| Tibr | |
|---|---|
| ital. Tevere | |
| | |
| Xususiyatlari | |
| Uzunligi | 405 km |
| Havzasi | 17 375 km² |
| Suv sarfi | 239 m3/s |
| Suv oqimi | |
| Boshlanish joyi | |
| • Joylashuvi | tog‘. Fumayolo, Emiliya-Romanya |
| • Balandligi | 1268 m |
| • Koordinatalari | 43°47′13″ sh. k. 12°04′40″ sh. u.HGЯO |
| Quyilish joyi | Tirren dengizi |
| • Balandligi | 0 m |
| • Koordinatalari | 41°44′26″ sh. k. 12°14′00″ sh. u.HGЯO |
| Joylashuvi | |
| Suv tizimi | Tirren dengizi |
|
|
|
| Mamlakat | |
| Hududlar | Umbriya, Latsio |
|
|
|
Tibr (ital. Tevere, lot. Tiberis) — Apenin yarimorolida oqadigan daryo, uzunligi bo‘yicha uchinchi o‘rinda turadigan Italiya daryolaridan biri.
Daryoning manbai dengiz sathidan 1268 m balandlikdagi Fumayolo tog‘ida joylashgan.
Geografiyasi
Daryoning manbai Apenin tog‘larida, Emiliya-Romanyaviloyatida joylashgan. Uzunligi 405 km, havzasi maydoni qariyb 18 ming km², o‘rtacha suv sarfi esa taxminan 239 m³/s. Daryo Toskana–Emiliya Apeninlarining janubidan boshlanib, dastlab g‘arbga, so‘ng janubga buriladi, yo‘l-yo‘lakay ko‘plab tog‘ soylarini qabul qiladi va Peruja provinsiyasiga kiradi. Shu yerda unga Kyajo hamda Topino, Klitunno va boshqa irmoqlar qo‘shiladi. Todi shahridanboshlab janubi-sharqqa burilgan Tibr Palya irmog‘i quyiladigan joygacha bir qator tez oqar ostonalar hosil qiladi. Shundan so‘ng daryo yana janubi-g‘arbga buriladi. Bu yerda Tibrga suvi mo‘l Nera daryosi Velinobilan birga quyiladi. Keyin Tibr Monti-Sabini va Monte-Soratte tog‘larini aylanib o‘tib, Rim tekisligiga kiradi. Shu yerda unga Aniene daryosi qo‘shiladi. Rimda daryo o‘zani kanallarga solingan, undan keyin oqim tarmoqlanadi. Asosiy oqim qadimgi Rim kanali Fossa Traiani orqali Porto yonidan (Rim davrida dengiz sohilida joylashgan) o‘tib, Fyumichinoyaqinida Tirren dengiziga quyiladi. Eski o‘zan Ostiyaorqali o‘tgan; bu shahar ham bir paytlar dengiz bo‘yida joylashgan. Eski o‘zan quyilish joyida Izola-Sakra orolini hosil qilgan (lot. Insula Portus).
Daryo yuqori va o‘rta oqimida daralar bilan tog‘ oralig‘idagi botiqlar almashinib turadigan tog‘ daryosidir. Tibr irmoqlarida suv oqimining tik tushadigan joylari va sharsharalar (Le-Marmore, Tivoli va boshqalar) uchraydi. Quyi oqimida esa daryo Maremmatekisligidan oqib o‘tadi. Tibr Umbriya va Latsio viloyatlari orqali oqib, Tirren dengizigaquyiladi va delta hosil qiladi. Uning maydoni taxminan 250 km². Daryo asosan yomg‘ir suvlaridan to‘yinadi. Suv ko‘tarilishi noyabrdan mart—aprelgacha davom etadi, ba’zan toshqinlar yuz beradi; daryo ko‘p miqdorda muallaq oqiziqlarni olib keladi. Tibr, avvalo, Rimshahri orqali oqishi bilan mashhur. Rim daryoning sharqiy sohilida barpo etilgan.
Ko‘priklar
Ko‘plab zamonaviy inshootlardan tashqari, Tibr ustidan bir necha qadimiy ko‘priklarham o‘tgan. Ularning ayrimlari qisman (Avliyo Farishta ko‘prigi, Mulviy ko‘prigi), boshqalari esa qurilgan vaqtidan buyon to‘liq saqlanib qolgan (Fabritsiy ko‘prigi).
Nomining kelib chiqishi
«Tibr» daryosi nomining etruskcha yoki qadimgi italiy tillariga oid ildizlardan kelib chiqqani, ehtimol, kelt tilidagi dubr— «suv» so‘ziga qarindosh ekani taxmin qilinadi.

Afsonaga ko‘ra, qadimgi Tiberin Silviy— Alba-Longapodshohlarining to‘qqizinchisi bo‘lgan. U Albula (lot. Albula) daryosida cho‘kib ketgan, shundan so‘ng daryo uning sharafiga qayta nomlangan. Rivoyatda daryoning dastlabki nomi ham keltiriladi; bu nom, ehtimol, umumhind-yevropa tilidagi alba — «oq» so‘zidan kelib chiqqan. Yupiter Tiberin Silviyni daryo xudosi va homiy ruhi qilib qo‘ygan. Bu ruh Volturn (lot. Volturnus — «Jo‘shqin suvlar») nomi bilan ham atalgan. Ushbu afsonadan buyuk daryoni sochi va soqolidan suv oqib tushayotgan, yonboshlab yotgan qudratli erkak xudo — Tiberin siymosida tasvirlash an’anasi kelib chiqqan.
Tarixi
Afsonaga ko‘ra, Rim shahriga miloddan avvalgi 753-yilda Tibr bo‘yida, dengiz sohilidagi shahardan 25 km uzoqlikda asos solingan. Bu shahar — Ostiya , uning yaqinida daryo dengizga quyiladi. Rivoyatga ko‘ra, savatga solingan chaqaloqlar Romul va Rem (shaharning afsonaviy asoschilari) Tibr suviga tashlab yuborilgan.

Tibr oroli Rimning markazida, daryo o‘rtasida joylashgan bo‘lib, uzoq vaqt muhim kechuvbo‘lib xizmat qilgan. Keyinchalik u qirg‘oqlar bilan ko‘prik orqali bog‘langan. Tibr uzoq vaqt davomida g‘arbdagi etrusklar , sharqdagi sabinlar va janubdagi rimliklar yerlari o‘rtasidagi chegara bo‘lgan.
Tibr Qadimgi Rimdasavdo uchun nihoyatda muhim edi. U asosiy kema qatnovi yo‘li bo‘lib, miloddan avvalgi V asrdayoq don ortilgan galeralar daryo bo‘ylab oqimga qarshi taxminan 100 km yuqoriga suzib chiqishiga imkon bergan. Daryo oqimi bo‘ylab pastga esa tosh, yog‘och va oziq-ovqat mahsulotlari tashilgan. Miloddan avvalgi III asrdagi Puni urushlari davrida Tibrning quyilish joyi yaqinidagi Ostiya porti strategik jihatdan muhim harbiy-dengiz bazasiga aylangan. Bu baza Rim Respublikasiga tegishli edi.
Keyinchalik ham Tibr savdoda katta ahamiyat kasb etgan: O‘rta dengiz bo‘yidagi barcha Rim koloniyalaridan tovarlar shu yerga keltirilgan. O‘sha davrda daryoning o‘zida ham, Mars maydoniyaqinida ikki qirg‘oqni bog‘laydigan pristannar qurila boshlangan. Shu tariqa Ripetta portipaydo bo‘lgan. Qadimgi rimliklar Tibrni shahar kanalizatsiya tizimiga (Kloaka Maksima) qo‘shib, suvni shaharning markaziy qismiga yo‘naltirish imkoniyatini yaratgan.

Daryoning sayozlashuvi va ifloslanishi uning transportdagi ahamiyatini pasaytirgan. Milodiy I asrda Fyumichinoda yangi port qurilishi bu pasayishni yanada kuchaytirgan. Imperatorlar Klavdiy va Trayan hukmronligi davrida Rim bilan Fyumichinoni bog‘lovchi Via Portuensis (Via Portuensis) yo‘li qurilgan.
VII—VIII asrlarda ayrim Rim papalari Tibrda kemalar qatnovini yaxshilashga uringanlar. XIX asrda daryo tubida to‘planib qolgan chiqindilarni tozalash bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar olib borilgan. Shundan keyin savdo yo‘llari bir muddat tiklangan, biroq XX asrda ular qadimgi davrdagidek muhim ahamiyatga ega bo‘lmay qolgani uchun yana foydalanilmay qo‘yilgan.
Benito MussoliniTibr boshlanadigan Romanyaviloyatidan bo‘lib, daryo manbaini qadimiy uslubdagi marmar ustun bilan belgilatgan. Unda QUI NASCE IL FIUME SACRO AI DESTINI DI ROMA («Bu yerda Rim taqdiri uchun muqaddas sanalgan daryo boshlanadi») degan yozuv o‘yib tushirilgan.
Tibr toshqinlari
XIX asr oxirigacha Tibr toshqinlari bilan mashhur bo‘lgan. Bahor va kuzda ko‘p yomg‘ir yog‘gani sababli Alban tog‘laridan keladigan oqimlar daryodagi suv sathini sezilarli ko‘tarardi. Tibr toshqinlari sababli Rim o‘rtacha har 30 yilda bir marta suv ostida qolgan. Suv loy, balchiq va chiqindilarni oqizib kelgan. Ayniqsa pasttekislikdagi keng Mars maydonikuchli suv bosishiga uchragan. Bu yerda Avgust maqbarasi va Panteon joylashgan. Shuningdek, Palatin, Eskvilin va Kapitoliy tepaliklari oralig‘idagi pasttekislik ham suv ostida qolgan. Bu yerda Rim forumi joylashgan.
Tarixdagi eng mashhur toshqinlar miloddan avvalgi 414-yilda, shuningdek 69, 1230, 1277, 1422, 1495, 1530, 1598, 1637, 1870 va 1937-yillarda sodir bo‘lgan. 1598-yilgi toshqinda suv sathi 19,56 m, 1870-yilda esa 17,22 m balandlikka ko‘tarilgan. Tibr toshqinlari qayd etilgan yodgorlik lavhalari Santa-Mariya-sopra-Minerva cherkovining devorida, Panteon yonida joylashgan.
Tibr bilan bog‘liq fojiali hodisalar ham ma’lum. 1785-yilda italiyalik haykaltarosh, quyuvchi va zargar Luiji Valadyemoliyaviy inqirozga uchragach, o‘zini Tibr suviga tashlab joniga qasd qilgan. Daryodagi toshqin paytida rassom Pyetro Testa ham cho‘kib ketgan.
Toshqinlardan himoya qiladigan baland qirg‘oq devorlari parlament qaroriga binoan faqat 1876—1926-yillarda qurilgan. Qirg‘oqbo‘yi ko‘chalari umumiy nom bilan «Tibr bo‘ylab» (lungoteveri) deb ataladi.
Adabiyotlar
- Chezare D’Onofrio: Il Tevere («Tibr»). Romana Soc. Ed., Rim, 1980,
- Umberto Mariotti Byanki, I molini sul Tevere («Tibrdagi tegirmonlar»). Rim, Newton & Compton, 1996.
- Armando Ravaloli: Il Tevere («Tibr») fiume di Roma — Storia, curiosità, prospettive («Rim daryosi — tarixi, qiziqarli ma’lumotlar, istiqbollari»). Tascabili economici Newton, Rim, 1998.
- Marko Skatalini: Il viaggio del Tevere («Tibr bo‘ylab sayohat»), Guide Iter, 2004-yil may
- Mariya Margarita Segarra Lagunes: Il Tevere e Roma. Storia di una simbiosi («Tibr va Rim. Hamjihat mavjudlik tarixi»). Gangemi Editore, Rim, 2004.
- Joel Le Gall: Il Tevere, fiume di Roma nell’antichità («Tibr — qadimgi Rim daryosi»). Edizioni Quasar, Rim, 2005
(birinchi fransuzcha nashri: Joel Le Gall: Le Tibre, fleuve de Rome dans l’antiquité («Tibr — qadimgi davrdagi Rim daryosi»). Presses universitaires de France, Parij, 1953). - Il Tevere a Roma, portolano («Rimdagi Tibr: suv yo‘llari qo‘llanmasi»), Tibr daryosi havzasi boshqarmasi va CITERA — «La Sapienza» universitetining Hudud, qurilish, restavratsiya va atrof-muhit fanlararo markazi tomonidan Latsio viloyati va Rim shahri hokimiyati bilan hamkorlikda tayyorlangan, 2006-yil noyabr