘ldirdi. Shu tariqa bashorat amalga oshdi. Dahshatli haqiqatni bilgan Alfemen yer yorilib, uni yutib yuborishini so‘rab iltijo qildi va uning iltijosi ijobat bo‘ldi. Alfemenning fojiali qiyofasi qaysidir jihatdan Edip obrazini eslatadi. Rodosliklar Alfemenni qahramon sifatida e’zozlaganlar.

Doriylarning orolga kelib joylashishi bilan yana bir afsonaviy qahramon — Tlepolem bog‘liq. Tlepolem Tirinf shahrida tug‘ilgan va Gerakl hamda Astioxaning o‘g‘li bo‘lgan. U otasining amakisini o‘ldirgach, vatanini tark etib, Rodosga joylashgan. Tlepolemning o‘zi Troya ostida troyaliklarning ittifoqchisi, lashkarboshi Sarpedon qo‘lidan halok bo‘lgan. Rodosliklar Tlepolem sharafiga «Tlepolemiya» bayramini nishonlaganlar.

Rodosdagi ziyoratgohlardan birida Go‘zal Yelena ham e’zozlangan. U Dendritida (Daraxtlar bilan bog‘liq) laqabiga ega bo‘lgan. Bu sig‘inish bilan quyidagi afsona bog‘liq. Troya urushidan so‘ng Yelena Tlepolemning bevasi, Polikso hukmronlik qilayotgan Rodosga keldi. Yelenaning kelganini eshitgan Polikso turmush o‘rtog‘ining o‘limi uchun qasos olishga qaror qildi. Malika jangchilarga Yelenani tutib, daraxtga osib qo‘yishni buyurdi. Shu sababli Yelena Dendritida laqabini oldi.

Alfemen va Tlepolemdan tashqari, Rodosliklar yana bir qahramon — Forbantni ham ulug‘laganlar. Rivoyatga ko‘ra, qadimda Rodosda ilonlar juda ko‘p bo‘lgan va orol Ofiusa (Ilonlar oroli) deb atalgan. Orol aholisi chorasiz qolib, yordam so‘rab Delfi orakuliga. Pifiya bashorat qildi: ularni bu kulfatdan qutqarishi mumkin bo‘lgan Forbant fessaliyalik lapiflar qabilasidan edi. Forbantni topgach, Rodosliklar uni o‘z yurtlariga ko‘chib kelishga taklif qildilar, keyinchalik esa qutqaruvchi sifatida e’zozlay boshladilar.

Afsonaga ko‘ra, Danaid qizlari bilan birga Rodosga tashrif buyurgan Danay, Lindosda Afina ibodatxonasini barpo ettirgan. Rodosga singlisi Yevropani izlab kelgan finikiyalik shahzoda Kadm ham tashrif buyurgan. Rivoyatga ko‘ra, Kadm Poseydon sharafiga ibodatxona qurdirgan va Afinaga finikiy yozuvida bitilgan mis qozonni bag‘ishlagan. Mifologiya Rodosda finikiy yozuvining.

Antik davr san’ati va madaniyati

Ko‘p asrlar davomida Rodos Sharqiy O‘rta yer dengizining muhim savdo porti bo‘lib kelgan. Orol mintaqa tarixida katta rol o‘ynagan. Uning ravnaq topgan davrida adabiyot va san’at ayniqsa rivojlangan. rangtasvir, haykaltaroshlik, she’riyat, falsafa, astronomiya, fizika va geografiya bu yerda yuksak cho‘qqiga ko‘tarilgan. Rodos shahri tashkil etilganidan ko‘p o‘tmay orolning butun madaniy hayotini o‘zida mujassamlashtirdi va boshqa hududlardan kelgan madaniyat namoyandalarining bu yerda faoliyat yuritishi uchun qulay sharoit yaratdi.

Rodos rangtasviridan birorta ham namuna saqlanib qolmagan. Biroq yozma manbalarda Rodosda ijod qilgan rassomlar haqida ko‘plab ma’lumotlar bor. Efeslik mashhur rassom Parrassiy (miloddan avvalgi V asr), shuningdek, Kariyadagi Kaunos shahridan bo‘lgan Protogen (miloddan avvalgi IV asr) orolda ishlab, ilhomni yunon mifologiyasi.

syujetlaridan olgan. Kulolchilik haqidagi ma’lumotlar ancha boy. San’atning bu turi Rodosda Miken davridan hozirgi kungacha rivojlangan; uning namunalarini Rodos arxeologiya muzeyida ko‘rish mumkin. Miloddan avvalgi VII—VI asrlarda Rodos kulolchiligi gullab-yashnadi va Korinf kulolchiligi bilan raqobatlasha oladigan yagona uslub bo‘ldi. Bu davrga xos buyumlar orasida yovvoyi echkilar, bug‘ular va grifonlar tasvirlangan, antemion hamda gullar gulchambarlari bilan almashib keladigan naqshli idishlar, shuningdek, markaziy tasmasida kakliklar tasviri, uning ikki yonida esa gul naqshlari tushirilgan Fikelura uslubidagi buyumlar bor.

Samofrakiya Nikasi haykali. Rodosliklar uni miloddan avvalgi 190-yilda Antiox III ustidan qozonilgan g‘alaba sharafiga Samofrakiya orolidagi Buyuk Kabirlar ziyoratgohiga o‘rnatganlar.

Rodosda haykaltaroshlik alohida darajada rivojlangan. Rodoslik ustalar marmardan emas, balki perlitdan foydalanib, uning ustini suvoq bilan qoplaganlar. Miloddan avvalgi V asrdan boshlab Rodosda mustaqil haykaltaroshlik maktabi mavjud bo‘lgan. Ellinizm davrida Rodos haykaltaroshlik maktabi Gretsiyadagi eng nufuzli maktablardan biri va Sharqdagi eng mashhur maktab edi. Bu davrda orolda 130 nafardan ortiq usta faoliyat yuritgan. Ular Gretsiyaning 50 ta shahridan kelgan. Rodosda ijod qilgan eng mashhur haykaltaroshlar qatoriga afinalik Briaskid (miloddan avvalgi IV asr o‘rtalari) va Lisipp — Sikyionlik haykaltarosh bo‘lib, Gelios xudosi haykali o‘rnatilgan bronza kvadrigani yaratgan. Lisippning shogirdi, Lindoslik Xares mashhur Kolossni yaratgan. Haykaltarosh Boef (miloddan avvalgi II asr) esa o‘z asarlari bilan Lindosdagi Afina ziyoratgohini bezatgan. Rodos badiiy ustaxonalari yaratgan haykaltaroshlik asarlaridan bronzadan ishlangan «Uxlayotgan Eros» butun dunyoga mashhur bo‘lib, u Metropoliten muzeyida, Nyu-Yorkda va mashhur Samofrakiya Nikasi ( (Luvr muzeyi), uni Rodosliklar Samofrakiya orolidagi Buyuk xudolar ziyoratgohiga Antiox III ustidan qozonilgan g‘alabadan so‘ng, miloddan avvalgi 190-yilda o‘rnatganlar. Rodos haykaltaroshlik maktabining yana bir ajoyib namunasi — Laokoon guruhi (Vatikan muzeyi) bo‘lib, u quyidagi ustalar ijodiga mansub deb hisoblanadi: Agesandr, Polidor va Afinodor. Rodos nafaqat tasviriy san’at ravnaq topgan maskan, balki ko‘plab adabiy ijodkorlarning vatani sifatida ham mashhur bo‘lgan. Ular orasida Kamirlik Pisandr (miloddan avvalgi VI asr) bor. U Geraklga bag‘ishlangan «Gerakliya» dostonini yaratgan. Shoirlar Kleobul (Lindoslik, miloddan avvalgi VI asr) bo‘lib, qadimgi yetti donishmanddan biri va o‘z shahrining hukmdori edi. Uning qizi, shoira Kleobulina ham mashhur bo‘lib, Aristotel undan 200 yil o‘tib uning she’rlaridan iqtibos keltirgan. Yana bir taniqli shoir — Timokreont (Yalislik, miloddan avvalgi V asr) bo‘lib, lirik she’rlar yozgan. Kamirlik Anaksandrid (miloddan avvalgi IV asr) esa komediyalar va difiramblar muallifi bo‘lgan.

Shoir Apolloniy Iskandariyadan Rodosga vaqtincha yoki hatto umrining qolgan qismini o‘tkazish uchun ko‘chib kelgan (miloddan avvalgi III asr) va Rodoslik laqabini olgan. Shuningdek, faylasuf Kirinalik Aristipp, Suqrotning shogirdi va nihoyat, afinalik notiq Esxin (miloddan avvalgi IV asr) Rodosda notiqlik san’ati maktabiga asos solgan. Rodosliklarning ko‘pchiligi falsafa bilan shug‘ullangan. Ular orasida Rodoslik Evdem bor edi. U Rodosda peripatetiklar falsafasini qaror toptirgan. Kamirlik Panetiy (miloddan avvalgi II asr) stoik falsafaning vakili va O‘rta stoitsizm asoschisi bo‘lib, astronomiya hamda falsafaga oid asarlari bilan shuhrat qozongan. Miloddan avvalgi I asrda bu yerda Panetiyning shogirdi Posidoniy Apameyalik bo‘lib, tarixga oid asarlar yozgan, shuningdek, fizika, geografiya va matematika bilan shug‘ullangan.

Rodosda notiqlik san’ati va filologiya fanlari ham ravnaq topgan; geografiya, fizika, matematika, astronomiya va tibbiyot yuksak darajaga ko‘tarilgan. Frakiyalik Dionisiy grammatika darsligini yozgan, astronom Gipparx (miloddan avvalgi II asr) esa Rodosda dastlabki astronomik kuzatuvlarini olib borgan. Tibbiyot esa Asklepiy ibodatxonalari deb atalgan davolash markazlarida rivojlangan va ilmiy fan sifatida o‘rganilgan.

An’anaviy me’morchilik

Har qanday hududning me’moriy qiyofasi uning hududiy tuzilishi, geografik joylashuvi hamda tarixiy o‘tmishi bilan chambarchas bog‘liq. Orolning eng muhim me’moriy majmuasi — uning poytaxti — shimoliy chekkada, mintaqadagi dengiz yo‘llarining muhim chorrahasida vujudga kelgan. Boshqa yirik zamonaviy aholi punktlari ham poytaxtga juda yaqin, qadimgi Lindos, Yalis va Kamirni bog‘laydigan avtomobil yo‘llari bo‘yida joylashgan. Orolning shimoliy qismida asosiy sayyohlik diqqatga sazovor joylari, janubiy qismida esa shaharsozlik tuzilishi va me’morchilik nuqtayi nazaridan qiziqarli aholi punktlari joylashgan.

Rodosdagi aholi punktlarini dengiz bo‘yidagi va orol ichkarisida joylashgan manzilgohlarga ajratish mumkin. Rodos va Lindos shaharlari kabi dengiz bo‘yidagi manzilgohlar tabiiy bandargoh yonida amfiteatr shaklida qurilgan va odatda, masalan, Lindos singari, dengiz manzarasiga ega. Dengiz bo‘yidagi shaharlarning tarixi qadimgi davrlardan boshlanadi. Ayniqsa, Rodos va Lindos katta savdo markazlari bo‘lib, ularning ta’siri keng hududlarga yoyilgan. Bu ikki shaharning tarixi keyinchalik, O‘rta asrlarda ham davom etgan. Boshqa barcha aholi punktlari orol ichkarisiga ko‘chirilgan davrda Rodos va Lindos qudratli qal’alarga aylangan.

Orol ichkarisida aholi punktlarining paydo bo‘lishi Vizantiya davrida va Konstantinopol turklar tomonidan bosib olinganidan keyin aholini qaroqchilar hujumidan himoya qilish zarurati bilan bog‘liq edi. Shu sababli dengiz bo‘yidagi manzilgohlar aholisi dengizdan ko‘rinmaydigan joylarni tanlagan. Ular tog‘ va tepalik yonbag‘irlari, kichik vodiylar, tekisliklar yoki daryolar yaqinidagi hududlar kabi yo‘l yoqalari bo‘ylab yangi qishloqlar barpo etganlar. Bu yangi manzilgohlarning aksariyati mudofaa inshootlari bilan mustahkamlangan. Qaroqchilardan himoyalanish uchun qal’alar ham qurilgan; hujum paytida aholi ularga panalagan. Asosan orol sohillarida joylashgan minoralar ham mudofaa vazifasini bajargan. Bunday aholi punktlarini qurishda ishlatilgan tosh, tuproq va yog‘och orolda mo‘l-ko‘l uchraydi.

Rodosda uchraydigan turli uy-joy turlarining shakllanishiga aholining kundalik ehtiyojlari, estetik qarashlari, iqlim sharoiti va hududning o‘ziga xos xususiyatlari sabab bo‘lgan. Bunday uylarning olti turi mavjud:

  • Qishloq uyi yoki bir xonali dehqon uyi — kam ta’minlangan aholi qatlamlari uchun mo‘ljallangan. Bunday uy odatda to‘g‘ri to‘rtburchak shaklidagi bitta xonadan iborat bo‘lib, oilaning barcha ehtiyojlarini qondirgan. Bu xonada odamlar ishlagan, ovqatlangan, uxlagan va mehmon kutgan. Uyning tomi yog‘ochdan qilingan, poli esa zichlangan tuproq yoki shag‘al to‘shamadan iborat bo‘lgan. Vaqt o‘tishi bilan bir xonali uy asta-sekin murakkabroq shakllarga ega bo‘lib rivojlangan. Asosiy xona yashash joyi bo‘lib qolgan, uning yonida esa oshxona, molxona va tandir kabi yordamchi xonalar paydo bo‘lgan.
  • Yarimshahar uyi. Bunday uylar aholisi savdo-sotiq va dengizchilik bilan shug‘ullangan, shu sababli ancha badavlat bo‘lgan hududlarda uchraydi. Bu uy turi qishloq uyining takomillashgan shakli hisoblanadi. Ko‘pincha bunday uylar ikki qavatli bo‘lib, tashqi va ichki tomondan serhasham bezatilgan. Hovli ko‘chadan darvozali mustahkam devor bilan ajratilgan.
  • Lindosdagi zodagonlar uylari. Orolning eng qadimiy shaharlaridan biri bo‘lgan bu shaharni egallagan istilochilar uning uy-joy me’morchiligiga ta’sir ko‘rsatgan. Lindos zodagonlarining aksariyat uylari XVII asr boshlarida qurilgan bo‘lib, ularda orol, Vizantiya, o‘rta asrlar va arab me’morchiligiga xos unsurlar mujassam. Bu uylarning o‘ziga xos jihati — xonalar interyeri (naqshinkor shiftlar), fasadlari va hovlisining (shag‘al bilan qoplangan pollar) serhasham bezatilganidir.
  • Minoralar. Bular ioannit ritsarlari hukmronligi davrida qurilgan binolardir. Minoralar Rodosning o‘rta asrlarga oid shahri va Trianda hududida uchraydi. Ular puxta yo‘nilgan toshlardan mahorat bilan qurilgan ikki qavatli inshootlar bo‘lib, yuqori qavatida shinaklari bor.
  • Turk uyi. Turklarning orolda yashashi, tabiiyki, ushbu hudud me’morchiligiga ham ta’sir ko‘rsatgan. Uylarning yangi turi Sharq ta’sirini yaqqol namoyon etadi: mebellari sodda, ammo ichki bezaklari serhasham. Turk uyining o‘ziga xos elementi «sahnisi» deb ataladi. Bu fasaddagi balkon yoki derazalarni to‘sib turadigan yog‘och ayvondir.
  • Marasiya uylari. Bu turdagi uylar Marasiya qishlog‘ida uchraydi. Ular cho‘zinchoq reja asosida qurilgan va odatda bir qavatli bo‘ladi. Shu sababli ular «makrinariya» deb ham ataladi (makrys — «uzun» degani).

Diqqatga sazovor joylar

Gippokrat maydoni, Rodos qal’asi
Kapalaklar vodiysi
  • Rodos qal’asi gospitalyerlar ordenining 19 nafar buyuk magistri qarorgohi va Kollakium — Rodos ritsarlari yashagan mahalla markazi, shuningdek, xavf tug‘ilgan paytda shahar aholisining so‘nggi boshpanasi bo‘lgan. U XIV asrda qurilgan. Zilzilalar va qamallardan omon qolgan bo‘lsa-da, 1856-yilda tasodifiy portlash oqibatida vayron bo‘lgan. Saroy 1930-yillarda italiyaliklar tomonidan Mussolini va qirol Viktor Emmanuel III uchun qayta tiklangan. Bu yerda Kos orolidan keltirilgan mozaikalar saqlanadi; ularning tasvirlari zallarga nom bergan. Shuningdek, o‘rta asrlar va antik davr Rodosi tarixiga bag‘ishlangan ko‘rgazmalar ham o‘tkaziladi.
  • Petaludes vodiysi («Kapalaklar vodiysi»), yoz oylarida bu yerga bir turga mansub kapalaklar uchib keladi — to‘rt nuqtali ayiqkapalak yoki Gera.
  • Mahobatli akropolning qadimgi xarobalari gospitalyerlar qal’asining o‘rta asrlarga oid devorlari va binolari bilan uyg‘unlashib ketgan. U turli davrlarga mansub eski va zamonaviy binolarning oq-jigarrang me’morchiligi bilan ajralib turadigan shinam qishloq ustidan qad ko‘tarib turadi. Apollon ibodatxonasidan uchta ustun va poydevor saqlanib qolgan; ibodatxona ulkan o‘lchamdagi to‘rtburchak tosh atrofida qurilgan. Teatrning qayta tiklangan qoldiqlari hamda bugungi kungacha saqlanib qolgan dunyodagi yagona Olimpiya stadioni — qadimgi Olimpiya stadioni nusxasi ham shu yerda joylashgan.
  • Lindos shahri: akropol va o‘rta asrlar shahri
  • Yetti buloq (Epta Piges) — gidrotexnika inshootlari qoldiqlari saqlangan tabiiy bog‘. U Kolimbia.
  • Qadimgi Kamir shahrining xarobalari, uning maydoni, turar joy mahallalari va miloddan avvalgi V asrga oid suv ta’minoti tizimi ellinistik Rodosning uzoq o‘tmishiga sayohat qilish imkonini beradi.
  • Asklipiodagi Bibi Maryamning Uyquga ketishi cherkovi va o‘rta asr qal’asi.
  • Tsambika Bibi Maryam monastirida muqaddas yodgorlik — mo‘jizaviy Bibi Maryam ikonasi saqlanadi. Bibi Maryam er-xotinlarning, jumladan, farzandsiz juftliklarning ham homiysi hisoblanadi. Ular ibodatxonaga kelib, Xudoning Onasidan yordam so‘raydilar.

Rodos aeroporti Rodoslik Diagoras nomi bilan ataladi. Miloddan avvalgi V asrda yashagan sportchi Diagoras mushtlashuv bo‘yicha Olimpiya o‘yinlarida ikki marta g‘olib bo‘lgan. U uch o‘g‘li, hatto nabiralari ham Olimpiya o‘yinlarida g‘alaba qozonganini ko‘rish baxtiga muyassar bo‘lgan. Uning jasorati shoir Pindar tomonidan madh etilgan. Bugungi kunda mahalliy futbol klubi ham uning nomi bilan ataladi.

Iqtisodiyot

Rodos iqtisodiyotining asosini turizm paydo bo‘lishidan oldin dehqonchilik va chorvachilik tashkil etgan (asosan qoramol, shuningdek, qo‘y va echki boqish). Hozirgi vaqtda aholining katta qismi turizm bilan bog‘liq turli kasblarda ishlaydi, qolgan aholi esa yuqorida aytib o‘tilgan sohalarda faoliyat yuritishda davom etmoqda. Bu yerda ishlab chiqariladigan asosiy mahsulotlar — o‘simlik moyi, vino, mevalar, jumladan, sitrus mevalari.

Mahalliy oq uzum navi — atiridan Rodosda qatron qo‘shib tayyorlanadigan vino — retsina.

Havolalar