| Sardiniya | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| ital. Sardegna | |||||
| | |||||
|
|||||
| Su patriottu sardu a sos feudatarios[VM] | |||||
| 40° sh. k. 9° sh. u.HGЯO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Mintaqa | Orol Italiyasi | ||||
| Tarkibiga kiradi |
|
||||
| Ma’muriy markaz | Kalyari | ||||
| Rahbar |
Alessandra Todde (20-mart 2024-yildan) |
||||
| Tarix va geografiya | |||||
| Maydoni |
24 100,02 km²
|
||||
| Balandligi | 384 m | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+1 | ||||
| Aholi | |||||
| Aholi |
1 639 590 kishi (31-12-2018)
|
||||
| Aholi zichligi | 68,03 kishi/km² | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Kod ISO 3166-2 | IT-88 | ||||
|
|
|||||
| Rasmiy sayt (italyancha) | |||||
|
|
|||||
Sardiniya (ital. Sardegna [sarˈdeɲɲa], sard. Sardigna [sar'dinja]) — orol bo‘lib, O‘rta yer dengizida joylashgan, Apennin yarimorolining g‘arbida, Sitsiliya va Korsika oralig‘ida joylashgan va maydoni bo‘yicha ikkinchi eng katta orol hisoblanadi, O‘rta yer dengizida. Italiya tarkibiga viloyat sifatida kiradi, bu yerda italyan tilidan tashqari yana sardiniya tili ham keng tarqalgani sababli alohida maqomga ega va rasmiy ravishda avtonom viloyat deb ataladi (ital. Regione Autonoma della Sardegna, sard. Regione Autònoma de sa Sardigna).
Etimologiya
Qadimgi yunoncha Sardo, lotincha Sardinia bilan bog‘liq etnonim — sardlar, orolning hind-yevropa tillariga mansub bo‘lmagan aholisi nomi bo‘lib, ular iberlar bilan qarindosh hisoblanadi.
Tabiiy-geografik tavsif
Sardiniya Korsikadan Bonifachio bo‘g‘ozi bilan ajralib turadi; bo‘g‘ozning kengligi 11 km, g‘arbiy sohillari asosan pasttekis, sharqiy sohillari esa tik. Relyefi tog‘li (eng baland nuqtasi 1834 m — La-Marmora cho‘qqisi, Jannardjentu[italyancha] massivi orolning markaziy qismida), janubi-g‘arbda esa Igleziente[italyancha] massivi Jannardjentu massividan Kampidano pasttekisligi bilan ajralgan. Sardiniya markazidagi tog‘lar asosan granitlar va kristalli slanetslardan tashkil topgan, g‘arbiy va shimoli-g‘arbiy qismida esa lava va tuf platolari joylashgan. Umumiy maydoni — 24 100,02 km².
Sardiniyada qatlamlari muvofiq joylashgan kembriy-ilk ordovik davriga mansub yotqiziqlar uchraydi; ularning qalinligi 1500—3000 m ga yetadi.
Iqlimi quruq subtropik (O‘rta yer dengizi iqlimi), yanvar oyining o‘rtacha harorati 7—10 °C, iyulniki 24—26 °C. Yog‘ingarchilikning asosiy qismi qish oylariga to‘g‘ri keladi, tekisliklarda 600 mm dan tog‘larda 1000 mm gacha[aniqlashtirish].
Orolning asosiy daryolari:
Daryo Temo esa oroldagi yagona kema qatnaydigan daryo (kemalar qatnashi mumkin bo‘lgan qismining uzunligi taxminan 6 km).
Orolda tabiiy kelib chiqishga ega yagona ko‘l — Barats.
Tarix
Sardiniyaning arxeologik tarixi neolit davridan boshlanadi. Sardiniyadagi neolit va eneolit davri yodgorliklari — ulkan «gigantlar qabrlari», «Domus-de-Janasa» va sirli Sardiniya zikkurati, shakli jihatidan Mesopotamiya zikkuratlariga o‘xshash. Sardiniya madaniyatlari Minoan Kriti bilan va O‘rta yer dengizining boshqa madaniyatlari bilan aloqada bo‘lgan. Tarixdan oldingi davrda Korsika Sardiniya ta’siri ostida bo‘lgan; uning arxeologik davrlashtirilishi va yodgorliklari deyarli Sardiniyanikiga aynan o‘xshaydi.
Sardiniyada genetiklar tadqiq qilgan qadimgi sardiniyaliklarning deyarli barchasi miloddan avvalgi birinchi ming yillikkacha orolning ilk dehqonlaridan kelib chiqqan. Bunga miloddan avvalgi 3-ming yillikka oid, asosan Shimoliy Afrikadan kelib chiqqan bir namuna istisno bo‘lib, u taxminan shu davrga oid iberiyalik namuna bilan bir qatorda, Shimoliy Afrikadan Yevropaga oz miqdorda genlar oqimi bo‘lganini ko‘rsatadi; bu oqim eneolit davrida.
Qadimgi Sardiniya tarixida eng mashhur davr — nurag davri bo‘lib, undan nuraglar — balandligi 10—20 m bo‘lgan, kesik konus shaklidagi, quruq terim usulida yirik, qo‘pol ishlov berilgan toshlardan qurilgan, miloddan avvalgi XV—VII asrlarga oid minoralar qolgan. Nuraglardan tashqari, bu madaniyat uchun nuraglar bilan bir xil qurilish texnikasida bunyod etilgan, rejada dumaloq shakldagi, diametri 5—6 m gacha bo‘lgan kulbalar ham xos. Ular nuraglar atrofida guruhlanib, qishloqlarni (nurag qishloqlarini) tashkil etgan. Eng yaxshi saqlanib qolgan nurag majmualaridan biri — Su-Nuraksi Barumini yaqinida joylashgan bo‘lib, YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Aftidan, qadimgi me’morchilikning boshqa yodgorliklari — «gigantlar qabrlari» ham shu madaniyatga mansub. Orolda nuraglarning paydo bo‘lishi Sardiniyada yangi genetik nasllarning paydo bo‘lishi bilan bir vaqtga to‘g‘ri kelmagan.
Nurag madaniyatiga, shuningdek, bronzadan yasalgan nazr sifatida ishlangan (ital. bronzetti) — odam va hayvon qiyofasidagi haykalchalar, shuningdek, qayiq shaklidagi haykalchalar (ital. navicelli) ham xos. Nurag davrida orolda yashagan sardlarning kelib chiqishi masalasi noma’lum. Ayrim misrshunoslar (V. B. de Rujé, F. J. Shaba va boshqalar[manba 840 kundan beri ko‘rsatilmagan]) sardlarni «dengiz xalqlaridan biri» — sherdanlar bilan bog‘laydi, ular Merenptax va Ramses III hukmronligi davrida (miloddan avvalgi XIII—XII asrlar) Misrga bostirib kirishga uringan, biroq bu fikr bahsli. A. I. Nemirovskiyning fikricha, nurag madaniyati vakillari etrusklar[manba 840 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Qadimgi Krit va Sardiniya bilan bog‘liq rivoyatga ko‘ra, Gefest yaratgan xudolar qo‘riqchisi Tal qurbonlarni kuydirgan (Simonidning yozishicha, u Sardiniyadan bo‘lgan). Shu sababli u sardonik kulgi deb atalgan. Ayrim izohlarga ko‘ra, u Sardiniyada begona kishilarni o‘ldirgan; u bu orolga Minos bilan kelgan.
Paleogenetiklar ma’lumotlariga ko‘ra, Sardiniyaga asosiy immigratsiya miloddan avvalgi 1-ming yillikda boshlangan. Sardiniya aholisi orasida Yaqin Sharq komponentining ulushi ortib, dasht komponenti ham paydo bo‘lgan.
Miloddan avvalgi VII asrda finikiyaliklar mustamlakachiligi Sardiniyada boshlandi. Orolda quyidagi shaharlar qurilgan: Nora, Sulki, Bitiya va Tarros.
Miloddan avvalgi 535-yilda orol Karfagenga bo‘ysundirildi; miloddan avvalgi 238-yilda esa Rim yollanma askarlar, liviyaliklar va qullarning antikarfagen qo‘zg‘olonidan foydalanib, Sardiniyani egalladi. Kann jangidan so‘ng, miloddan avvalgi 216-yilda orolda Rimga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tarildi. Unda ikki pun-sard aristokrati — Kornus va Tarrosdan bo‘lgan Xampsikora va Gannon ishtirok etdi. Rim qo‘shini 22 000 nafar piyoda askar va 1200 nafar otliq askardan iborat bo‘lib, unga Titus Manliy Torquat qo‘mondonlik qilgan holda Kalyariga tushib, Xampsikoraning o‘g‘li Giostni Milis yaqinida mag‘lub etdi. Shundan so‘ng rimliklar orolning janubida karfagen-sard qo‘shini bilan Kornus jangida to‘qnashdi; bu jang Sestu va Dekimomannu o‘rtasida bo‘lib o‘tib, rimliklar g‘alabasi bilan yakunlandi. Miloddan avvalgi 177—176-yillarda Rimga qarshi yana bir yirik qo‘zg‘olon yuz berdi. Balarlar va iolaylar qabilalari Tiberiy Semproniy Grakx tomonidan mag‘lub etildi. U, Tit Liviyga ko‘ra, taxminan 80 ming mahalliy aholini o‘ldirgan va qullikka aylantirgan. Sardiniyaliklarning so‘nggi uyushgan qo‘zg‘olonlari Mark Tseziliy Metell tomonidan miloddan avvalgi 115—111-yillarda va Tit Albutsiy tomonidan miloddan avvalgi 106-yilda bostirilgan. Biroq orolning ichki qismidagi borish qiyin tog‘larda yashovchi sardiniyaliklar Rim mustamlakachiligiga imperiya davrigacha qarshilik ko‘rsatgan.
Milodiy V asrda Sardiniyani vandallar bosib oldi, biroq VI asrda Vizantiya sarkardasi Flaviy Belisariy vandallarga qarshi Karfagen yurishi davomida Sardiniyani Vizantiya tarkibiga qaytardi. «Varvarlar» boshlig‘i Hospiton Sardiniyaning markaziy qismi — Barbadjani xristianlashtirishga ruxsat berdi; bungacha bu hudud na Rim, na vandallar nazorati ostida bo‘lgan.
Shundan so‘ng, mavrlar Afrika eksarxatini egallagach ham, orolni sudyalar yoki yudekslar boshqarishda davom etdi. Arablar X asrda quvib chiqarilgach, feodal tarqoqlik davri boshlandi. Asosiy siyosiy boshqaruv shakli yudikat edi. Yudikatlarning eng yirigi Arboreya.
1326-yildan boshlab Sardiniya Aragon sulolasi hukmronligi ostida bo‘ldi; keyinchalik Ispaniyaga tegishli bo‘ldi.
1708-yilda, Ispaniya merosi uchun urush davrida Sardiniyani Avstriya bosib oldi; bu holat Rashtatt tinchlik shartnomasi bilan 1714-yilda mustahkamlandi.
1720-yilda London shartnomasiga ko‘ra, Sardiniya Savoy sulolasiga topshirildi. Natijada Piemont, Savoyya gersogligi va Sardiniya Sardiniya qirolligiga birlashtirildi, u yagona Italiya davlati tuzilgach, Italiya qirolligi tarkibiga kirdi.
Ma’muriy bo‘linishi

Sardiniya viloyati 4 ta viloyatga va 1 ta metropoliten shaharga (2016-yildan boshlab) bo‘lingan:
| № | Viloyatlar va metropoliten shahar |
Kommunalar soni |
Maydoni, km² |
Aholisi, kishi (2017) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Kalyari | 17 | 1248 | 431 819 |
| 2 | Nuoro | 74 | 5786 | 211 605 |
| 3 | Oristano | 87 | 3034 | 159 667 |
| 4 | Sassari | 92 | 7692 | 493 331 |
| 5 | Janubiy Sardiniya | 107 | 6339 | 355 371 |
2016-yilgacha Sardiniya viloyatlari:
| № | Viloyat | Kommunalar soni |
Maydoni, km² |
Aholisi, kishi (2011) |
Zichligi, kishi/km² |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Kalyari | 71 | 4596 | 564 314 | 122,78 |
| 2 | Karboniya-Iglezias | 23 | 1495 | 129 297 | 86,47 |
| 3 | Medio-Kampidano | 28 | 1516 | 101 716 | 67,09 |
| 4 | Nuoro | 53 | 3934 | 159 659 | 40,58 |
| 5 | Olyastra | 23 | 1854 | 57 928 | 31,24 |
| 6 | Olbiya-Tempio | 26 | 3397 | 159 393 | 46,92 |
| 7 | Oristano | 88 | 3040 | 165 069 | 54,30 |
| 8 | Sassari | 66 | 4281 | 336 605 | 78,63 |
| Jami | 377 | 24 090 | 1 673 981 | 69,48 | |
Aholi
Tillar

Sardiniyaning katta qismida an’anaviy ravishda sardiniya tilida so‘zlashiladi: logudor va nuor shevalari orolning markaziy qismini egallaydi, kampidan shevasi esa orolning janubida tarqalgan. Sardiniyaning eng shimolida sassari va gallur tillari korsika shevasiga (italyan tilining) yaqin bo‘lib, keng tarqalgan. Alghero shahri atrofida katalan tilida so‘zlashuvchilar yashaydi; San-Pietro va Sant-Antioko orollarida, orolning janubi-g‘arbiy chekkasida esa tabarkino shevasida so‘zlashuvchilar yashaydi; bu sheva ligur tiliga mansub. Nihoyat, Arborea va Fertiliya qishloqlarida venetsiya, friul va istriot tillarida so‘zlashuvchilar saqlanib qolgan; ular mos ravishda 1920—1930-yillarda va II jahon urushidan keyin ko‘chib kelgan.
Shu bilan birga, bir necha asr davom etgan Italiya assimilyatsiya siyosati natijasida mahalliy tillar italyan tili tomonidan sezilarli darajada siqib chiqarilgan. Masalan, ISTAT tomonidan 2006 yilda e’lon qilingan ma’lumotlarga ko‘ra, Sardiniya aholisining 52,5 % qismi oilada faqat italyan tilida gaplashadi, 29,3 % qismi italyan va sardiniya tillaridan foydalanadi, atigi 16,6 % qismi esa faqat sardiniya (va boshqa mahalliy) tillarda gaplashadi. Italyan tiliga o‘tish natijasida orolda italyan tilining mahalliy turi — sardiniya italyan tili (italiano regionale sardo, IrS) shakllangan.
Yirik aholi punktlari
Xaritada Sardiniyaning yirik aholi punktlari (kommunalari) ko‘rsatilgan:
Iqtisodiyot
Sardiniyaning yalpi ichki mahsuloti Italiya YAIMining 2,2 % ini tashkil etadi. Aholi jon boshiga YAIM — 19 654,3 yevro.[qachon?]
Yirik alyuminiy oksidi ishlab chiqaruvchi Eurallumina zavodi Sardiniyaning janubi-g‘arbiy qismidagi Portovesme (Portovesme) shahrida joylashgan. Sardiniyada pekorino qo‘y pishlog‘i ishlab chiqarishning asosiy hududlari joylashgan.
Turizm
Sardiniyaning dengiz sohillari uzunligi 1800 km dan ortiq. Oroldagi yirik kurort hududi — Zumrad sohil (Kosta-Smeralda) orolning shimoli-sharqida joylashgan bo‘lib, bu hudud Gallura deb ataladi. Uning yirik turizm markaziga aylanishi tadbirkor Og‘a Xon IVning 1961 yildan boshlab Shimoliy Sardiniyani obodonlashtirish loyihasini amalga oshirgani bilan bog‘liq.
Diqqatga sazovor joylar — turli davrlarga mansub me’moriy yodgorliklar: tarixdan oldingi davrga oid nuraglar va «gigantlar qabrlari», finikiyaliklarning nekropollari, rimliklarning amfiteatrlari va termalari, pizaliklar va genuyaliklarning minoralari hamda qal’alari, roman uslubidagi cherkovlar, gotika va barokko soborlari. Bir qancha muzeylar faoliyat yuritadi. Orgosolo shaharchasida, orolning sharqida badiiy graffiti — «mural»lar qiziqish uyg‘otadi.
- Sardiniyaning ichki qismidagi tog‘ manzarasi
- Sharqiy sohil
Plyajlardagi oq qum Sardiniyaning boyligi hisoblanadi va uni olib ketish qat’iyan taqiqlangan. 2017 yildan beri Sardiniyada qum, mayda toshlar va chig‘anoqlarni sotish ham taqiqlangan; bunday harakatlar jarima bilan jazolanadi.
Transport
Sardiniyada temir yo‘llar mavjud. Ikki shaharda — Sassari va Kalyarida tramvay qatnaydi (garchi uni yengil metro deb atashsa ham).
deb atashsa ham).
Italyan tilidan tashqari, Sardiniyada ham sardiniya tilida so‘zlashiladi. U mintaqaviy til maqomiga ega bo‘lishiga qaramay, asta-sekin italyan tiliga o‘z o‘rnini bo‘shatmoqda.
Sardiniyadagi eng qadimiy bayramlardan biri — Avliyo Efiziy bayrami (Sant’Efisio), orolning bosh shahri Kalyarining homiysi. Har yili 1-maydan 4-maygacha o‘tkaziladigan bu bayram 350 yildan ortiq vaqtdan beri davom etadi; shu kunlarda shahar ko‘chalari jonlanib, orolning barcha viloyatlaridan kelgan, an’anaviy liboslar kiygan aholi bilan to‘ladi. Yurishning maqsadi — Avliyoning haykalini Kalyaridan Nora shahriga olib borish; u yerda odamlar uning xotirasini yod etish uchun yig‘iladi, bir necha kundan keyin haykal qaytarib olib kelinadi.
Sardiniya oshxonasi: Sardiniyada hasharot lichinkalari solingan kasu martzu pishlog‘i tayyorlanadi. Italiya hukumati sanitariya-gigiyena sabablariga ko‘ra bir muddat uni sotishni rasman taqiqlagan.
Adabiyot
- E. M. Pospelov Dunyo geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, stereotip nashr. — M.: Rus lug‘atlari, Astrel, AST, 2002. — 512 b. — 3 000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.
- Sardiniya // Katta Sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
- Sardiniya. O‘rta yer dengizi xazinalari // Oltin globus. — De Agostini, 2009. — № 51. — ISSN 1997-3268.
- Casula, Francesco Cesare. Sardiniya tarixi. — Karlo Delfino nashriyoti, 1994. — ISBN 978-88-7138-084-1.