Yukon daryosi

Yukon
ingl. Yukon River
Юкон у Доусона
Yukon daryosi, Douson yaqinida
Xususiyatlari
Uzunligi 3190 km
Havzasi 833 000 km²
Suv sarfi 6430 m3/s (Paylot-Steyshen)
Suv oqimi
Boshlanish joyi Marsh
 • Balandligi 645 m
 • Koordinatalari 60°32′31″ sh. k. 134°31′09″ g‘. u.HGЯO
Quyilish joyi Bering dengizi
 • Balandligi 0 m
 • Koordinatalari 62°35′55″ sh. k. 164°48′00″ g‘. u.HGЯO
Joylashuvi
Suv tizimi Bering dengizi

Kanada Yukon
AQSH Alyaska
Mamlakatlar
Юкон (река) (Аляска)
Голубая точка — исток
boshlanishi
Синяя точка
quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia Commons'dagi mediafayllar

Yukon (ingl. Yukon River) — Shimoliy Amerikaning shimoli-g‘arbiy qismidajoylashgan va asosan Yukon hududi (Kanada) hamda Alyaska (AQSH) bo‘ylab oqib o‘tadigan daryo. U Norton ko‘rfaziga (Bering dengizi)quyilib, ko‘p tarmoqli delta hosil qiladi.

Yukonning uzunligi 3190 km bo‘lib, bu masofa Maknil daryosining yuqori oqimidan Bering dengiziga quyilish joyigacha o‘lchanadi. Suv yig‘ish havzasining maydoni turli ma’lumotlarga ko‘ra 833 mingdan 855 ming km² gacha. Yillik oqim hajmi 202,7 km³ ga teng.

Etimologiyasi

«Yukon» so‘zi gvichin (Gwich’in) qabilasi tilida «Katta daryo» degan ma’noni bildiradi. Daryoning quyi oqimi «Kuihpak» deb atalgan, bu so‘z ham eskimos tilidaxuddi shu ma’noni bildiradi. Yukon va Kuihpak aslida bitta daryo ekani faqat 1863-yilda aniqlangan. 1867-yilda, ya’ni Rossiyaning Alyaskani sotishidanso‘ng, Yukon nomi daryoning butun uzunligiga nisbatan qo‘llana boshlangan. Daryoning Marsh ko‘lidan Pelli hamda Fort-Selkerk daryolari qo‘shilish joyigacha bo‘lgan yuqori oqimi ilgari «Lyuis daryosi» (ingl. Lewes River).

Rossiya manbalarida «Yukon» nomini buzilgan shaklda birinchi bo‘lib tadqiqotchi L. A. Zagoskinqo‘llagan. 1842—1844-yillardagi Alyaska ekspeditsiyasi davomida u Yukon bo‘ylab yuqoriga suzib, Tananadaryosining quyilish joyiga yetgan. Ekspeditsiya natijalari asosida u «Leytenant Lavrentiy Zagoskin tomonidan 1842, 1843 va 1844-yillarda tuzilgan Rossiyaning Amerikadagi mulklari piyoda tavsifi, 2 qismda, misga o‘yib ishlangan Merkator xaritasi bilan» nomli kitob yozgan. Kitob 1847—1848-yillarda Sankt-Peterburgda nashr etilgan. Ushbu xaritada L. A. Zagoskin Yukon o‘zanining quyilish joyidan Aniluxtakpakka (hozirgi Xoli-Kross) qadar bo‘lgan qismini «Kvixpak daryosi», u yerdan Kaltag posyolkasigacha bo‘lgan qismini « Yuxanadaryosi», Kaltagdan Tanana quyilish joyigacha bo‘lgan qismini esa «Yun’a daryosi» deb belgilagan.

Geografiyasi va gidrografiyasi

Yukon — Shimoliy Amerikada uzunligi bo‘yicha beshinchi, suv yig‘ish havzasimaydoni bo‘yicha to‘rtinchi daryodir. Hisoblash usuliga qarab daryoning uzunligi 3200—3700 km deb baholanadi. Britannika ensiklopediyasi Yukonning Maknil daryosi yuqori oqimidan hisoblangan uzunligini 3190 kmdeb ko‘rsatadi. Ammo Yukonning boshlanish joyi haqida yagona fikr yo‘q: uning manbasi sifatida odatda Marsh ko‘li (Kanadaning janubiy Yukonhududi), kamroq hollarda esa Lindeman yoki Teslin ko‘llari yoxud Lyuellin muzligi ( Atlin ko‘li yaqinida , Britaniya Kolumbiyasida).

) tilga olinadi. Yuqori oqimidan daryo umumiy hisobda shimoli-g‘arbga, Kanada–AQSH chegarasiga, so‘ng Alyaska hududida g‘arb va janubi-g‘arbga oqadi. Yukon Labershko‘lidan chiqadigan joyida uning kengligi taxminan 90 mbo‘ladi. Quyi oqimda, Teslin daryosi Karmaksyaqinida qo‘shilganidan keyin esa kengligi 180 mgacha ortadi. Tarixan 80 km masofada, Atlin va Tagish ko‘llaridan quyida daryo o‘zani tor Maylz-Kanyon darasidan, so‘ng toshli ostona toshlardan — Uayt-Xors ostonalaridan oqib o‘tgan. Uaytxors shahridan quyida elektr stansiyasi to‘g‘oni qurilganidan keyin Svatkasuv ombori paydo bo‘lib, uning suvi kanyonni to‘ldirgan va avvalgi ostonalarni qoplagan. Karmaksdan quyida daryo g‘arbdagi Douson tizmasi hamda sharqdagi Ogilvi va Pelli tog‘lari orasidan oqadi. Yukonga umumiy suv yig‘ish havzalari maydoni 56 ming kvadrat mil (145 ming km²) bo‘lgan bir nechta yirik irmoq, shuningdek Rangel–Sent-Elayas milliy bog‘idagi ko‘plab muzliklar va doimiy qor qoplamlarining suvlari qo‘shilgach, daryoning Douson yaqinidagi kengligi 300 mga yetadi. Forti-Maylyaqinida, o‘zidan 60 mil pastroqda joylashgan Igl shahriga nisbatan yuqori oqimda, AQSH tomondagi chegarada daryo shimoldagi Ogilvi tog‘lari va janubdagi Tanana yassitog‘ligi qoyalari orasidan oqadi. Igl yaqinida Yukonning kengligi 450 m ga yetadi.

Yukon daryosi va uning havzasi

Igldan boshlab 150 mil davomida, Serkl tomon daryoning o‘zani Yukon–Charli-Riversmilliy qo‘riqxonasi hududidan o‘tadi. Serkl yaqinida, Yukon quyilish joyidan taxminan 1000 mil uzoqlikda, daryo o‘zani dengiz sathidan qariyb 180 m balandlikda joylashgan. Shu yerdan daryo Yukon pasttekisligi deb ataladigan, ko‘plab meandrlovchi daryo tarmoqlari kesib o‘tgan keng va tekis hududdan oqadi. Bu pasttekislikni o‘rab turgan tog‘lar qishda nihoyatda past, yozda esa yuqori haroratning saqlanishiga sabab bo‘ladi (harorat −37 dan 38 °C gacha o‘zgaradi). Yukon o‘zani Shimoliy qutb doirasiga— o‘zining eng shimoliy nuqtasiga — Fort-Yukondan quyida, shimoldan Tananadaryosi qo‘shiladigan joyda yetib boradi. Shundan so‘ng daryo g‘arb va janubi-g‘arbga buriladi. Stivens-Villij atrofida Yukon pasttekisligi tugab, kengligi 600 m ga yetgan daryo vodiysi torayadi va Rampart-Kanyon deb ataladigan darani hosil qiladi. Yukon qariyb 70 mil davomida yovvoyi tabiat milliy qo‘riqxonasi Novitnaning shimoliy chegarasi bo‘ylab oqib o‘tganidan keyin, Rubi qishlog‘i yaqinida unga shimoldan Melozitna daryosi qo‘shiladi va Yukonning kengligi 750 mga yetadi. Rubidan 50 mil quyida Galina joylashgan — bu Yukon havzasining ushbu qismidagi eng yirik aholi punkti. Undan keyin Yukonga Koyukukdaryosi quyiladi. Bu joyga kelib daryo o‘zanining dengiz sathidan balandligi atigi 36 m bo‘ladi, Norton Bering dengizi ko‘rfazigacha to‘g‘ri chiziq bo‘yicha masofa esa 160 kmga yaqinlashadi. Ammo relyef tufayli daryo yana janub va g‘arbga burilib, bir necha yuz millik aylanma yo‘l bosadi. Koyukuk qo‘shilgan joydan Yukon deyarli to‘g‘ri janubga burilib, qariyb 160 mil shu yo‘nalishda oqadi va Innokomilliy qo‘riqxonasining g‘arbidan o‘tadi. Ushbu qism oxirida Innoko daryosi Yukonning Xoli-Krossaholi punkti yaqinida, quyilish joyidan 280 mil yuqorida qo‘shiladi. Xoli-Krossdan keyin Yukon g‘arbga buriladi. Bu yerda uning o‘zani balandligi 600 mgacha bo‘lgan qoya va tepaliklar orasidan o‘tadi. Tashlab ketilgan Oxogamiut baliqchilar qishlog‘i yaqinida daryo shimolga burilib, Paylot-Steyshen yaqinida kengligi 900 m ga yetadi. Sent-Meris dan quyida daryo o‘zani ko‘plab tarmoqlargabo‘linib, delta hosil qiladi. Bu deltaning Norton ko‘rfaziga tutashadigan joydagi maydoni 5,5 ming km². Delta kuchli botqoqlangan va ko‘llarga boy. Tarmoqlarning aksariyati sayoz, ammo deltaning shimoli-sharqidagi Apun-Pass kanali ilgari daryo paroxodlari qatnovida ishlatilgan.

Yukon daryosi havzasi xaritasi

Britannika ensiklopediyasiga ko‘ra, Yukonning suv yig‘ish havzasi umumiy maydoni 850 ming km², Katta Rossiya ensiklopediyasiga ko‘ra esa 855 ming km². 2000-yilda AQSH Geologiya xizmatitayyorlagan hisobotda Yukon va uning irmoqlari havzasining umumiy maydoni 321,5 ming kvadrat mil (taxminan 833 ming km²) deb belgilangan. Yukonning yirik irmoqlari (yuqori oqimidan boshlab) Teslin va Pelli (o‘ng irmoqlar), Uayt-River (chap irmoq), Styuart, Klondayk, Kandik, Neyshen (o‘ng irmoqlar), Charli (chap irmoq), Porkyupayn, Shandalar (o‘ng irmoqlar), Tanana, Novitna (chap irmoqlar), Melozitna va Koyukuk (o‘ng irmoqlar), Innoko (chap irmoq) hamda Andreafski (o‘ng irmoq) daryolaridir. Ushbu daryolardan ayrimlarining suv yig‘ish havzalari ham juda katta: Porkyupayn va Tananada 40 ming kvadrat mildan, Koyukukda 35 ming kvadrat mildan ortiq va hokazo.

Yukon o‘zanining yuqori oqimdagi taxminiy chuqurligi 4,5 mbo‘lib, o‘rta oqimda 12 m gacha, quyi oqimda esa 21 m gacha ortadi. Daryo asosan atrofdagi tog‘ tizmalarining erigan qor-muz suvlari bilan to‘yinadi; uning irmoqlari iyun—iyul oylarida eng sersuv bo‘ladi. Keyin Yukon ancha sayozlashadi, chunki havzada yog‘in miqdori kam: yozda Uaytxors va Douson atrofida bor-yo‘g‘i 190 mm yomg‘ir yog‘adi, yil davomida esa Uaytxorsda yog‘in miqdori 260 mm, Dousonda 305 mmni tashkil etadi. Paylot-Steyshen yaqinida o‘rtacha suv sarfi 6430 m³/s (sekundiga 227 kub fut), yillik oqim hajmi — 205 km³ga teng. Yukon Tinch okeani havzasiga kiruvchi Bering dengiziga quyiladi. Biroq kuchli oqim ( Alyaska oqimining tarmog‘i) daryoning butun suvini Shimoliy Muz okeanigaolib boradi. Shimoliy Muz okeaniga yetib boradigan oqim hajmi bo‘yicha Yukon Yenisey, Ob, Lena va Makkenzidaryolaridan keyin beshinchi o‘rinda turadi. Uning suvlari Shimoliy Muz okeaniga umumiy suv oqimining 8 % ini tashkil etadi.

Daryoda muz qoplami oktabrdan maygacha saqlanadi. Maydan sentabrgacha Uayt-Xors ostonalarigacha (quyilish joyidan yuqoriga taxminan 3000 km masofagacha) kema qatnovi mumkin. XX asr oxiridan boshlab global iqlim o‘zgarishi tufayli bahorda daryo muzlari ertaroq eriy boshlagan. Bu, ayniqsa, Douson atrofida muz tiqinlari va toshqinlarga sabab bo‘lmoqda.

Tabiati

Daryo havzasining katta qismi subarktika mintaqasidajoylashgan. Iliqroq hududlardagi shunga o‘xshash yirik daryolarga qaraganda Yukonning baliq faunasi ham, qirg‘oqlaridagi o‘simlik va hayvonot dunyosi ham kamroq xilma-xillikka ega. Yukon suvlarida uchraydigan asosiy baliq turlari: Sibir xariusi, nelma, malma, Artedi ryapushkasi, nalim, keta, kijuch va chavicha. Oxirgisi daryoning quyilish joyidan tortib yuqori oqimigacha hamma qismida uchraydi. 1950-yillarda Yukon hududidagi Jekson ko‘liga iqlimlashtirib kiritilgan mikijabalig‘i sekin tarqalmoqda.

Daryo atroflaridagi o‘rmonlarda tog‘terak, qayin, terak, qarag‘ay va qoraqarag‘aykabi daraxtlar o‘sadi. Hududning odatiy hayvonlari: ondatralar, qunduzlar, laskalar, tulkilar, silovsinlar, koyotlar, bo‘rilar, norkalar va qora ayiqlar. Bu yerda rosomaxa, grizli, oqbosh burgut, burgut va karnaychi oqqushhamda ko‘p sonli ko‘chib yuruvchi qushlar, ayniqsa, suv qushlari va qirg‘oq qaldirg‘ochlari ham uchraydi.

Mintaqaning ekologik holatiga Uaytxors va quyi oqimdagi kichik aholi punktlaridan Yukonga oqiziladigan oqova suvlar ta’sir ko‘rsatadi. Labersh ko‘lidan tutilgan baliqlarda ifloslantiruvchi moddalarning yuqori konsentratsiyasi aniqlangan, ammo ular manbalarining geografik jihatdan ancha olisda ekanligi taxmin qilinmoqda. 1991-yilda daryoning 48 kilometrlik quyidagi qismi — Labersh ko‘lidan Teslin daryosi quyilish joyigacha — Kanadaning muhofaza qilinadigan daryolari ro‘yxatigakiritildi. Daryoning Britaniya Kolumbiyasidagi yuqori oqimida Atlin provinsiya bog‘i joylashgan. Yukon havzasining Kanada qismida yana ikki milliy bog‘ — Vuntut va Kluan — ning ayrim hududlari hamda quyi darajadagi bir qator muhofaza etiladigan tabiiy hududlar bor. AQSH tomonida havza maydonining qariyb 10 % ini to‘rtta milliy bog‘, yana 32 % ini esa sakkizta qo‘riqxona egallaydi.

Tarixi

Daryo sohillarida odamlar kamida 8 ming yildan beri yashab keladi. Shu davrning asosiy qismida mintaqa aholisi ovchi va termachiqabilalardan iborat bo‘lgan. Ular inupiatlar, yupiklar va atabask tillari guruhigamansub bo‘lgan. Chavicha baliqlarini ovlash ularning tirikchiligida muhim o‘rin tutgan. Atabasklarning epik rivoyatlariga ko‘ra, qayin po‘stlog‘idan yasalgan kanoe birinchi marta Yukon bo‘yida, daryo janubdan Labersh ko‘liga quyiladigan joy yaqinida yaratilgan.

XVIII asr oxirida mashhur kanadalik tadqiqotchi va mo‘yna savdogari Makkenzikeyinchalik o‘z nomi bilan atalgan daryoquyilish joyida bo‘lganida mahalliy hindulardan g‘arbda shunga o‘xshash yirik daryo oqishini, uning bo‘yida savdo punkti borligini va «Oq odam ko‘li»ga quyilishini eshitgan. Makkenzi bu joyni Unalashkadeb o‘ylagan. 1792-yilda u noma’lum daryo va Tinch okeaniga yetib borishga uringan. Sayohatini 10-oktabr 1792-yilda Atabaskadan boshlagan. 550 mil yo‘l bosib, Smoky daryosida qishlash uchun to‘xtagan. Keyingi yil bahorida sayohatni davom ettirib, 22-iyul kuni okeanga yetib kelgan va jami 1200 mil masofani bosib o‘tgan. Ammo izlagan daryosini topmagan, chunki undan ancha janubda bo‘lgan.:стр. 17-19.

XIX asr boshida Yukonning o‘rta oqimini na sharqdagi britaniyaliklar, na g‘arbdagi rossiyaliklar o‘rganishga uringan. Faqat 1830-yilda Etolin boshchiligidagi Rossiya brigi Norton-Saundko‘rfazini tadqiq qilgan. Keyingi yili Rus Amerikasi boshqaruvchisi baron Vrangel leytenant Tebenkovga quyidagi joyda aholi punkti barpo etishni buyurgan — Sent-Maykl orolida (qarang: Mixaylovsk istehkomi). Shundan keyin bir necha yil davomida daryoning quyilish joyi, deltasi va irmoqlari o‘rganilgan. 1838-yilda Rossiya-Amerika kompaniyasi xodimi Malakov qayiqlarda Nulatoga — daryo quyilish joyidan 575 mil uzoqlikdagi manzilgacha — yetib borgan.:стр. 20.

Daryoning quyi oqimini (Tanana irmog‘igacha) Lavrentiy Zagoskin ismli rus harbiy-dengiz zobiti 1843-yilda tadqiq qilgan. O‘sha yili daryoning yuqori oqimiga Robert Kempbellham yetib kelgan. Kempbell Liarddaryosi (Makkenzi irmog‘i) bo‘ylab suzib, so‘ng o‘zi Pelli deb atagan daryoga o‘tgan. U Pelli bo‘ylab yana bir daryoga qo‘shilish joyigacha yetgan va bu daryoga Lyuis nomini bergan. Kempbell yo‘lini davom ettirmay, Makkenzi daryosidagi tayanch punktiga qaytgan. To‘rt yil o‘tib Pelli quyilish joyida Fort-Selkerksavdo punktini tashkil etgan. Ayni paytda Aleksandr Xanter Marrey Yukon va Porkyupayn qo‘shilgan joyda Fort-Yukonni bunyod etgan.:стр. 23-241851-yilda Kempbell Yukon bo‘ylab quyi oqimga yurib, Porkyupayn daryosi qo‘shilgan joygacha yetib borgan. Bu yerda Fort-Yukon savdo punkti 1847-yildayoq tashkil etilgan edi. Ammo 1852-yilda mahalliy hindular Fort-Selkerkdagi savdo punktini yoqib yuborgach, yevropaliklar mintaqani yigirma yilga tark etgan.

Leytenant Xuper hisobotidagi xarita, 1853-yil

Hozirgacha topilgan xaritalar orasida Yukon o‘zani aniq ko‘rsatilgan dunyodagi eng qadimgi xarita 1853-yilda Londonda nashr etilgan. Bu Qirollik harbiy-dengiz floti leytenanti Uilyam Xulm Xuper (William Hulme Hooper)ning 1848—1852-yillardagi qidiruv-qutqaruv ekspeditsiyasi haqidagi hisoboti (kitobi) edi. Ekspeditsiya 1845—1847-yillarda bedarak yo‘qolgan Jon Franklin ekspeditsiyasini izlagan. Hisobot «Tuskilar chodirlari orasida o‘n oy va ser Jon Franklinni qidirish bo‘yicha Arktika qayiq ekspeditsiyasi voqealari» (‘Ten Months among the Tents of the Tuski, with Incidents of an Arctic Boat Expedition in search of Sir John Franklin’, John Murray nashriyoti, Albemarle Street, London, 1853) nomi bilan e’lon qilingan. Unda Alyaska va Shimoliy Kanadaning bir qismi tasvirlangan, ekspeditsiya yo‘nalishi ko‘rsatilgan xarita ham berilgan. Xuper ekspeditsiyasi Yukon havzasini o‘rganmagan bo‘lsa-da, xaritada Kanada chegarasidan daryoning quyilish joyigacha bo‘lgan o‘zan juda aniq tasvirlangan va aynan «Yukon» (Yukon) nomi qo‘llangan. Hozircha bunga oid hujjatli dalillar yo‘q, ammo xarita tuzishda Gudzon ko‘rfazi kompaniyasi materiallaridan foydalanilgan bo‘lishi mumkin. Demak, kompaniyaning Fort-Yukondagi xodimlari Yukon daryosini o‘rganib, xaritaga tushirgan bo‘lishi ehtimol. Fort-Yukon Alyaska hududida noqonuniy joylashgani sababli uning mavjudligi va olib borilgan tadqiqotlar oshkor qilinmagan.

Xolmberg xaritasi, 1855-yil

Ayni davrda, 1849-yilda Rossiya imperiyasi oltin izlash maqsadida Kaliforniyaga ekspeditsiya yuborgan. Unda Xelsinki (Gelsingfors) universiteti bitiruvchisi va keyinchalik xodimi bo‘lgan Xenrik Yoxan Xolmberg (Henrik Johan Holmberg) ham qatnashgan. Ekspeditsiya tugagach, Xolmberg Shimoliy Amerikada qolgan va Alyaskada mineralogik hamda etnografik tadqiqotlar olib borgan. U 1852-yilda Finlyandiyaga qaytib, 1855-yilda ilmiy ishlari natijalarini «Rus Amerikasi xalqlarining etnografik ocherklari» (Etnographische Skizzen über die Völker des russischen Amerika) nomi bilan nashr qilgan. Asarda Alyaskaning batafsil xaritasi berilgan, unda Yukon o‘zani nisbatan aniq ko‘rsatilgan (ammo Xuper xaritasiga qaraganda aniqligi pastroq). Ushbu nashr ham, leytenant Xuperning hisoboti singari, keng shuhrat qozonmagan.

Bering dengizi qirg‘og‘idan Yukon bo‘ylab Fort-Yukongacha (boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, deyarli Dousongacha) yuqoriga suzib borgan dunyodagi birinchi tadqiqotchi Kolmakov istehkomining sobiq boshlig‘i Ivan Semyonovich Lukin edi. 1861-yilda Sent-Maykl(hozirgi shahar)dagi Mixaylovsk istehkomining boshlig‘i M. Vaxrameyev mustamlakalarning bosh boshqaruvchisi I. V. Furugelm ning buyrug‘iga binoan Lukinga «inglizlar manzilgohi» (Fort-Yukon)ni topishni topshirgan. Bahorgi savdo boshlanishi bilan Lukin Tanana va Yukon qo‘shiladigan joydagi Naklakayet (Nuklukahyet) hindular qishlog‘iga yo‘l olgan. Bu yerda Fort-Yukondan kelgan bir guruh hindular bilan uchrashib, Yukon va avval alohida daryo deb hisoblangan Kvixpak aslida bir daryo ekanini bilib olgan. 1862-yilda u qishloqqa qaytib kelgan va 1863-yil bahorida mahalliy hindular yordamida Fort-Yukongacha yetgan. O‘zini qochoq deb tanishtirgan Lukin u yerda ancha vaqt yashagan, so‘ng inglizlardan yashirincha chiqib ketib, kanoeda Yukon bo‘ylab quyi oqimdagi Nulato qishlog‘iga tushgan. Bu yerda ruslarning oldingi istehkomi — Deryabin forti joylashgan edi. 1866-yilda Lukin Bering bo‘g‘ozi yaqinida Eski va Yangi Dunyoni bog‘lash rejalashtirilgan telegraf liniyasiningyo‘nalishini belgilayotgan amerikalik topograflar guruhi bilan Fort-Yukonga yana tashrif buyurgan.

Daryoni o‘zlashtirish uning quyilish joyidan boshlangan. Sayoz suvda suza oladigan daryo paroxodlari Alyaskada 1866-yildan foydalanilgan, bir necha yil o‘tib esa Kanada hududigacha yetib borgan. Yukon daryosiga jahon miqyosida shuhrat keltirgan hodisa oltin vasvasasiedi: u 1896-yilda Klondayk irmog‘ida oltin konlari ochilganidan keyin boshlangan. Faqat 1898-yil yozida kamida 20 ta kema Yukon bo‘ylab Dousongacha yuqoriga suzib borgan. Boshqa oltin izlovchilar Qirg‘oq tizmasini shimol tomon kesib o‘tish uchun Skagueydan yo‘lga chiqishgan, so‘ng Bennett ko‘lidan o‘zlari yasagan sol va qayiqlarda Uayt-Xors ostonalarigacha suzib borishgan. U yerdan Yukon bo‘ylab quyi oqimga paroxodlarda davom etishgan. Oltin vasvasasi Birinchi jahon urushidan keyin tugagach, Yukondagi kema qatnovi ham keskin kamaygan. Kanada tomonida Douson va kichikroq aholi punktlari bilan quruqlik hamda havo aloqalari rivojlangani sari 1950-yillarda kema qatnovi butunlay to‘xtatilgan.

1953-yilda Uaytxors Yukon hududining poytaxtiga aylanganidan ko‘p o‘tmay, shu nomdagi ostonalar yaqinida shaharni elektr energiyasi bilan ta’minlash uchun GES qurilishi boshlangan. Stansiya 1958-yilda ishga tushgan. To‘g‘on chavicha baliqlarining urug‘ tashlash joylariga ko‘chishiga to‘sqinlik qilmasligi uchun yog‘och va betondan yasalgan pog‘onali baliq o‘tkazish inshooti qurilgan, uning uzunligi 366 m.

Daryo bo‘yidagi aholi punktlari

Yukon yuqori oqimidan boshlab quyidagi aholi punktlaridan oqib o‘tadi:

2000-yil holatiga ko‘ra, Yukon havzasining chegaraning ikki tomonida 126 mingga yaqin kishi yashagan. Ularning asosiy qismi ikkita yirik markazda — Alyaskadagi Ferbanks aglomeratsiyasida ( shu nomdagi shahar va Nort-Polshaharlarini o‘z ichiga oladi) hamda Yukon hududidagi Uaytxorsda yashagan. Bu markazlarda mos ravishda 84 ming va 23 mingga yaqin kishi istiqomat qilgan.

Iqtisodiyoti

Yukon juda uzun daryo bo‘lsa-da, uning ustidan atigi to‘rtta ko‘prik qurilgan:

Yukon katta gidroenergetika salohiyatiga ega bo‘lsa-da, atrofidagi hudud kam aholili bo‘lgani uchun undan nisbatan kam foydalaniladi. Uaytxorsni elektr energiyasi bilan ta’minlaydigan o‘rtacha quvvatli GESdan tashqari, Kanadada Yukon irmoqlarida yana ikkita kichikroq GES qurilgan; ulardan biri Meyo yaqinida joylashgan.

Yukon havzasida foydali qazilmalar qazib olinadi, ammo asosiy sotuv bozorlaridan uzoqligi va borish qiyinligi sababli uning ko‘lami cheklangan. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida aholining tez ko‘payishiga sabab bo‘lgan oltindan tashqari, 1920-yillardan 1980-yillar oxirigacha kumush, qo‘rg‘oshin va rux rudalari Kino-Siti konida (Meyo yaqinida) qazib olingan, lekin rudani qayta ishlash uchun Treyl (Britaniya Kolumbiyasi)shahriga olib borishga to‘g‘ri kelgan. 1970-yillar boshidan 1990-yillar oxirigacha mis va oddiy metallar rudalari Faro konida, Pelli daryosi bo‘yida qazib olingan. U yerdan metallurgiya konsentratlari Uaytxorsga olib borilgan. Alyaskada Galina yaqinidagi Illinoys-Krik va Ferbanks yaqinidagi Fort-Noks konlari faoliyat yuritadi.

Yukon sohilidagi kichik aholi punktlari aholisi uchun ovchilik va baliqchilik avvalgidek muhim ahamiyatga ega. Tijorat maqsadidagi baliq ovlash ikki mavsumga bo‘linadi: yozgi mavsumda asosan chavicha va yozgi keta, kuzgi mavsumda esa asosan keta, ba’zan shu bilan birga kijuch ham ovlanadi. Mo‘yna ovchiligi mintaqa tub aholisi uchun an’anaviy mashg‘ulotdir. Biroq jahon bozorlarida mo‘yna narxining pastligi ko‘plab mahalliy hindularni odatiy mashg‘ulotlari o‘rniga shaharlardagi korxonalarda ishlashga undagan. Qishloq xo‘jaligi sust rivojlangan: oz sonli fermalarda yoz oylarida sabzavot va yem-xashak ekinlari yetishtiriladi, ammo shaharlarda, jumladan Uaytxorsda iste’mol qilinadigan oziq-ovqatning asosiy qismi janubdan keltiriladi. Kelajakda mintaqada yog‘och tayyorlash sanoati mahalliy va jahon miqyosida yog‘ochga talabning oshishi hisobiga rivojlanishi mumkin.

Yukon havzasida tabiiy holati saqlanib qolgan keng landshaftlar tufayli turizm sohasi yaxshi rivojlangan. Bu yerda eng ko‘p qiziqish uyg‘otadigan maskan Alyaskadagi Yukon–Charli-Rivers milliy qo‘riqxonasi bo‘lib, u Yukon o‘zani bo‘ylab taxminan 210 km masofaga, Kanada chegarasidan boshlab cho‘zilgan.

Galereya

Adabiyotlar