Damashq haqida

Poytaxti — Suriya
Damashq
arab. دمشق‎
33°30′47″ shim. k. 36°17′31″ sh. u.HGYaO
Mamlakat  Suriya
Muhofaza Damashq
Gubernator Mahir Marvon (2024-yildan)
Tarix va geografiya
Asos solingan Miloddan avvalgi 2-ming yillik
Ilk bor tilga olingan Miloddan avvalgi 2500-yil
Maydoni 118 km²
Markazining balandligi 600 m
Vaqt mintaqasi UTC+2:00, yozda UTC+3:00
Aholisi
Aholisi ↗ 2 503 000 kishi (2022)
Aholi zichligi 14 864,41 kishi/km²
Diniy e’tiqodlar musulmonlar, xristianlar
Rasmiy til arab tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +963 11
Pochta indeksi 0100

Damashq muhofazasi  (arab.)
Дамаск на карте
Дамаск
Damashq
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Damashq (arab. دِمَشْق‎, Dimashq [diˈmaʃq], yoki arab. الشَّام‎, Ash-Shom) — Suriyaning poytaxti va kattaligi bo‘yicha (Halab shahridan keyin) ikkinchi shahri. U Suriyaning janubi-g‘arbida, Sharqiy Livan tog‘ tizmasining sharqiy etaklari yaqinida, Sharqiy yassitog‘likda (dengiz sathidan 680 metr balandlikda), Barada daryosining quyi oqimida joylashgan. Bu yerda daryo yetti tarmoqqa bo‘linadi. Damashq geografik jihatdan subtropik mintaqada joylashgan; ammo O‘rta yer dengiziga yaqinligiga qaramay, shahar iqlimi issiq va quruq.

Damashq — zamonaviy poytaxtlarning eng qadimiysi hamda dunyodagi eng qadimiy shaharlardan biri hisoblanadi; uning ilk qaydlari miloddan avvalgi 2500-yilga oid. Bundan tashqari, Damashq yirik madaniy va diniy markaz bo‘lib, Levant mintaqasida joylashgan (atama o‘rta fransuzcha Soleil levant — «quyosh chiqishi» degani, rus tilida an’anaviy nomi — Yaqin Sharq).

Etimologiyasi

Ilk bor Damashq nomi Tutmos IIIning geografik ro‘yxatida T-m-ś-q shaklida miloddan avvalgi XV asrda qayd etilgan. Shu bilan birga, T-m-ś-q nomining kelib chiqishi hanuz aniqlanmagan va ehtimol, semit tillariga borib taqaladi. Buni bilvosita quyidagi shakllar tasdiqlaydi: akkad. 𒁲𒈦𒋡 Dimašqa, misr. 𓍘𓄟𓊃𓈎𓅱 T-ms-ḳw; orom. דמשק va orom. 𐡃𐡌𐡔𐡒 Dammaśq; qadimgi ibroniycha דמשק‬ Dammeśeq Bibliya ibroniy tilida va hozirgi. ibr. דַּמֶּשֶׂק‎ — Dammesek. Akkadcha yozilishi Amarna arxividagi miloddan avvalgi XIV asrga oid bitiklardan topilgan. Keyinchalik oromiy tilida bu nom turar joy ma’nosini anglatuvchi o‘zaklar bilan, masalan, Qumronga oid Darmeśeq (orom. דרמשק), suriyoniycha ܕܪܡܣܘܩ Darmsûq. Lotincha, inglizcha, ruscha, belaruscha va ukraincha «Damashq» nomi yun. Δαμασκός shaklidan olingan bo‘lib, u oromiycha orom. דרמשק — «yaxshi sug‘orilgan joy» so‘ziga borib taqaladi.

Shaharning she’riy nomi — yasminlar shahri (arab. مَدِيْنَةُ الْيَاسْمِينِ‎ Madīnat al-Yāsmīn).

Geografiyasi va topografiyasi

Shahar qirg‘oqdan taxminan 80 kilometr uzoqda, O‘rta yer dengizining sharqida, Antilivan tog‘ tizmasidan sharqda, dengiz sathidan 680 metr balandlikdagi platoda joylashgan. Damashqning umumiy maydoni 105 km² bo‘lib, uning 77 km² qismini bevosita shahar qurilishlari egallaydi, qolgan hududini esa Jabal Qosiyun tog‘i egallaydi.

Damashqning ma’muriy xaritasi

Qadimgi shaharning mudofaa inshootlari qoldiqlari saqlangan qismi deyarli qurib qolgan Barada daryosining janubiy qirg‘og‘ida joylashgan (suvning o‘rtacha chuqurligi taxminan 3 santimetr). Uni janubi-sharq, shimol va shimoli-sharqdan Al-Midon, Saruja hamda Imora tumanlari o‘rab turadi. Ularning tarixi o‘rta asrlarga borib taqaladi: o‘sha davrda shaharga olib boruvchi yo‘llar bo‘yida, diniy arboblar qabrlari yaqinida manzilgohlar paydo bo‘lgan. XIX asrda Qosiyun tog‘i yonbag‘irlari ham faol o‘zlashtirila boshlangan (garchi bu yerda odamlar avval ham yashagan bo‘lsa-da: masalan, As-Solihiya mahallasi shayx Ibn Arabiy ziyoratgohi yonida shakllangan). Dastlab mazkur manzilgohlarni kurd harbiy tuzilmalari va Usmonli imperiyasining Yevropa hududlaridan kelgan musulmon qochqinlar barpo etgan; ular eski shahardan shimolga qarab 2 kilometrdan 3 kilometrgacha masofada joylashgan.

Barada daryosi kamdan-kam to‘lib oqadigan paytlardan birida daryo manzarasi bilan Damashq markazi

XIX asr oxirida eski shaharning g‘arbida, Barada daryosi bo‘yida zamonaviy ma’muriy va savdo markazi shakllana boshlagan. Uning markazi «Al-Marja» («o‘tloq») nomi bilan tanilgan. Tez orada bu nom Damashqning munitsipalitet binosi joylashgan bosh maydoniga ham nisbatan qo‘llana boshlagan. Biroz yuqoriroqda, janubda mirovoy sudlar, bosh pochta bo‘limi va temiryo‘l vokzali joylashgan. Yevropa uslubidagi turar joy mahallalari esa Al-Marjadan As-Solihiyaga olib boruvchi yo‘l bo‘yida qurilgan; vaqt o‘tishi bilan yangi shaharning ishbilarmonlik va boshqaruv markazi ham asta-sekin shu yo‘nalishga siljigan.

XX asr boshiga kelib, yangi tumanlar Barada daryosining shimolida ham, janub tomonda ham qurilib, qisman G‘uta vohasi hududini egallagan. 1955-yildan boshlab ana shunday tumanlardan biri — Yarmuk — ko‘plab falastinlik qochqinlar yashaydigan joyga aylangan. Topograflar va loyihachilar shaharning vohaga salbiy ta’sir ko‘rsatishidan saqlanishga intilganlar. Shu sababli asr oxiriga kelib shahar asosan shimol va g‘arbga (Al-Mazza tumani tomon) kengaygan.

Iqlimi

Damashq iqlimi subtropik cho‘l iqlimidir. Yoz juda issiq va deyarli yog‘insiz o‘tadi, ammo shaharning dengiz sathidan taxminan 680 metr balandda joylashgani jaziramani biroz yumshatadi. Damashqda yog‘in kam yog‘adi. Yiliga 130 mm yog‘in tushadi, asosan qishda. Damashq qishi O‘rta yer dengiziga tutash hududlarning aksariyatiga nisbatan ancha sovuq: tunda ko‘pincha qirov tushadi, ba’zan yengil ayoz kuzatiladi, gohida qor yog‘adi. Yanvarning o‘rtacha harorati +6 °C atrofida. Damashq yozi O‘rta yer dengizi iqlimiga ega shaharlarga xos: issiq va quruq, deyarli yog‘ingarchiliksiz. Eng issiq oy — iyul, unda o‘rtacha harorat +27,3 °C ga yetadi. Sutkalik harorat farqi ancha katta: hatto eng issiq kunlarda ham tunlari odatda salqin bo‘ladi (yoz oylarida farq 20 °C dan oshishi, qishda esa odatda 10 °C bo‘lishi mumkin).

Damashq iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori t, °C 24,0 29,0 34,4 38,4 41,0 44,8 46,0 44,6 42,0 37,8 31,0 25,1 46,0
O‘rtacha eng yuqori t, °C 12,6 14,5 19,0 24,7 30,1 34,6 37,0 36,8 33,9 28,1 20,1 14,3 25,5
O‘rtacha harorat, °C 6,1 7,7 11,4 16,2 20,8 25,0 27,3 27,0 24,0 19,0 12,1 7,5 17,0
O‘rtacha eng past t, °C 0,7 1,9 4,3 7,9 11,4 15,0 17,9 17,7 14,4 10,3 4,8 1,7 9,0
Mutlaq eng past t, °C −12,2 −12 −8 −7,5 0,6 4,5 9,0 8,6 2,1 −3 −8 −10,2 −12,2
Yog‘in (me’yor), mm 25 26 20 7 4 1 0 0 0,3 6 21 21 130

Tarixi

Damashq, 1837-yilgi rasm
XIX asr oxiridagi Damashq

Damashqqa qachon asos solingani miloddan avvalgi uzoq asrlar qa’rida qolgan. O‘rta asrlardagi arab tarixchisi Ibn Asokir (XII asr) ta’kidlashicha, butunjahon to‘fonidan keyin tiklangan birinchi devor Damashq devori bo‘lgan; u shahar paydo bo‘lishini miloddan avvalgi IV ming yillikka taalluqli deb hisoblagan.

Damashq haqidagi dastlabki tarixiy ma’lumotlar miloddan avvalgi XV asrga to‘g‘ri keladi. O‘sha paytda shahar misrlik fir’avnlar hokimiyati ostida bo‘lgan. Miloddan avvalgi X—VIII asrlarda u Damashq podsholigining markazi bo‘lgan. Keyinchalik shahar Ossuriya, Yangi Bobil podsholigi, Isroil podsholigi, Ahamoniylar davlati, Aleksandr Makedonskiy imperiyasi va uning vafotidan so‘ng vujudga kelgan ellinistik Salavkiylar podsholigi.

Miloddan avvalgi 83-yilda Damashq va butun Suriya Armaniston imperiyasi tarkibiga — Buyuk Tigran davrida — qo‘shilgan.

Miloddan avvalgi 64-yilda Rim sarkardasi Gney Pompey shaharni Rim imperiyasiga qo‘shgan. Bu yerda forslarga qarshi jang qilgan Rim legionlarining shtab-kvartirasi joylashgan. Miloddan avvalgi 64-yilda shaharda yunon tarixchisi va faylasuf-peripatetik Damashqlik Nikolay tug‘ilgan (yun. Νικολαος Δαμασκινος).

395-yilda shahar Vizantiya tarkibiga kirgan. Dastlabki xristianlar Damashqda milodiy I asrdayoq, havoriy Pavlusning tashrifidan sal oldin paydo bo‘lgan. U yangi ta’limot tarafdorlarini ta’qib qilish uchun shaharga yo‘l olgan. Damashqqa boradigan yo‘lda unga Iso Masih ko‘ringan; Pavlus ko‘r bo‘lib qolgan, biroq Damashqda shogird Hananiyoning duosi bilan shifo topgan. Shundan so‘ng havoriy xristianlikni qabul qilgan (Havoriylar faoliyati 9:1-22).

Arablar Vizantiya qo‘shinini Yarmuk jangida (636-yil avgustida) mag‘lub etganidan so‘ng Damashq Arab xalifaligi tarkibiga kirdi.

661–750-yillarda Damashq xalifalikni boshqargan Umaviylar sulolasining poytaxti bo‘lgan. Bu xalifalik Hind daryosidan Pireney tog‘larigacha cho‘zilgan.

Keyinchalik shahar Misr sulolalari hukmronligi ostida bo‘lgan, 1076-yilda esa Saljuqiy turklar davlatiga qo‘shilgan.

Damashqdagi o‘rta asrlar ko‘chasi

Salibchilar Damashqni uch marta — 1125, 1129 va 1148-yillarda (oxirgi marta Ikkinchi salib yurishi paytida) — qo‘lga olishga urinib ko‘rgan, ammo muvaffaqiyat qozonmagan.

1154-yilda Damashqni Nuriddin Mahmud qo‘shinlari egallagan. U 1174-yilda vafot etgach, shahar Ayyubiylar hokimiyatiga o‘tdi.

1260-yilda Damashqda hokimiyatni misrlik mamluklar egallagan. Ularning hukmronligi san’at va hunarmandchilik ravnaqi bilan ajralib turgan. Yevropaga Damashq po‘lati va Damashq shishasi eksport qilingan.

1300-yilda Damashqni mo‘g‘ullar talon-toroj qilgan. Ular shunchalik dahshatli qirg‘in uyushtirganki, arab tarixchisi Al-Maqriziyning yozishicha, «ko‘chalarda qon daryo bo‘lib oqardi».

1400-yilda Amir Temur shaharni yer bilan yakson qilgan. Eng mohir qurolsoz va hunarmandlar qul qilib Samarqandga olib ketilgan. 1516-yilda turk sultoni Salim qo‘shinlari Damashqni egallaganida ham shaharning yarmi hanuz vayron edi.

Usmonli imperiyasi davrida Damashq viloyat markazlaridan biri va ziyoratchilar uchun tranzit manzilga aylandi. Ular haj uchun Makkaga yo‘l olishardi.

1833-yilda Muhammad Ali Suriyani egallab, Damashqni ham vaqtincha o‘z hokimiyatiga bo‘ysundirdi. Biroq sultonning yevropalik ittifoqchilari 1840-yilda Damashqni Suriya bilan birga Turkiyaga qaytardi.

9–16-iyul kunlari (1860-yil) Damashq xristianlar qirg‘ini ning druzlar tomonidan sodir etilishiga guvoh bo‘ldi.

1920–1943-yillarda Damashq Suriyaning mandat ostidagi hududining ma’muriy markazi bo‘lib, Fransiya nazoratida edi. 1943-yilda Suriya mustaqilligi e’lon qilingach, Damashq uning poytaxtiga aylandi.

Suriyadagi fuqarolar urushi davrida, 2012-yilda shahar uchun janglar hukumat kuchlari va qurolli muxolifat o‘rtasida boshlandi.

Suriyadagi fuqarolar urushi davomida, 8-dekabr 2024-yil tongida Damashq quladi va qurolli muxolifat nazoratiga o‘tdi.

Demografiyasi

Aholisi

2012-yilgi hisob-kitoblarga ko‘ra, shahar aholisi 1 907 471 kishi, aglomeratsiyada rasman esa 2 552 003 kishi yashagan (1-yanvar 2006-yil ma’lumotlariga ko‘ra). Fuqarolar urushi2011-yilda boshlanganidan so‘ng shaharga juda ko‘p qochqinlar va vaqtincha ko‘chib kelganlar oqib kelgan.

Din

Damashq aholisining aksariyati sunniylar. Damashqda 2000 dan ortiq masjid bor; eng mashhuri — Umaviylar masjidi. Xristianlar aholining 10 % ini tashkil qiladi; Bab Tuma, Qassoa va G‘assoniy kabi xristian mahallalari bor va shaharda ko‘plab cherkovlar faoliyat yuritadi. Kichik yahudiy jamoasi ham mavjud. Jobar tumanidagi qadimiy sinagoga tumanni bosib olgan jangarilar tomonidan vayron qilingan.

Ma’muriy bo‘linishi

2017-yil holatiga ko‘ra, Damashq 23 ta tumanga bo‘lingan:

  1. Abbosiyin
  2. Abu Rummona
  3. Amora
  4. Bahsa
  5. Baramka
  6. Barza
  7. Dummar
  8. Jobar
  9. Kafar Susa
  10. Molikiy
  11. Mazraa
  12. Al-Mazza
  13. Maydon
  14. Muhojirin
  15. Qanavot
  16. Rukniddin
  17. As-Solihiya
  18. Saruja
  19. Sha’alan
  20. Shag‘ur
  21. Tijora
  22. Bab Tuma
  23. Hijoz

Transport

Damashq markaziy qismining panoramasi

Asosiy aeroport — Damashq xalqaro aeroporti (shahar markazidan taxminan 20 km masofada joylashgan). U Suriyani Osiyo, Yevropa, Afrika va Janubiy Amerikaning ko‘plab yirik shaharlari bilan bog‘laydi. Suriyaga qarshi sanksiyalar, xavfsizlik muammolari va yo‘lovchilar oqimining keskin kamayishi tufayli hozirgi vaqtda[qachon?] xalqaro reyslarni faqat «Suriya havo yo‘llari» va Eronning ayrim aviakompaniyalari bajaradi. Shuningdek, Damashq aeroportidan Latakiya, Qamishli, Halab shaharlariga ichki reyslar amalga oshiriladi (Halabga parvozlar o‘sha shahardagi vaziyatga qarab bekor qilinishi mumkin)[manba 1103 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Damashqning tarixiy qismidagi ko‘chalar ko‘pincha tor: ular Usmonlilar, ba’zilari esa antik davrlarda shakllangan. Jamoat transporti mikroavtobuslar va yirik yo‘lovchi avtobuslaridan iborat. Shaharda yuzga yaqin yo‘nalish ishlaydi, ularning ayrimlari markazdan yaqin atrofdagi chekka hududlargacha boradi. Ilgari Damashqda tramvay ham bo‘lgan, biroq keyinchalik u tugatilgan (ba’zi joylarda rels qismlari hali ham saqlangan).

Tarixiy Hijoz vokzali binosi hozir faqat ma’muriy bino sifatida ishlatiladi. Unda Suriya temiryo‘llari xodimlari ishlaydi. Vokzal binosining o‘zi me’moriy yodgorlik hisoblanadi. Xodimlar ishlayotgan paytda binoni bepul tomosha qilish mumkin. Suriya temiryo‘llari hozirgi vaqtda[qachon?] jangarilar uyushtirgan qator terrorchilik hujumlari sababli faoliyat ko‘rsatmayapti.

2008-yilda hukumat Damashqda metro qurish niyatini e’lon qilgan. Poytaxt metrosining «yashil» deb atalgan birinchi liniyasi qurilishini Yevropa Ittifoqi va Fransiyaning moliyaviy ishtirokida 2013-yilda boshlash rejalashtirilgan edi. «Yashil» liniyani 2015-yilda ochish ko‘zda tutilgan. U Moadamiya, Sumariya, Al-Mazza, Damashq universiteti, Hijoz, Eski shahar, Abbosiyin va Qobun Pullman avtovokzaliga xizmat qiladigan kelajakdagi jamoat transporti tarmog‘ining muhim qismiga aylanishi lozim edi. To‘rtta liniyadan iborat butun metro tarmog‘ini 2050-yilgacha ishga tushirish rejalashtirilgan.

Ta’lim

Arab xalqaro universiteti kampusi

Damashq — Suriyaning asosiy ta’lim markazi. Damashq universiteti Suriyadagi eng qadimiy va eng yirik universitetdir. Xususiy ta’lim muassasalariga ruxsat beruvchi qonunlar qabul qilingach, shahar va uning atrofida bir qancha yangi universitetlar ochildi. Jumladan:

  • Suriya virtual universiteti[ingl.]
  • Xalqaro fan va texnologiya universiteti
  • Oliy biznes boshqaruvi instituti
  • Oliy amaliy fan va texnologiya instituti
  • Qalamun universiteti
  • Arab xalqaro universiteti
  • Milliy boshqaruv instituti

Madaniyat

Muzeylar

Damashq milliy muzeyi

San’at

Diqqatga sazovor joylar

Damashq devorlari va darvozalari

«Foma darvozasi» (Bab Tuma)

Damashq Eski shahrining mudofaa devorlari bilan shimol, sharq va qisman janubdan o‘ralgan hududi taxminan 128 ga maydonni egallaydi.

Damashqning Eski shahar devorida yettita darvoza saqlangan. Ularning eng qadimgilari Rim davriga borib taqaladi (shimoldagi Damashq qal’asi):

  • Bob as-Sag‘ir («Kichik darvoza») — darvoza ortida tarixiy qabrlar joylashgan. Xususan, bu yerda 2 nafar ayolning qabri bor: ular payg‘ambar Muhammadning rafiqalari. Bu yerda islomdagi ilk muazzin habashistonlik Bilol, shuningdek, hozirgi Qozog‘iston hududidan chiqqan olim Forobiy ham dafn etilgan
  • Bob al-Farodis («Jannat darvozasi»)
  • Bob as-Salom («Tinchlik darvozasi»)
  • Bab Tuma («Foma darvozasi») — nomi havoriy Foma ismidan kelib chiqqan; Qadimgi shaharning xristianlar mahallasiga olib boradi
  • Bob Sharqiy («Sharqiy darvoza»)
  • Bob Kison — Rim davrida qurilgan bo‘lib, Saturn xudosiga bag‘ishlangan. Rivoyatga ko‘ra, havoriy Pavlus
  • Bob al-Jobiya

Ushbu yettita darvozadan tashqari, Eski shahar tashqarisida ham boshqa darvozalar mavjud:

Cherkovlar

Qadimgi shahardagi Yupiter ibodatxonasi xarobalari
Umaviylar masjidi
  • Damashq sobori
  • Bibi Maryam sobori
  • Avliyo Hananiyoning uyi
  • Zaytun mahallasidagi (sobiq Yahudiylar mahallasi) Rim-katolik kafedral sobori.
  • Avliyo Ioann cherkovi
  • Avliyo Pavlus lavrasi
  • Avliyo Georgiy ziyoratgohi
  • Avliyo Sarkis cherkovi

Masjidlar

  • Sayyida Zaynab masjidi[ingl.] (shahar chetida, aeroportga boradigan yo‘l yaqinida)
  • Sayyida Ruqayya masjidi
  • Umaviylar masjidi — Suriyadagi eng yirik masjid va arab dunyosining eng e’zozli masjidlaridan biri

Madrasalar

  • Al-‘Odiliya madrasasi
  • Az-Zohiriya kutubxonasi
  • Nuriddin madrasasi

Qadimiy uylar

Damashqdagi qadimiy uylar
  • Azm saroyi
  • Bayt al-Aqqod (Damashqdagi Daniya instituti)
  • Maktab Anbar
  • Bayt al-Mamluka (mehmonxona)

Karvonsaroylar

  • Karvonsaroy Jaqmaq
  • Asad Posho karvonsaroyi
  • Sulaymon Posho karvonsaroyi

Dam olish

Bog‘lar va xiyobonlar

Tishrin bog‘i — Damashqdagi eng katta bog‘. Bu yerda har yili gullar ko‘rgazmasi o‘tkaziladi. Shaharda Al-Johiz, As-Sibbki, At-Tijora va Al-Vahda kabi boshqa bog‘lar ham bor.

Fayho stadioni

Sport

Mashhur sport turlari — futbol, basketbol, suzish va stol tennisi. Damashqda ko‘plab sport klublari faoliyat yuritadi, jumladan:

Birodarlashgan shaharlar

Adabiyotlar

Havolalar