Sena daryosi

Sena
fransuzcha Seine
Сена в Париже. Вид с моста Пон-Нёф
Parijdagi Sena daryosi. Pon-Nyof ko‘prigidan ko‘rinish
Xususiyatlari
Uzunligi 776 km
Havzasining maydoni 78 650 km²
Suv sarfi 500 m3/s
Daryo oqimi
Boshlanish joyi  
 • Joylashuvi Janubiy qismi: Langr platosi, Burgundiyada
 • Koordinatalari 47°29′11″ shim. k. 4°43′00″ sharq. u.HGЯO
Quyilish joyi La-Mansh
 • Joylashuvi Yaqinida: Gavr
 • Balandligi 0 m
 • Koordinatalari 49°25′36″ shim. k. 0°06′08″ sharq. u.HGЯO
Joylashuvi
Suv tizimi Atlantika okeani

Mamlakat
Mintaqalar Burgundiya — Fransh-Konte, Normandiya, Il-de-Frans
Сена (Франция)
Голубая точка — исток
boshlanish joyi
Синяя точка
quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Sena (fransuzcha Seine [sɛn], lotincha Sequana) — Fransiyadagi daryo.

Uzunligi — 776 km, suv yig‘ish havzasining maydoni — 78,65 ming km².

Gidrografiya

Sena daryosi xaritada

Sena daryosi Langr platosining janubiy qismida, Burgundiyada boshlanadi. So‘ng daryo Parij havzasi bo‘ylab keng vodiydan oqadi. Bu yerda daryo o‘zani juda egri-bugri bo‘ladi, ayniqsa Parijdan keyin.

Haykaltarosh Lui Petito yaratgan «Sena» haykali Karruzel ko‘prigida

Daryo Gavr yaqinida La-Mansh bo‘g‘ozidagi Sena qo‘ltig‘iga quyiladi (voronkasimon estuariyning uzunligi 25 km dan ortiq, kengligi 2—10 km). Daryoning quyilish joyida Normandiya ko‘prigi qurilgan. U dunyodagi eng uzun osma ko‘priklardan biridir.

Asosiy irmoqlari: o‘ngdan — Ob, Marna, Uaza, Andel; chapdan — Yonna, Er.

Daryo asosan yomg‘ir suvlari bilan to‘yinadi. Suv sathi noyabrdan martgacha ko‘tariladi, yozda esa qisqa muddatli kam suvli davr kuzatiladi. Parijda o‘rtacha suv sarfi taxminan 250 m3/s, quyilish joyi yaqinida esa 450—500 m3/s ni tashkil etadi. Dengiz suvining ko‘tarilishi ta’siri 35 km masofaga, ya’ni Ruandan yuqori oqim tomonga tarqaladi (suv sathining ko‘tarilish-pasayish farqi Ruan yaqinida taxminan 2 m, Gavrda esa 7,5 m). Kuchli suv toshqinlari davrida Senada suv bosish hodisalari yuz beradi (daryoning o‘zida va irmoqlarida amalga oshirilgan gidrotexnik ishlar Parij uchun suv toshqini xavfini kamaytirgan). Daryodagi eng yirik toshqinlardan biri 1910-yilda yuz bergan: Sena Parijni suv ostida qoldirib, shaharga nihoyatda katta iqtisodiy zarar yetkazgan.

Sena daryosi oqimi bo‘ylab besh qismga bo‘linadi:

  • Kichik Sena (daryoning boshlanish joyidan boshlanadi)
  • Yuqori Sena (Parijgacha)
  • O‘tish qismi (Fransiya poytaxti hududida)
  • Quyi Sena (Parijdan Ruangacha)
  • Dengizbo‘yi Senasi (Ruandan sohilgacha).

Boshlanish manbalari

Senaning boshlanish manbai

Senaning «rasmiy boshlanish manbalari» xuddi shu nomdagi departamentda, dengiz sathidan 446 m balandlikda joylashgan. Ular 1864-yildan boshlab Parij shahrining mulki bo‘lgan. Keyingi yili asosiy buloq hamda daryo timsoli bo‘lgan nimfa haykalini himoya qilish uchun sun’iy g‘or qurilgan.

Iqtisodiyot

Sena daryosida kemalar qatnaydi, bu qatnov Trua shahridan boshlanadi (unga yon kanal qo‘shiladigan joydan quyida suvga botish chuqurligi 1,3 m gacha bo‘lgan kemalar uchun). Daryoning quyilish qismida kemalar aylanma Tankarvil kanali orqali harakatlanadi. Dengiz kemalari suvga botish chuqurligi 6,5 m gacha bo‘lsa, Ruangacha yetib bora oladi; Ruan bilan Parij o‘rtasida esa daryo kemalari suvga botish chuqurligi 3,2 m gacha bo‘lgan holda qatnaydi.

O‘zaro tutashgan kanallar tarmog‘i Senani Somma, Shelda, Maas, Reyn, Sona va Luara bilan bog‘laydi. Senadagi asosiy portlar — Parij, Ruan, Gavr.

Senaning ekologiyasi

Sena havzasi

1960-yillarga kelib, Senadagi suvning ifloslanish darajasi shu qadar yuqori bo‘lganki, daryo deyarli jonsiz holga kelgan. Biroq keyingi yillarda ifloslanishning oldini olish bo‘yicha ko‘rilgan qator choralar ekologik holatning sezilarli yaxshilanishiga olib kelgan. Buning yaqqol dalili — 2009-yilda Senaga qaytib kelgan Atlantika lososi.

Etimologiya

Qadimgi davrlarda daryo nomi Sekvana (Sequana) shaklida aytilgan. Taxminlarga ko‘ra, kelt tilidagi Siquana so‘zi protohind-yevropa tilidagi sak- («muqaddas») o‘zagidan kelib chiqqan.

Sena bo‘yidagi shaharlar

Galereya