| Poytaxti: Eron | |||||
| Tehron | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| fors. تهران | |||||
| Yuqoridan pastga, chapdan o‘ngga: Ozodiy minorasi, Eron kino muzeyi, Shahr teatri, Guliston saroyi, Milliy bog‘, Chitgar ko‘li | |||||
|
|||||
| 35°42′ sh. k. 51°25′ sh. u.HGYaO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Oston | Tehron | ||||
| Ma’muriy bo‘linishi | 22 ta munitsipal okrug | ||||
| Hokim Raisi Shahar kengashi |
Alirizo Zakoniy Mehdiy Chamron[ingl.] |
||||
| Tarixi va geografiyasi | |||||
| Asos solingan | 20-mart 1794 | ||||
| Maydoni | 707 (1500) km² | ||||
| Dengiz sathidan balandligi | 1200 m | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+3:30 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholisi | ↗ 12 452 230 kishi (2016) | ||||
| Zichligi | 17 612 kishi/km² | ||||
| Aglomeratsiya | Katta Tehron | ||||
| Aglomeratsiya aholisi | 13 422 366 kishi | ||||
| Milliy tarkibi | forslar, ozarbayjonlar, mozandaronliklar, kurdlar, lurlar, armanlar, arablar, baxtiyoriylar, ossuriylar, turkmanlar, tojiklar, gruzinlar, pushtunlar, lo‘lilar, yahudiylar | ||||
| Diniy tarkibi |
musulmonlar (96%), xristianlar, bahoiylar, yahudiylar, zardushtiylar |
||||
| Aholi nomlanishi | tehronliklar, tehronlik erkak, tehronlik ayol | ||||
| Rasmiy til | fors tili (forsiy) | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +98 21 | ||||
| Pochta indeksi | 13xxx–15xxx | ||||
|
|
|||||
|
tehran.ir (fors.) (ingl.) |
|||||
|
Tehron |
|||||
Tehron (fors. تهران, Xalqaro fonetik alifbo: fayl haqida) — poytaxt sifatida xizmat qiluvchi eng yirik shahar — Eron hududida joylashgan bo‘lib, Janubiy Osiyoning eng yirik shaharlaridan biri. Ma’muriy markazi shu nomdagi oston, mamlakatning siyosiy, iqtisodiy, transport, savdo-moliya va madaniy markazidir. Shahar mamlakat shimolida, Elburs tog‘ tizmasi etagida joylashgan. Shahardan 90 km shimolda esa Kaspiy dengizi joylashgan.
Tehronning shahar atrofi bilan birgalikdagi aholisi (Katta Tehron) 13 million kishidan oshadi. Tehron aholisi milliy va diniy tarkibining nihoyatda xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Shahar aholisining asosiy qismini forslar, ozarbayjonlar va mozandaronliklar tashkil etadi. Asosiy din — islom. Bundan tashqari, Tehronda yirik milliy va diniy ozchiliklar — armanlar, ossuriylar, kurdlar, yahudiylar, bahoiylar, zardushtiylar.
Etimologiyasi
«Tehron» ( fors. تهران).
Shahar rasmiy saytiga ko‘ra, shahar nomi «pastki qism» (ته — teh) va eskirgan «yonbag‘ir» (ران — ron) so‘zlaridan kelib chiqqan. Shunday qilib, «Tehron» — تهران so‘zini tehron — «tog‘ yonbag‘rining etagi» deb talqin qilish mumkin, ya’ni Tehron tog‘ yonbag‘ri etagidagi shahardir. Bu faraz haqiqatga yaqin ko‘rinadi, chunki Tehron haqiqatan ham bir tog‘ning janubiy yonbag‘rida joylashgan; bu tog‘ — To‘chol.
Boshqa farazga ko‘ra, «Tehron» nomi qadimgi parfiya shahri — Tiron nomidan kelib chiqqan; bu shahar Eronning hozirgi poytaxti yaqinida joylashgan. «Tiron» nomining o‘zi «Tir maskani» deb tarjima qilinadi (Tir — zardushtiylik mifologiyasida yomg‘ir xudosi). Tiron yaqinida Mehron — «Mehr maskani» (suv xudosi) shahri ham bo‘lgan. Hozir u Tehron chekkasidagi turarjoy mavzesidir. Ilgari bu ikki shahar Ray tarkibiga kirgan; hozir Ray ham Tehronning shahar atrofi hududidir.
Uchinchi farazga ko‘ra, Tehron «iliq joy» degan ma’noni anglatadi va shaharning shimoliy qismidagi «sovuq joy» — Shemiron mavzesiga qarama-qarshi qo‘yiladi.
Geografiyasi
Tehron Eron shimolida, shu nomdagi viloyatda joylashgan. U tog‘lar orasidagi botiqda, To‘chol tog‘ining janubiy yonbag‘rida, shaharni Elburs tizmasi orqali Kaspiy dengizidan ajratib turadigan hududda va tog‘ yonbag‘irlarida joylashgan.
Shahar tog‘ yonbag‘ri bo‘ylab shimoldan janubga 26 km, g‘arbdan sharqqa 40 km cho‘zilgan. Maydoni qariyb 1550 km². Shahar chegarasidagi balandlik farqi deyarli 700 m: janubda 1100 m, shimolda 1800 m. Tehronning shimoliy tumanlari (Shemiron) dengiz sathidan 2000 m gacha balandlikda, janubiy shahar atrofi hududlari (Ray, Sultonobod) esa toshloq Kavir cho‘liga juda yaqin joylashgan.
Tehron 1870—1872-yillarda qayta qurilgan eski shahar va 1940-yillardan boshlab barpo etilgan yangi shahardan iborat. Shaharsozlikda XIX—XX asrlarga xos, maydonlar (Ozodiy maydoni, Argentina), xiyobonlar va favvoralar bilan birga to‘g‘ri burchakli ko‘chalar tarmog‘iga ajratilgan muntazam kvartallar ustunlik qiladi. Ular zamonaviy G‘arbiy Yevropa me’morchiligi uslubidagi ko‘p qavatli mehmonxonalar, banklar, ma’muriy binolar, alohida kottejlar va 10—12 qavatli turarjoylar bilan qurilgan. Hozirgi Tehron ko‘plab yangi mavzelar (Aryomehr, Tehron-Pars va boshqalar) hisobiga shimol, shimoli-g‘arb va shimoli-sharqqa kengaymoqda.
Shimoliy tumanlarda ifloslanish nisbatan kamroq[nimadan?] va bu yerda Tehronning eng badavlat aholisi yashaydi. Markaziy tumanlarda, odatda, ofislar, banklar va boshqa muassasalar joylashgan. Janub va g‘arbda, cho‘lga yaqin joylarda sanoat korxonalari joylashgan. Tehronning yirik shahar atrofi hududlariga Karaj va Ray.
Shaharning shimoliy qismida bunyod etilgan dam olish hududlarida suv havzasi ham mavjud: Chitgar.
Iqlimi
Tehron qiya tekislikda, shimoldagi Elburs tog‘ tizmasi bilan janubi-sharqdagi sho‘rxok Dashti Kabir cho‘li o‘rtasida joylashgan. Shuning uchun shaharning shimoliy tumanlarida iqlim salqin va nam, janubida esa issiq va quruq. Tehron iqlimi subtropik va qurg‘oqchil. Eng issiq oy — iyul, eng sovuq oy — yanvar. Geografik joylashuvi tufayli Tehronda harorat o‘zgarishlarining amplitudasi 65 °C ga yetadi. Qor asosan noyabrdan martgacha yog‘adi, ammo shaharning ko‘p qismida qor yanvar va fevral oylarida saqlanib turadi. Qishda ba’zan ancha kuchli sovuq ham kuzatiladi (shaharning geografik kengligi uchun).
Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 240 mm bo‘lib, uning katta qismi qish, bahor va kuzda tushadi. Yozda yomg‘ir juda kam yog‘adi.
| Ko‘rsatkich \Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq maksimal t, °C | 19,2 | 22,8 | 29,4 | 33,4 | 37,2 | 41,1 | 43,0 | 42,0 | 39,0 | 32,6 | 26,4 | 21,3 | 43,0 |
| O‘rtacha maksimal t, °C | 7,9 | 10,8 | 15,9 | 22,4 | 27,6 | 33,9 | 36,5 | 35,8 | 31,5 | 24,8 | 16,4 | 10,3 | 22,8 |
| O‘rtacha harorat, °C | 4,3 | 6,4 | 11,2 | 17,6 | 22,7 | 28,2 | 30,9 | 30,2 | 26,1 | 19,5 | 12,3 | 6,4 | 18,0 |
| O‘rtacha minimal t, °C | 1,2 | 3,0 | 7,3 | 13,0 | 17,7 | 22,5 | 25,4 | 25,2 | 21,0 | 15,3 | 8,6 | 3,5 | 13,6 |
| Mutlaq minimal t, °C | −13 | −10 | −8 | −1,2 | 2,4 | 9,2 | 13,4 | 13,0 | 9,7 | 2,0 | −7,3 | −8,7 | −13 |
| Yog‘in (me’yor), mm | 32 | 31 | 41 | 32 | 11 | 2 | 1 | 1 | 1 | 8 | 18 | 28 | 206 |
| Yog‘inli kunlar | 7 | 7 | 7,5 | 6,2 | 5 | 2 | 2 | 0,4 | 1 | 4 | 5,1 | 8 | 53 |
| Havo namligi, % | 60 | 55 | 45 | 39 | 33 | 28 | 28 | 28 | 31 | 39 | 49 | 60 | 41 |
| Shamol tezligi, m/s | 1,8 | 2,6 | 3,1 | 3,4 | 3,4 | 3,1 | 2,7 | 2,2 | 2,3 | 2,1 | 1,8 | 1,5 | 2,5 |
| Bulutlilik, oktalarda | 4,4 | 4,7 | 4,9 | 5,0 | 4,1 | 2,2 | 2,5 | 2,0 | 1,3 | 2,9 | 3,8 | 4,7 | 3,5 |
| Manba: «Ob-havo va iqlim» | |||||||||||||
Ekologik holati

Tehron (ayniqsa shaharning markaziy va janubiy qismlari) havo ifloslanishidan aziyat chekadi. Shahar tez-tez smog bilan qoplanadi, bu esa turli o‘pka kasalliklariga sabab bo‘ladi. Ekologik vaziyat Tehronda o‘limga olib keluvchi asosiy omillardan biridir. Tehron hokimiyati ma’lumotiga ko‘ra, 2006-yilda smog keltirib chiqargan kasalliklardan shaharning 10 ming nafar aholisi vafot etgan.
Smog paydo bo‘lishining asosiy sabablaridan biri sanoat korxonalarining ko‘pligidir. Garchi Tehron metropoliteni bir nechta liniyaga ega bo‘lsa-da, u aholining transport ehtiyojlarini qondirish uchun yetarlicha rivojlanmagan (poytaxt tumanlarining faqat kichik qismini bog‘laydi). Shu sababli odamlar avtobus va shaxsiy avtomobillardan foydalanishga majbur. Tehrondagi avtomobillarning katta qismi ishlab chiqarilgan 1970—1980-yillarda va zamonaviy ekologik talablarga javob bermaydi. Bundan tashqari, Mehrobod aeroporti shahar hududida joylashgan. Tehronning tabiiy-geografik o‘rni ham muhim: shahar sho‘rxok cho‘lning shimoli-g‘arbiy chekkasida joylashgan, tog‘ tizmasi esa nam havo oqimini to‘sib qo‘yadi. Ushbu nam havo keladigan dengiz — Kaspiy dengizi.
Ifloslanishga qarshi kurashish maqsadida shahar hokimiyati avtomobil egalarini benzin o‘rniga suyultirilgan gazdan foydalanishga chaqirmoqda. Og‘ir yuk avtomobillarining markaziy tumanlarga kirishi taqiqlangan.
Tarixi
Qadimgi Tehron

Arxeologik qazishmalar hozirgi Tehron o‘rnida odamlar miloddan avvalgi 6-ming yillikdayoq yashaganini ko‘rsatadi. Ko‘chib kelganlar janubdagi sho‘rxok cho‘llarning jazirama issig‘idan qochib, Elburs yonbag‘irlariga kelishgan. Dastlab Tehron Ray shahridan bir necha kilometr shimoli-g‘arbda joylashgan qishloq bo‘lgan; Ray Eronning eng qadimiy shaharlaridan biridir. O‘sha davrda Tehron iqtisodiyotining asosini qishloq xo‘jaligi, xususan sabzavot va meva yetishtirish tashkil qilgan.
Tehronning siyosiy markaz sifatida yuksalishiga mo‘g‘ullar tomonidan 1228-yilda Rayning vayron qilinishi turtki bo‘lgan. Vayron etilgan shahar aholisi Chingizxon deyarli tegmagan Tehronga ko‘chgan. Ma’lumki, Muhammad Zakariyo Qazviniy 1275-yilga oid asarlarida Tehronni «muhim savdo shahri» deb ta’riflagan. O‘sha paytda Tehron harbiylar boshqaradigan 12 ta mahallaga (mahalla) bo‘lingan edi. XIII asrdagi shahar uylarining aksariyati loydan qurilgan yoki qoyaga o‘yilgan edi. Shunga o‘xshash manzilgohlar shimoliy Iroq hududida ham uchraydi. 1340-yilda Hamdulloh Mustavfiy Tehronni mahalliy mo‘g‘ullar Varomin shahrining to‘rt tumanidan biri sifatida tasvirlagan. Varomin o‘sha davrda Elxoniylar viloyatidagi eng yirik shahar edi. Ayni vaqtda qayta tiklangan Ray amalda Tehron hokimiyati boshqaruviga o‘tgan edi.
1404-yil iyulda ispaniyalik Ruy Gonsales de Klavixo diplomatik missiya bilan Samarqandga yo‘l olgan va Amir Temur huzuriga borayotib, ehtimol, Tehronga tashrif buyurgan birinchi yevropalik bo‘lgan. U shaharni shimolida Temuriylar qarorgohi joylashgan yirik shahar, Rayni esa tashlandiq manzilgoh deb ta’riflagan.
XV asr boshidagi Tehron rejasini imomzoda ziyoratgohlarining joylashuviga asoslanib qayta tiklash mumkin bo‘lgan. Masalan, Imomzoda Sayyid Ismoil (Tehronning eng qadimiy me’moriy yodgorligi) o‘sha paytda shaharning janubiy chegarasida joylashgan. Tehronning shimoli-g‘arbiy chekkasi hozirgi Guliston saroyi hududida bo‘lgan. XV asrdan e’tiboran salqin havo va suv manbalarini izlab, Tehron shimolga tomon jadal kengaya boshlagan; To‘chol.
tog‘ tizmasi yonbag‘irlarida shahar mahallalari paydo bo‘lgan. Taxminan 1469-yilda Tehronning tarixiy shahar atrofi — Ray shahriga Afanasiy Nikitin tashrif buyurgan va uni sayohatnomasida tilga olgan. Ushbu asar — «Uch dengiz osha sayohat».
Dastlab Tehron shimolga olib boruvchi strategik darvoza vazifasini bajargani uchun Safaviylarning garnizon shahri sifatida shakllangan[2363 kundan beri manba ko‘rsatilmagan]. 1553—1554-yillarda shoh Tahmasp I, Safaviylar sulolasining ikkinchi hukmdori, Tehronda bozor va 114 ta ( suralar Qur’on soniga teng) to‘pli minorali shahar devorlarini qurgan. Safaviylar Tehronni asosiy qal’alaridan biri qilib tanlagan: bir tomondan, Rayda sulola ajdodi Sayyid Hamzaning maqbarasi joylashgan; ikkinchi tomondan, Tehron o‘sha vaqtga kelib shia qochqinlari uchun an’anaviy boshpanaga aylangan (Safaviylar Eronning birinchi shia hukmdorlar sulolasi bo‘lgan). Bundan biroz oldin Tahmasp TabrizdanQazvinga (Tehrondan 150 km g‘arbda) poytaxtni ko‘chirishga majbur bo‘lgan, chunki Tabrizni turklar egallab olishi xavfi bor edi. Tahmasp Qazvinga bevosita xavf tug‘ilsa, Tehronni o‘z qarorgohiga aylantirishni ko‘zlagan. Yevropalik sayyohlar kichik viloyat shahri uchun uning devorlari haddan tashqari mustahkamligini qayd etgan. Devorlarning umumiy uzunligi 8 km, o‘rab olingan hudud maydoni 4,5 km² bo‘lib, Tehron aholisi 20 ming kishidan oshmagan.
Tehronda Chahor bog‘ («4 bog‘») nomli doimiy qarorgohni Abbos II qurgan. Sulaymon I buyrug‘i bilan shaharda butun boshli saroy (Devonxona) barpo etilgan. Unda 1721-yilda, afg‘onlarning Eronga bostirib kirishi arafasida, Safaviylarning so‘nggi shohi quyidagi Usmonli sultonini qabul qilgan: Ahmad III.
XVIII asrda Tehronda haqiqiy qurilish yuksalishi boshlangan. Zandlar sulolasining hukmdorlari Safaviylardan keyin hokimiyatga kelgan Afshoriylar o‘rnini egallab, hukumat mavzesini faol qurishga kirishgan. Karimxon Tehronda saroy, haram va davlat idoralari qarorgohlarini qurishni buyurgan. Ehtimol, u poytaxtni Tehronga ko‘chirmoqchi bo‘lgan, biroq keyinroq poytaxt vazifasi Sherozga (Forsning qadimgi poytaxtiga) berilgan. Karimxon vafotidan so‘ng Tehron uchun Zandlarga sodiq G‘afurxon va Og‘a Muhammadxon Qojar o‘rtasida kurash boshlangan. 12-mart 1786-yilda Og‘a Muhammadxon Tehronga kirib kelib, poytaxtni uzil-kesil shu yerga ko‘chirgan. Uning tanlovi shimoliy va janubiy hududlarni nazorat qilishga bo‘lgan ehtiyoj bilan bog‘liq edi. U Isfahon va Sheroz aholisi oldingi sulolalarga sodiq bo‘lmaganini bilgan.
Qojarlar, Pahlaviylar va Eron davlati poytaxti

Fath Ali shoh, Og‘a Muhammad Qojarning jiyani, Tehron qurilishiga eng katta hissa qo‘shgan. Jumladan, uning hukmronligi davrida Tehronda Marmar saroy va Shoh masjidi qurilgan. 1830-yilga kelib Tehron aholisi 150 ming kishiga yetgan. Muhammadshoh Qojar (Fath Ali shohning o‘g‘li) davrida Tehron shahar devorlaridan tashqariga kengaygan. Shaharning shimolida, To‘chol tog‘i yonbag‘irlarida hashamatli saroylar qurilgan.
Fath Ali shoh davrida Tehronda Rossiya elchixonasi tor-mor etilgan (11-fevral 1829-yilda). Elchixona vakillari Tabrizdan shoh huzuriga yo‘l olgan, ularga Aleksandr Griboyedov boshchilik qilgan va shu to‘qnashuvda halok bo‘lgan.
Tehron tarixidagi eng yirik qayta qurish ishlari 1870-yilda Nosiriddinshoh Qojar davrida boshlangan. U barcha qadimiy mudofaa inshootlarini portlatib, ularning o‘rnida yangi shahar mahallalarini barpo etishni buyurgan. Eski devor buzilib, uzunligi 19 km bo‘lgan, noto‘g‘ri sakkizburchak shaklidagi yangi devor qurilgan. Bir paytlar 12 ta bezakli shahar darvozasi joylashgan hududlardan bugun shaharga olib kiruvchi asosiy yo‘llar o‘tadi. Bundan tashqari, Nosiriddinshoh davrida ko‘plab binolar qayta qurilib, markazlashgan suv ta’minoti tizimi bunyod etilgan. Uning hukmronligi oxiriga kelib (1897) shahar aholisi 250 ming kishidan oshgan, aholining aksariyati shahar devorlaridan tashqarida yashagan.

1925-yilda britaniyaliklar ko‘magidagi harbiy to‘ntarish natijasida davlat boshqaruviga Rizo Pahlaviy kelgan (keyinchalik u davlat nomini «Eron» deb o‘zgartirgan). 1930-yillarda shahar yana bir bor yangilangan. Rizoshoh Pahlaviy buyrug‘i bilan «Nosiriddin devorlari» buzilib, o‘rniga keng shohko‘chalar qurilgan. Davlat va tijorat muassasalarining yangi binolarini qurish uchun shoh ko‘plab xorijiy me’morlarni taklif etgan. Ular orasida rus me’morlari Nikolay Markov («Elburs» maktabi), Vladislav Gorodetskiy (temiryo‘l vokzali) va boshqalar ham bo‘lgan. Qayta qurishdan so‘ng Tehron maydoni Fath Ali shoh davridagiga nisbatan o‘n baravardan ko‘proq kattalashib, 46 km² ga yetgan.
Ikkinchi jahon urushi davrida SSSRning Sibir va Qozog‘istondagi lagerlaridan ozod qilingan bir necha ming polyak mahbus Tehronga kelgan. Ular Tehronga joylashib, shaharda quyidagi qabristonga asos solishgan: Polyak qabristoni.
1943-yilda Tehronda xalqaro konferensiya bo‘lib o‘tgan. Unda Gitlerga qarshi koalitsiyaga kiruvchi uch ittifoqchi davlat — SSSR, AQSH va Buyuk Britaniya hukumat rahbarlari Ikkinchi frontni ochishning taxminiy muddatlarini belgilab olishgan. Tehronga go‘yoki Ruzveltni o‘ldirish uchun yuborilgan nemis josuslari guruhi bilan bog‘liq bahsli voqea sovet badiiy filmi «Tehron-43» va Rossiyaning «Yakkama-yakka olishuvlar. Haqiqiy tarix. Tehron-43» tarixiy filmida tasvirlangan. Konferensiyada urushdan keyin Eronning mustaqilligi va hududiy yaxlitligi kafolatlanishi ham e’lon qilingan.
Urushdan keyin Tehron aholisi 1 million kishiga yetgan. So‘nggi shoh Muhammad Pahlaviy davrida eski shaharning ko‘plab qadimiy binolari buzib tashlangan, chunki shoh ularga zamonaviy Tehronda o‘rin yo‘q deb hisoblagan. Noyob mudofaa inshootlari va saroylar o‘rnida hozir odatiy osmono‘par binolar yoki keng avtomagistrallar mavjud. 1960-yillarda avjiga chiqqan namunaviy turarjoy qurilishi tufayli Tehron o‘zining o‘rta asrlarga xos jozibasini butunlay yo‘qotgan. Shohning o‘zi oilasi bilan shaharning shimolidagi Niavaron tumaniga ko‘chgan.

1969-yilda Shemiron Tehron tarkibiga kiritilgach, shaharning shimolga kengayishi to‘xtagan. Yangi shaharsozlik siyosatiga ko‘ra, shahar g‘arb va sharqqa rivojlana boshlagan. Shahar qurilishi Karajga qadar yetib borgan. Shaharning g‘arbiy va janubiy qismlarida ulkan sanoat hududlari tashkil etilgan. 1970-yillarda neft narxining keskin oshishi va ortidan G‘arbda yuzaga kelgan energetika inqirozi shahar rivojiga yangi turtki bergan. Shoh neft eksportidan tushgan katta daromadni Pahlaviylar hokimiyatining ramziga aylanishi lozim bo‘lgan yangi Tehron mavzesini qurishga sarflamoqchi edi. «Shohiston» loyihasi 1976-yilda tayyor bo‘lgan, biroq mablag‘ tez tugab, mavze qurilmay qolgan.
8-sentabr 1978-yilda Tehronda, butun Erondagidek, shoh rejimi muxoliflarining namoyishlari boshlangan va tez orada ommaviy chiqishlarga aylangan. Ilk yirik namoyish sentabrda o‘tkazilib, politsiya tomonidan tarqatib yuborilgan. Poytaxt harbiy komendanti general Oveysiy va shahar politsiyasi boshlig‘i Mehdiy Rahimiy boshchiligidagi hukumat kuchlari o‘qotar qurollardan foydalanib namoyishlarni qattiqqo‘llik bilan bostirgan, biroq norozilik tobora kuchaygan. Yalpi ish tashlashlar natijasida Tehron iqtisodiyoti deyarli to‘xtab qolgan. 16-yanvar 1979-yilda shoh namoyishchilarga qarshi tura olmay, Eronni butunlay tark etgan. 1-fevralda esa millionlab tehronliklar quvg‘in qilingan imom Ruhulloh Xumayniyni kutib olgan. U 15 yil oldin mamlakatdan chiqarib yuborilgan edi. Shaharda Xumayniy tarafdorlari bilan muxoliflari o‘rtasida to‘qnashuvlar boshlangan. 9-fevralda aviatsiya texniklari bilan shoh gvardiyachilari o‘rtasida Mehrobod aeroportida boshlangan kichik janjal yirik ko‘cha to‘qnashuvlariga aylanib ketgan. Ikki kun ichida Xumayniy tarafdorlari barcha hukumat muassasalari, kuch tuzilmalari va politsiya bo‘limlarini nazoratga olgan.
11-fevral Eronda inqilob g‘alabasi kuni sifatida nishonlanadi. Ikki oy o‘tgach, Islom inqilobiy sudi hukmiga asosan G‘ulom Rizo Nikpay, 1969—1978-yillarda Tehron hokimi, qatl etilgan (boshqa ayblovlar qatori unga Tehron shahar xo‘jaligini boshqarishda layoqatsizlik aybi qo‘yilgan). Biroq uning oldingi va keyingi o‘rindoshi Javod Shahristoniy inqilob g‘alabasidan keyin ham Eron poytaxti hokimi bo‘lib qolgan.
4-noyabr 1979-yilda radikal kayfiyatdagi talabalar AQSH elchixonasini egallab olgan va uning xodimlari garovda saqlangan — 444 kun davomida. Islom inqilobidan so‘ng Tehrondagi ko‘plab ko‘cha va maydonlar nomi o‘zgartirilgan: Shohyod («Shoh xotirasi») maydoni Ozodiy («Ozodlik»), Aryomehr («Oriylarning quyoshi» — shoh unvoni) ko‘chasi Sharif («Olijanob»), To‘pxona («Artilleriya») maydoni esa Imom Xumayniy maydoni deb atalgan.
Eron–Iroq urushi davomida, 1985-yil maydan boshlab Tehron muntazam ravishda Iroqning R-11 raketalari bilan o‘qqa tutilgan, bu tinch aholi orasida ko‘plab qurbonlar va vayronagarchiliklarga sabab bo‘lgan. Urush oxiriga yaqin, 1988-yil bahorda hujumlar eng kuchli darajaga yetgan: 6 haftada Iroq qo‘shinlari shaharga 190 ta raketa uchirgan. Bu Bag‘dodning xuddi shunday, biroq ancha kam miqyosdagi raketa hujumlariga javob bo‘lgan. G‘arbiy va janubi-g‘arbiy viloyatlardan Tehronga qochqinlar oqib kelgan, tehronliklarning qariyb 30 foizi esa Eron shimoliga ko‘chib ketgan. Shuningdek, qo‘shni Afg‘onistondan ham Tehronga qochqinlar kelgan, chunki u yerda ham urush ketayotgan edi.
1986-yilda Katta Tehron shahar ma’muriyati tashkil etilgan; uning maydoni qariyb 1,5 ming km² bo‘lgan. Tehron 22 ta shahar okrugiga bo‘lingan. 1990-yillar boshidan Tehron hududining kengayishi deyarli to‘xtagan. 2001-yilda Tehronda metro ishga tushirilgan. 2007-yilda Milod minorasi qurib bitkazilgan; u dunyodagi 4-eng baland inshoot va Erondagi eng baland inshootga aylangan. 27-iyun 2007-yilda Tehronning ayrim hududlarida benzin sotishga kvotalar kiritilishi haqida kutilmaganda berilgan xabar tufayli ommaviy tartibsizliklar boshlangan. Norozi haydovchilar 12 ta yonilg‘i quyish shoxobchasini yoqib yuborgan.
19-yanvar 2017-yilda yirik yong‘in va undan keyingi qulash oqibatida shaharning eng baland binolaridan biri — Plasko savdo majmuasi vayron bo‘lgan. Vayronalar ostida 20 nafardan ortiq o‘t o‘chiruvchi halok bo‘lgan. Jami 200 dan ziyod kishi jabrlangan. Yong‘in ertalab soat 8 lar atrofida, savdogarlarning ko‘pchiligi hali ishga kelmagan vaqtda boshlangan. Voqea joyiga o‘nlab o‘t o‘chiruvchilar kelgan, biroq yong‘in shu qadar kuchli bo‘lganki, binoning shimoliy devori, so‘ng butun inshoot qulagan. Bu fojia bir vaqtning o‘zida shuncha ko‘p o‘t o‘chiruvchi halok bo‘lgan eng yirik falokatlardan biri bo‘lgan.
Aholisi

XVIII asr oxirida Tehron Eron poytaxtiga aylanganda shahar aholisi qariyb 100 ming kishi edi. XX asr davomida Tehron aholisi doim yuqori sur’atlarda ko‘paygan. 1956-yilda hukumat shahar ichidagi qurilishni cheklovchi choralar ko‘rgan va oila siyosatiga o‘zgartirishlar kiritgan. 1976-yilda aholi o‘sishi 4 %, 2000-yilda esa 1,1 % bo‘lgan.
2012-yilda shaharning o‘zida qariyb 8,8 million kishi, shahar atrofi bilan 13 million, yaqinidagi yo‘ldosh shaharlar bilan esa 15 milliondan ortiq aholi yashagan. Aholining bunday keskin o‘sishi shahar aholisining 60 foizi ko‘chib kelganlar ekani bilan izohlanadi. Tehronga kunlik qatnov migratsiyasi qariyb 1,5—2 million kishini tashkil etadi; bu qatnovchilarning asosiy qismi quyidagi shahardan keladi: Karaj.
| 1891 | 1922 | 1932 | 1956 | 1966 | 1980 | 1986 | 1991 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Aholisi | 160 000 | 210 000 | 249 504 | 1 512 082 | 2 719 730 | 5 361 335 | 6 042 584 | 6 475 527 |
| Zichligi (kishi/km²) | 6540 | 8590 | 10 200 | 15 120 | 9610 | 9600 | 8430 | 8990 |
| Yillik o‘sish, % | 3 | 4 | 4,6 | 5,9 | 5,8 | 4,1 | ||
| Muhojirlar hisobiga o‘sish | 3800 | 1700 | 24 900 | 25 900 | 47 500 | 35 000 |
Tillar

Tehron dunyodagi eng yirik fors tilida so‘zlashuvchi shahardir. Shahar aholisi etnik jihatdan shunchalik rang-barangki, turli tillar va lahjalar aralashuvi natijasida fors tilining Tehron lahjasi paydo bo‘lgan va u butun Eron uchun me’yoriy lahjaga aylangan. Xususan, Tehron og‘zaki lahjasining ayrim qoidalari (masalan, cho‘ziq /a/ tovushini /u/ ga almashtirish) boshqa eronliklar tomonidan ham faol o‘zlashtirilgan.
Tehron aholisining katta qismi isfahon, yazd, sheroz va yahudiy-tojik lahjalarida, shuningdek, dari tilida ham so‘zlashadi. XIX asrgacha shahar aholisining ko‘pchiligini mozandaronliklar tashkil etgan; ular hozirgacha shimoliy tumanlarda zich yashaydi.
Tarqalishi bo‘yicha ikkinchi o‘rindagi til — ozarbayjon tili.
Bundan tashqari, shaharda kurdlar, gilonliklar, lurlar, balujlar, turkmanlar, arablar, armanlar, ossuriylar.
Din
Tehron aholisining mutlaq ko‘pchiligi — shialar bo‘lib, ular aholining 96 foizini tashkil etadi.
Bahoiylar aholining 2,8 foizini, ya’ni qariyb 200 ming kishini tashkil qiladi. Xristianlar ham Tehronda yashaydi; ularga, avvalo, Arman apostol cherkovi, Rus pravoslav cherkovi va Ossuriya cherkovi izdoshlari kiradi. Ularning soni 1979-yilgi Islom inqilobidan so‘ng keskin kamaygan. Arman apostol cherkovining Tehrondagi jamoasi 120 ming kishidan iborat. Shaharda Arman cherkovining 42 ta jamoati, ko‘plab arman madaniyat markazlari, maktablar, kutubxonalar va sport majmualari bor.
Qariyb 10 ming kishi Ossuriya cherkoviga mansub, shuningdek, sharqiy suryoniy marosimlariga amal qiluvchi 5 ming nafar xaldey katoliklari ham bor. Shaharda gruzin pravoslav jamoasi, rus pravoslav jamoasi (Avliyo Nikolay cherkovi bilan) hamda bir nechta turli yevangelik jamoalar mavjud.
Yahudiy jamoasiga 16—18 ming kishi kiradi. Tehronda 18 ta sinagoga mavjud. Jamoa qoshida ko‘plab maktablar va kutubxonalar ham faoliyat yuritadi. Zardushtiylar jamoasi 10 ming kishidan iborat. Jamoa ikkita olov ibodatxonasini (otashkada) saqlab turadi. Boshqa diniy ozchiliklar orasida sunniylar, oz sonli sikxlar, hinduiylar, buddaviylar, mandaiylar, yazidiylar va so‘fiylar.
Qochqinlar
AQSHning Afg‘onistondagi va Iroqdagi harbiy amaliyotlari tufayli Tehron bu mamlakatlardan kelgan juda ko‘p qochqinlarning asosiy manziliga aylangan. Ular orasida arablar, tojiklar, pushtunlar, hazoralar bor. Qochqinlar tez rivojlanayotgan shaharda ko‘pincha arzon ishchi kuchi sifatida ishlaydi.
Ma’muriy bo‘linishi


Tehronning katta qismi shahriston — Tehron hududida joylashgan. 1968-yilgi bosh rejada poytaxt hokimiyati vakolatiga 1800 km² hudud ajratilgan. Bu chegaradan tashqarida qurilish taqiqlangan, chunki qolgan tekislik yerlari qishloq xo‘jaligi uchun foydalanilgan. Vaqt o‘tishi bilan qishloq aholi punktlari Tehronning yo‘ldosh shaharlariga aylangan: Ray, Islomshahr, Darsonobod, Akbarobod, Quds, Shahriyor va boshqalar. 1996-yilda shahar chegaralari Tehron shahristoni hududidan oshib ketgan, Shemironot (shimol), Ray (janub) va Islomshahr (janubi-g‘arb) shahristonlaridagi tumanlar shahar tarkibiga kiritilgan.
Tehron 22 ta shahar okrugiga bo‘lingan. Ularning umumiy maydoni 707 km². Oxirgi bo‘lib (1991-yilda) 21- va 22-okruglar (eng yirigi) Tehron tarkibiga qo‘shilib, shaharni qariyb 50 km ga kengaytirgan.
Tumanlar
Shahar okruglaridan tashqari, Tehron shartli ravishda 112 ta tumanga (nohiya) bo‘linadi. Ular o‘z ma’muriy boshqaruv apparatiga ega emas, chunki ma’muriy birlik emas, balki tarixiy tumanlar hisoblanadi. Odatda, ularning hatto aniq chegaralari ham bo‘lmaydi. Ba’zan bitta tuman bir nechta okrug hududida joylashadi.
Eng yirik tumanlar orasida:
Shahar boshqaruvi
Shaharni Tehron Islom shahar kengashi (fors. شورای اسلامی شهر تهران — Sho‘ro-ye Eslomi-ye Shahre Tehron) boshqaradi. Kengash 15 nafar deputatdan iborat bo‘lib, ular aholi tomonidan 4 yil muddatga saylanadi. Islom kengashi shahar xizmatlarini boshqarish, shahar budjetini tuzish va uning ijrosini nazorat qilish hamda hokimni saylash uchun javob beradi. O‘z navbatida, Tehronning har bir tumanida kengash bo‘limi mavjud. Tehronning amaldagi hokimi — Muhammad Boqir Qolibof — 2005-yil sentabrda lavozimni egallab, bu vazifada Mahmud Ahmadinajodning o‘rnini egallagan..
Iqtisodiyot
1382-yilda (Eron taqvimiga ko‘ra; milodiy taqvim bo‘yicha 2003—2004-yillar) Tehron shahar budjeti 7,72 trillion rialni (≈1,93 milliard rubl) tashkil etgan. Shu bilan birga, munitsipalitetning qarzi 3—4 trillion rial (≈1 milliard rubl) bo‘lgan.
Eron poytaxtiga aylanishidan oldin Tehron aslida yirik dehqonchilik qishlog‘i edi. Eronda yirik neft zaxiralari topilgach, mamlakatda sanoatlashtirish boshlangan. Tehronning farovonligi tez oshib, shahar yirik iqtisodiy markazga aylangan. Dehqon xo‘jaliklari yo‘q qilinib, ularning o‘rnida zavod va fabrikalar hamda yangi turarjoy mavzelari qurilgan.
Tehron hozirgacha Eronning eng muhim iqtisodiy va sanoat markazi bo‘lib qolmoqda. Sanoat korxonalari Eron sanoat mahsuloti umumiy qiymatining 35 foizini ishlab chiqaradi; mamlakat ishchilarining qariyb 30 foizi shu shaharda jamlangan. Xususan, Eronda iste’mol qilinadigan to‘qimachilik va elektronika mahsulotlarining 50 foizdan ortig‘i Tehron fabrikalarida ishlab chiqariladi.

Turli sohalardagi mashinasozlik va metallga ishlov berish (12 ta avtomobil yig‘ish va aviatsiya zavodi, ta’mirlash korxonalari, radioapparatura, televizor, kir yuvish mashinasi, muzlatkich va boshqa buyumlar ishlab chiqarish), kimyo, neftni qayta ishlash, metallurgiya sanoati, qurilish materiallari, shisha, chinni va fayans buyumlari ishlab chiqarish, to‘qimachilik, oziq-ovqat (jumladan, yirik tamaki fabrikasi), charm-poyabzal sanoati rivojlangan. Hunarmandchilik ishlab chiqarishi ham saqlanib qolgan. Sanoat korxonalarining aksariyati shaharning g‘arbida, Tehron bilan Karaj o‘rtasidagi sanoat hududida joylashgan. Ayniqsa yirik korxonalar orasida butun bir shahar okrugini egallagan Iran Khodro bor. U Samand.
avtomobillarini ishlab chiqaradi. Tehronda fond birjasi mavjud bo‘lib, unda 2006-yilda 420 ta kompaniya ro‘yxatga olingan. Birja 1968-yilda ochilgan, Islom inqilobidan keyin faoliyatini to‘xtatgan va 1989-yilda qayta ishlay boshlagan. Tehron fond birjasi davlatga qarashli notijorat birlashmadir.
Mercer Research Institute hisobotiga ko‘ra, 2008-yilda Tehron dunyoning eng qimmat shaharlari reytingida 44 pog‘ona ko‘tarilib, 2007-yilga nisbatan yaxshiroq natija ko‘rsatgan va 74-o‘rinni egallagan. Bu ko‘rsatkich bo‘yicha Yaqin Sharqda 4-o‘ringa chiqib, Tel-Aviv, Dubay va Abu-Dabidan keyin joylashgan..
Rossiya kompaniyalari
Tehronda faoliyat yurituvchi bir nechta Rossiya kompaniyasining faoliyati asosan neft-gaz va atom energetikasi bilan bog‘liq..
Transport

Tehron temiryo‘l va avtomobil yo‘llarining markaziy tugunidir. Butun Eron kabi Tehron ham sifatli avtomobil yo‘llari bilan mashhur. Tehrondagi avtomobil yo‘llarining umumiy uzunligi 280 km dan, estakadalar, ko‘priklar va yo‘l tugunlarining uzunligi 180 km dan oshadi. Yana 130 km yo‘l va 120 km estakada qurilmoqda.
G‘arbdan Tehronga deyarli bir-birini takrorlovchi uchta shosse — «Eski» va «Yangi» Karaj shosselari hamda Fath shohko‘chasi kirib keladi. Janubdan Saidiy shohko‘chasi, Shahid Tondguyon shohko‘chasi, Rajoyiy shohko‘chasi va Xovaron shohko‘chasi keladi. Sulqon–Sangon shossesi Tehrondan shimolga, Elburs tog‘lari orqali quyidagi viloyatga olib boradi: Mozandaron.
Eronning aksariyat boshqa yirik shaharlaridan farqli o‘laroq, Tehronda aylanma avtomobil yo‘li yo‘q; uning o‘rniga shaharni janubdan aylanib o‘tuvchi 32 km uzunlikdagi yarim halqa yo‘l qurilgan. Yirik magistrallar Tehronni shimoldan janubga va g‘arbdan sharqqa kesib o‘tadi. Jumladan, Navvob Safaviy shohko‘chasi (18 km) va Ozodiy–Eng‘elob ko‘chasi (41 km) shular jumlasidandir. Tehron shimolida joylashgan eng katta inshootlardan biri — piyodalar ko‘prigi.
Tehron metropoliteni 2001-yildan ishlaydi. Hozir 118 ta stansiya 5 ta liniyada faoliyat ko‘rsatadi, ularning umumiy uzunligi 220 km dan oshadi. Metro Tehronni yirik yo‘ldosh shahar — Karaj bilan bog‘laydi. Yana bir liniya shimoldan janubga, Ray shahrigacha boradi. Yana 2 ta liniya qurilmoqda. Yaqin yillarda jami 5 ta liniyani ishga tushirish rejalashtirilgan. Ko‘plab metro bekatlari milliy naqshlar bilan bezatilgan.
Markaziy temiryo‘l vokzali Javodiye tumanida joylashgan. Bu yerdan temiryo‘llar shimoli-g‘arbga Zanjonga va Tabrizga, sharqqa Mashhadga, janubi-g‘arbga Xurramshahrga, janubi-sharqqa esa Yazdga va Bandar Abbosga boradi. Vokzal binosi 1930-yillarda ukrain me’mori Vladislav Gorodetskiy loyihasi asosida qurilgan. Tezyurar temiryo‘l qatnovi quyidagi yo‘nalishda ishlaydi: Tehron–Karaj.
Tehronga ikkita yirik aeroport xizmat ko‘rsatadi. Eski Mehrobod aeroporti Tehronning g‘arbida, shahar hududida joylashgan; 2007-yil kuzigacha deyarli barcha xalqaro parvozlar shu yerda amalga oshirilgan. Mehrobod ayni vaqtda Eron harbiy-havo kuchlari bazasi ham hisoblanadi. Hozir parvozlarning asosiy qismi yangi Imom Xumayniy nomidagi aeroportga ko‘chirilgan. U Tehrondan 30 km janubda barpo etilgan. «Xumayniy» aeroportigacha hali metro liniyasi tortilmagan, biroq u Tehron bilan tezyurar avtomagistral orqali bog‘langan.

Tehronda avtovokzallar tarmog‘i mavjud bo‘lib, ularga xizmat ko‘rsatuvchi avtobuslar boshqa transport vositalaridan ajratilgan yo‘laklarda harakatlanadi. Markaziy avtovokzal va yana 4 ta terminal shahar atrofi qatnovlari uchun mo‘ljallangan. Markaziy avtovokzaldan juda arzon narxlarda Eronning deyarli barcha shaharlariga avtobuslar qatnaydi. Ko‘plab taksi agentliklari mavjud. Maxsus «ayollar taksisi» xizmati ham bor. Taksi haydovchilari faqat shahar chegarasida ishlaydi.
Yer usti jamoat transporti avtobus va trolleybuslardan iborat. Skoda 15Tr bo‘g‘inli trolleybuslari, yakka yuruvchi avtobuslar hamda Eronning Shahab Khodro, Iran Khodro rusumli avtobuslaridan foydalaniladi. BRT — tezkor avtobus tarmog‘i ham mavjud bo‘lib, u to‘liq ajratilgan yo‘laklardagi 5 ta yo‘nalishni o‘z ichiga oladi. Tezkor avtobus yo‘nalishlarida Eronning Shahab Khodro rusumli oddiy avtobuslari va Xitoyning King Long, YoungMan hamda Yutong bo‘g‘inli avtobuslari ishlaydi. 2016-yilda ayrim trolleybuslar kuzov dizayni o‘zgartirilgan holda kapital ta’mirlangan.
Avtomobil «tirbandliklari» Tehronning dolzarb muammosidir. Ularga qarshi kurashish uchun shahar yo‘llari uch hududga bo‘lingan: hamma uchun ochiq; qisman cheklangan (davlat raqamiga qarab ruxsat beriladigan); taqiqlangan (avtobuslar, taksilar va tez yordam mashinalari foydalanadigan).
- Iran Khodro avtobusi
- Avtobuslar tezkor avtobus (BRT) yo‘nalishida
- Skoda 15Tr trolleybuslari
- Avtobus bekati
- Temiryo‘l vokzali
Madaniyat
Diqqatga sazovor joylar
- Vali Asr bulvari

Vali Asr bulvari (fors. ولیعصر) — Tehronning ham ishbilarmonlik, ham norasmiy hayoti markazidir. U Tehronning eng uzun ko‘chalaridan biri bo‘lib, janubdan shimolga 18 km cho‘zilgan. Nufuzli shimoliy mahallalarda Vali Asr bo‘ylab ko‘plab moliyaviy muassasalar, elchixonalar, qimmat restoranlar, butiklar va boshqa maskanlar joylashgan. Vali Asr tehronliklar va sayyohlarning, ayniqsa yoshlarning sevimli dam olish joyidir.
Vali Asr bulvari yaqinida Tehrondagi alkogolli ichimlik iste’mol qilish va ayollarning bosh kiyimsiz yurishiga ruxsat etilgan yagona jamoat maskani — «Arman klubi» joylashgan. Biroq 2016-yildan beri «Arman klubi» ishlamaydi, chunki yaqinidagi qurilish maydonidan qulagan kran uning ichki qismini vayron qilgan. Tehronda ancha katta xristian arman diasporasi yashaydi. Hukumat ularga «diniy marosimlar uchun» vino ishlab chiqarish va iste’mol qilishga ruxsat bergan. Bundan boshqa shahar aholisi ham ko‘pincha foydalanadi, chunki 1979-yilgi inqilobdan beri islomiy qonunlarga rioya etilishini nazorat qilish sezilarli darajada susaygan.
Me’moriy yodgorliklar
Tehron me’moriy yodgorliklarining aksariyati Qojarlar sulolasi davriga mansub. Ulardan eng mashhuri Guliston saroyi bo‘lib, u 1979-yilgacha shoh qarorgohi bo‘lgan; shuningdek, Shoh masjidi mashhur. Saroy muzeyga aylantirilgan.
Bahor maydonida (Maydon-e Bahoriston) Nosiriddinshoh tomonidan 1830-yilda qurilgan Qojarlar davriga oid Shahid Mutahhari masjidi joylashgan. Masjid 3700 m² maydonni egallaydi, uning ichida noyob naqshlar bilan bezatilgan galereyalar bor. Masjidda ilohiyot fakulteti ham joylashgan.
1971-yilda Tehronda Ozodlik minorasi (Ozodiy) Eron monarxiyasining 2500 yilligi munosabati bilan qurilgan. Minora tepasiga liftda chiqib, qor qoplagan tog‘larni tomosha qilish mumkin.
Shaharning janubida Xumayniy maqbarasi Behishti Zahro qabristonida joylashgan. Majmua tarkibiga balandligi 91 m bo‘lgan to‘rtta minora kiradi.
Sa’dobod saroyi shaharning shimolida joylashgan shohning sobiq yozgi qarorgohidir. Majmuada bir nechta saroy va bog‘lar bor. Uning yaqinida Niavaron saroyi.
2007-yilda Tehronda Milod minorasi balandligi 435 m bo‘lgan teleminora sifatida qurilgan. U dunyodagi to‘rtinchi eng baland teleminoradir.
- Guliston saroyi
Muzeylar
Shaharda juda ko‘p muzey mavjud. Obgina muzeyida billur, sadaf, oltin va lojuvarddan yasalgan qimmatbaho buyumlar namoyish etiladi. Rizo Abbosiy muzeyida rangtasvir va xattotlik namunalari saqlanadi. Gilam muzeyi qoshida gilam san’ati maktabi bor, muzeyda noyob gilamlar jamlangan. Milliy muzeyda (Eron Biston muzeyi) islomdan oldingi Eronning arxeologik topilmalari saqlanadi. Shaharda Antropologiya muzeyi va Islom san’ati muzeyi ham mavjud. Ayniqsa shohlik javohirlari muzeyi ajralib turadi; u Eron Markaziy bankiga qarashli. Unda shohlarning tojlari, jumladan Pahlaviylar sulolasining tojlari ham saqlanadi.
Sa’dobod — Shemiron tumanidagi saroydir. Majmua bir nechta saroy va pavilondan iborat bo‘lib, ayrimlarida Eron madaniy meros tashkiloti joylashgan. Shahram saroyida Harbiy muzey, boshqa pavilonlarda esa Suv muzeyi, Tasviriy san’at muzeyi, Behzod muzeyi va boshqalar mavjud.
Shuningdek, Vaqt muzeyi mashhur bo‘lib, unda katta soatlar va vaqt o‘lchash vositalari to‘plami saqlanadi.
Yana bir muzey AQSHning sobiq elchixonasi binosida ochilgan.
Islom inqilobi va muqaddas mudofaa milliy muzeyi Eron–Iroq urushiga (1980—1988-yillar) bag‘ishlangan.
- Sa’doboddagi «Oq saroy»; orqa fonda To‘chol
Bog‘lar
Tehronda qariyb 800 ta bog‘ mavjud. Ulardan eng mashhurlari — Doneshju, Sa’iy va Shatranj.
Millat bog‘i — inqilobgacha Shoh bog‘i deb atalgan va shaharning eng katta bog‘laridan biridir.
Shahar markazida, Tehron universiteti yaqinida Lola bog‘i joylashgan. Uning sharqiy qismida Qishloq xo‘jaligi muzeyi, g‘arbiy qismida Zamonaviy san’at muzeyi, shimoli-g‘arbida Gilam muzeyi bor.
Niavaronda Jamshidiye bog‘i bor; tehronliklar bo‘sh vaqtlarini shu yerda o‘tkazadi. Bog‘da ochiq sahnalar va restoranlar joylashgan.
Attraksionlar bog‘i — Shahrebozi (Islom inqilobigacha Luna-park deb atalgan) — attraksionlar maskani.
Shahar chekkasidagi ulkan Chitgar bog‘i fors uslubida barpo etilgan, unda manzarali o‘rmonlar va sun’iy ko‘llar mavjud. Bog‘ga metroda borish mumkin.
- Millat bog‘i (Eron milliy bog‘i)
- Millat bog‘idagi restoran
- Bog‘dagi saroy — Niavaron
- Jamshidiye bog‘idagi restoran
Ta’lim va fan
Tehron Yaqin Sharqning eng muhim ilmiy-ta’lim markazidir. Birinchi oliy ta’lim muassasasi — Dor ul-funun — 1851-yilda Tehronda ochilgan. Tehron universiteti 1933-yilda tashkil etilgan bo‘lib, Erondagi birinchi davlat universiteti va mamlakatdagi eng yirik oliy o‘quv yurtidir. 2011-yilda Tehrondagi Amir Kabir nomidagi texnologiya universiteti Tehronda 24-turnirni o‘tkazish huquqini qo‘lga kiritgan: IYPT (Yosh fiziklar xalqaro turniri).
Shaharda qariyb 50 ta oliy ta’lim muassasasi joylashgan. Jumladan:
|
|
Tehron universitetlari, butun Erondagidek, davlat nazoratida. Shunga qaramay, aynan talabalar an’anaviy ravishda hukumatga qarshi muxolifatning asosiy tayanchi hisoblanadi. Masalan, talabalar 1979-yilgi inqilobda juda faol qatnashgan. 1999-yil yozida Tehron universiteti talabalari boshqa universitetlarga ham tarqalgan tartibsizliklarni boshlagan, ular 6 kundan so‘ng bostirilgan.
- Tehron universiteti
- Tasviriy san’at kolleji
- Tehron universiteti masjidining minoralari
San’at
Birinchi kinoteatr Tehronda 1904-yilda ochilgan. Hozir Eron poytaxtida 70 dan ortiq kinoteatr ishlaydi, ularning eng yiriklari «Payvand», «Yevropa» va «Afrika»dir. Tehronliklar Eron va xorijda suratga olingan filmlarni muntazam ko‘rish imkoniga ega, ammo filmlar avval Madaniyat vazirligi tekshiruvidan o‘tadi. Tehron Abbos Kiyoro‘stamiy, Muhsin Maxmalbof, Samira Maxmalbof, Majid Majidiy kabi mashhur rejissyorlarning vatani hisoblanadi.
Tehron manzaralari «Olcha ta’mi» (Kiyoro‘stamiy, 1997) dramasida aks etgan. Unda Tehron ko‘chalaridagi hayotning rang-barangligi ayniqsa yorqin tasvirlangan. «Nosiriddinshoh — kino yulduzi» (Maxmalbof, 1992) tarixiy komediyasi esa Eronda kinematografiyaning shakllanish tarixini erkin talqin etadi. Sovetlarning mashhur «Tehron-43» detektiv filmi nomiga qaramay, Tehronda suratga olinmagan (Tehron sahnalari Mosfilm pavilonida va Bokuning tarixiy Icherisheher). Sergey Yeseninning ««Fors taronalari» she’rlar turkumi ham o‘ziga xos «to‘qima» hisoblanadi. Unda, jumladan, shoir «choyxonada Tehronning ko‘k gullari bilan eski yarani davolagani» haqida yozadi, ammo Yesenin hech qachon Tehronda bo‘lmagan. U «Fors taronalari» turkumini Boku chekkasidagi Mardakonda yozgan.
Tehron simfonik orkestri, 1937-yilda tashkil etilgan bo‘lib, o‘z konsertlarini Rudakiy teatrida va 1971-yildan boshlab Shahar teatrida namoyish etadi. Biroq Eronda, ayniqsa yoshlar orasida teatr san’atining ommabopligi o‘zgaruvchan. Tehrondek megapolisda pyesalar sahnalashtiriladigan atigi uchta teatr mavjud: Shahr teatri, «Rudakiy» va «Bahman». Qolgan teatr zallari, odatda, musiqiy tomoshalar uchun ishlatiladi.
Tehronda (va butun Eronda) teatr san’atining alohida turi — «ta’ziya» ( arab. تعزیه — «motam») ko‘proq mashhur. Ta’ziya — shia diniy an’analaridan kelib chiqqan o‘ziga xos teatr janridir. Bunday pyesalar syujeti bitta voqea — imom Husayn ibn Alining Karbalo jangida xalifa Yazid I bilan kurashda halok bo‘lishiga asoslanadi. Bunday sahna asarlari, ayniqsa, Shohsey-vahsey (Oshuro kuni) bayramida mashhur. Bu teatr turi XIX asrda, Nosiriddinshoh hukmronligi davrida Eronda paydo bo‘lgan. Uning shaxsiy buyrug‘i bilan Tehronda katta Davlat teatri (Tekiye-ye Davlat) qurilgan va bu spektakllar o‘sha yerda namoyish etilgan. Teatr 1930-yillardagi Tehronni qayta qurish vaqtida vayron qilingan, ammo ta’ziya an’anasi hozirgacha ommabop.
- Festivallar
- Tehron xalqaro kinofestivali — 1971-yildan buyon har yili o‘tkaziladi.
- «Fajr» xalqaro kinofestivali — 1982-yildan buyon har yili fevralda o‘tkaziladi.
- Tehron xalqaro kitob yarmarkasi — 1987-yildan buyon har yili mayda o‘tkaziladi, dunyodagi eng yirik yarmarkalardan biri. Masalan, XIX kitob yarmarkasi 55 ming m² dan katta maydonda o‘tkazilgan; kitob savdosidan jami qariyb 12 million dollar daromad olingan.
- Tehron xalqaro animatsiya festivali — 2002-yildan buyon har yili fevralda o‘tkaziladi.
- San’at festivali — 2004-yildan buyon har yili o‘tkaziladi.
Ommaviy axborot vositalari
Erondagi eng yirik axborot agentligi — IRNA (Islom Respublikasi axborot agentligi) bo‘lib, 1934-yilda tashkil etilgan. Boshqa axborot agentliklari — «Fors» va «Mehr». Hukumatga muxolif «Eron-Doxt» axborot agentligi Kaliforniyada joylashgan, biroq Tehronga axborot uzata oladi. Shuningdek, yangiliklar ham quyidagi tillarda tarqatiladi: ingliz tilida (BBC Persian[ingl.]) va fransuz tilida.
Asosiy kundalik nashrlar: «Jomhuri-ye Eslomi-ye Resolat», «Kayhon», «Axbor», «Tehron Emruz» va «Etteloat». «Tehran Times», «Kayhan International», «Iran Daily», «Iran News» ingliz tilida chiqadi. Erondagi eng mashhur gazeta «Hamshahri» ham Tehronda nashr etiladi. U 1992-yilda poytaxt munitsipaliteti tomonidan tashkil etilgan. «Eron» gazetasi davlatga qarashli yagona kundalik nashrdir. Uni Eronning IRNA axborot agentligi chiqaradi.
Televideniye va radioeshittirishga Tehronda joylashgan davlat «Eron Islom Respublikasi teleradioeshittirish tashkiloti» (IRIB) ham mas’ul bo‘lib, uning tasarrufida 13 ta telekanal va 8 ta radiostansiya bor.
Sport

Tehron — Yaqin Sharqda birinchi bo‘lib Yozgi Osiyo o‘yinlarini o‘tkazgan shahar. 7-Yozgi Osiyo o‘yinlari 1974-yilda Tehronda o‘tgan. Ularda 3010 nafar sportchi 25 mamlakatdan qatnashgan. Sportchilarni joylashtirish uchun Tehronning shimoli-g‘arbida Olimpiya qishlog‘i.
Tehronda Eronning eng katta stadioni — Ozodiy («Ozodlik») joylashgan. U 100 minggacha tomoshabinni sig‘dira oladi va unda mamlakat futbol terma jamoasi mashg‘ulot o‘tkazadi. Premyer-liganing eng muhim o‘yinlari ham shu yerda o‘tkaziladi. Boshqa yirik sport maydonlari: «Shahid Dastgerdiy», «Shahid Shirudiy» va «Taxtiy». Eron premyer-ligasida Tehronning ikki jamoasi bor:
- «Istiqlol»
- «Persepolis»
Quyi divizionlarda ishtirok etuvchi klublar ham bor:
- «Sabo Batteri»
- «Naft Tehron»
- «Roh Ohan» (Temiryo‘llar)
- «Boderon Tehron»
Shaharning Shemiron va Darband mahallalari yaqinida tog‘-chang‘i kurorti joylashgan. Tog‘-chang‘i majmuasi To‘chol tog‘ida qurilgan bo‘lib, balandligi bo‘yicha dunyoda 5-o‘rinda turadi. U 1976-yilda qurilgan. Majmuaning eng baland nuqtasini (3730 m) Darband bilan 8 kilometrlik osma arqon yo‘li bog‘laydi. To‘chol etagida mehmonxonalar joylashgan. Tehron yaqinida Dizin (unda snoubord bo‘yicha jahon chempionati o‘tkazilgan) va Shemshak tog‘-chang‘i kurortlari ham bor. Obali mavzesida chang‘i yo‘laklaridan tashqari tennis kortlari va ippodrom mavjud.
Ijtimoiy muammolar
Kambag‘allik
1995-yilda Tehron aholisining qariyb 27 foizi qashshoqlik chegarasidan pastda yashagan, garchi kambag‘al tehronliklarning turmush darajasi mamlakatning boshqa hududlaridagi kam ta’minlanganlarnikidan sezilarli darajada yuqori bo‘lsa-da. 1996-yilda aholi savodxonligi 84,7 foiz, o‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi 70,5 yilni tashkil etgan. Kam ta’minlangan tehronliklar asosan shaharning janubiy tumanlarida, ko‘pincha xaroba uylar mavzelarida yashaydi. Ularni norasmiy ravishda «tosh ustida yashovchilar» (fors. كوهنشينان — kuhneshinan) deb atashadi. Ayniqsa katta kambag‘al mahallalar Islomshahr va Chahordangesh shahar atrofi hududlarida joylashgan bo‘lib, ularning aholisi tegishlicha 350 va 250 ming kishini tashkil etadi. Bunday xaroba mavzelarda, odatda, muhojirlar va qochqinlar yashaydi.
1978-yil oxirida Tehronning kambag‘al janubiy qismi hukumatga qarshi qo‘zg‘olonlar o‘chog‘iga aylangan va ularni butunlay bostirish imkonsiz edi. Inqilob keltirib chiqargan vaqtinchalik tartibsizlikdan foydalanib, kambag‘allar shahar atroflarida ko‘pincha kechalari noqonuniy ravishda xaroba uylar qurishgan. Faqat 1980-yilda bunday mavzelarga 100 ming, 1986-yilda esa 450 ming ko‘chib kelgan aholi joylashgan. Bu misli ko‘rilmagan qochqinlar oqimi kelgan hududlar — Kurdiston va Afg‘oniston.
1990-yillar boshida Tehron hokimiyati noqonuniy qurilmalarni buzishga uringan. 1991-yil avgustda Boqirobod manzilgohining buzilishi shahar atrofi hududlarida tartibsizliklarga sabab bo‘lgan va ularni politsiya yordamida bostirishga to‘g‘ri kelgan. 1992-yil martda Eron–Iroq urushi faxriylari guruhi xaroba mavzelar aholisining ahvoli yuzasidan Tehron hukumatiga norozilik bildirgan, shundan keyin tartibsizliklar qayta boshlangan. Ularni bostirish chog‘ida 6 kishi halok bo‘lgan, 300 kishi hibsga olingan, keyinchalik 5 kishi qatl etilgan. So‘nggi yirik norozilik namoyishi 1995-yilda Islomshahrda bo‘lgan.
Giyohvand moddalar
Eronda asrlar davomida opiy ishlab chiqarilgan va iste’mol qilingan. 1949-yilda Eron aholisining 11 foizi giyohvand moddalarni iste’mol qilgan; Tehronning o‘zida esa 1,3 million kishi bunday moddalardan foydalangan. 1999-yilda Tehronda taxminan 240 ming giyohvand bo‘lgan, ammo Sog‘liqni saqlash vazirligi bilan BMT baholari o‘rtasidagi farq 60 foizgacha yetgani uchun bu raqam aniq bo‘lmasligi mumkin. 2002-yilda huquqni muhofaza qilish organlari har kuni 150—200 nafar giyohvand modda sotuvchisi va iste’molchisini qo‘lga olgan. Giyohvand moddalar tarqalishi o‘lim va jinoyatchilikning oshishiga sabab bo‘lgan. Ularga qarshi kurashish uchun Tehronda maxsus reabilitatsiya markazlari ochilib, targ‘ibot ishlari olib borilmoqda.
Tehronning o‘zi asosiy giyohvand moddalar kontrabandasi yo‘llaridan birida, Afg‘oniston va Pokistondan G‘arbga olib boruvchi yo‘nalishda joylashgan. Asosiy yo‘llar Xuroson va Siston va Balujiston viloyatlari orqali Tehronga, undan so‘ng Turkiyaga va Bolqonga boradi.
Qardosh shaharlar
Seul, Janubiy Koreya (1963)[manba 1397 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Los-Anjeles, AQSH (1972)[manba 1397 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Pekin, Xitoy (10-aprel 1999-yil)[manba 1397 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Gavana, Kuba (2001)[manba 1397 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Dushanbe, Tojikiston (12-mart 2001-yil)[manba 1397 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Pretoriya, Janubiy Afrika (2002)[manba 1397 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Moskva, Rossiya (2004)
Karakas, Venesuela (2005)[manba 1397 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Minsk, Belarus (2006)
Yerevan, Armaniston (2023)
Bag‘dod, Iroq (2026)
Havolalar
- Tehron hokimiyatining rasmiy sayti (fors.). Arxivlangan manba: asl nusxa 11-sentabr 2008-yil.
- Tehronning diqqatga sazovor joylari sharhi
- Zamonaviy Tehron fotosuratlari to‘plami. Arxivlangan manba: asl nusxa 24-iyul 2008-yil.
- Eski Tehron. Arxivlangan manba: asl nusxa 12-sentabr 2008-yil.
- P. Gusterin. Tehrondagi AQSH sobiq elchixonasidagi muzey.
