| Shahar | |||
| Izmir | |||
|---|---|---|---|
| turk. İzmir | |||
| | |||
|
|||
| 38°26′ shim. k. 27°09′ sharq. u.HGYaO | |||
| Mamlakat |
|
||
| Viloyat | Izmir | ||
| Shahar hokimi | Jemil Tugay[vm] | ||
| Tarixi va geografiyasi | |||
| Asos solingan | Miloddan avvalgi 3-ming yillik | ||
| Maydoni |
|
||
| Dengiz sathidan balandligi | 25 m | ||
| Iqlim turi | yozi issiq bo‘lgan O‘rta yer dengizi iqlimi | ||
| Vaqt mintaqasi | UTC+3:00 | ||
| Aholisi | |||
| Aholisi | 2 948 160 kishi (2022) | ||
| Raqamli identifikatorlar | |||
| Telefon kodi | +90 232 | ||
| Pochta indeksi | 35x xx | ||
| Avtomobil raqam kodi | 35 | ||
|
|
|||
|
izmir.bel.tr (turk.) (ingl.) |
|||
Izmir (turk. İzmir Xalqaro fonetik alifbo: (fayl haqida)), ilgari yana Smirna (yunon. Σμύρνη), — aholisi soni bo‘yicha uchinchi yirik shahar (aholisi 4 462 056 kishi, 2022-yil holatiga ko‘ra) va Turkiya Respublikasining portlari orasida Istanbuldan keyin ikkinchi o‘rinda turadi. Shahar viloyat markazidir; bu viloyat — Izmir.
Qadimgi davrlarda hozirgi Izmir hududida yunonlarning Smirna shahri joylashgan bo‘lib, shu sababli Izmir O‘rta yer dengizi havzasidagi eng qadimgi shaharlardan biri hisoblanadi. 1922-yilgi qirg‘ingacha, unda 100 ming nafargacha kishi o‘ldirilgan, shahar aholisining asosiy qismini xristianlar (yunonlar va armanlar) tashkil etgan. Turkiya Respublikasi tashkil topgach, shahar muhim sanoat va madaniyat markaziga aylandi hamda ko‘plab ko‘chib keluvchilarni, ayniqsa, Onado‘lining boshqa hududlaridan kelganlarni o‘ziga jalb qildi.
An’anaga ko‘ra, Turkiyaning eng liberal shahri deb hisoblanadi.
Nomlari va etimologiyasi

«Izmir» nomi asl yunoncha «Smirna» va «Smirni» (Σμύρνη) nomlarining turkchadagi shaklidir. O‘rta asrlarda Smir, Zmirra, Esmira va Ismira shakllari ishlatilgan; keyinchalik ular turk tilida Izmir shakliga aylangan. Usmonlilar imperiyasi alifbosida bu nom dastlab ايزمير tarzida yozilgan.
XX asrda shahar ingliz tilida Smirna deb atalgan. Turkiya 1928-yilda lotin alifbosini qabul qilgach, Izmir nomi aksariyat xorijiy tillarda, jumladan, ingliz tilida ham qo‘llana boshlagan.
Geografiyasi
Shahar Turkiyaning g‘arbida, Egey dengizining sharqiy sohilida, Izmir qo‘ltig‘i bo‘yida joylashgan. Qo‘ltiqda tabiiy jihatdan yaxshi himoyalangan port barpo etilgan. Shaharga xos iqlim — O‘rta yer dengizi iqlimi. Shahar past tog‘li tepaliklar bilan o‘ralgan. Shahar aglomeratsiyasi daryo quyilish joyida, ya’ni Meles daryosi dengizga quyiladigan hududda joylashgan. Bu daryo chuchuk suvning asosiy manbai[manba 2814 kundan beri ko‘rsatilmagan] hisoblanadi.
Tarixi

Shahar o‘z tarixi davomida yuksalish va tanazzul davrlarini boshdan kechirgan. Uning hududidagi qadimgi Smirna shahri cherkovi Yuhannoning Vahiy kitobida tilga olingan Apokalipsisdagi yetti cherkovdan biridir.
Hukmdorlar tez-tez almashganiga qaramay, ayniqsa, o‘rta asrlarda, aholi asosan yunon va xristian bo‘lib qolgan, shahar esa Smirna mitropoliyasi (Konstantinopol patriarxati) markazi bo‘lib, bu maqomini 1922-yilgi qirg‘ingacha saqlab qolgan.
Usmonlilargacha bo‘lgan davr
Shahar o‘rnida miloddan avvalgi 3000-yillarda (ehtimol, undan ham oldin) aholi manzilgohi mavjud bo‘lgan. Miloddan avvalgi II ming yillik oxirida doriylar tazyiqi tufayli Gretsiyadan Egey dengizi orqali eoliylar ko‘chib kelib, Smirna atrofi qirg‘oqlarini mustamlaka qildi. Biroz keyinroq ioniylar ham bu hududga joylashdi. Ko‘p o‘tmay Smirna eoliylardan ioniylar qo‘liga o‘tdi. Miloddan avvalgi 133-yilda shahar butun podsholik bilan birga Rim hokimiyati ostiga o‘tib, Osiyo provinsiyasining poytaxti bo‘ldi. Rim zaiflashgach, Smirna ham Rim imperiyasining boshqa shaharlari singari tanazzulga yuz tutdi. Ilk Vizantiya davrida shahar yirik diniy va iqtisodiy markaz bo‘lib qolgan bo‘lsa-da, uning hududi qisqardi va u Rim davridagi rivojlanish darajasiga qayta erisha olmadi.
1076-yilda Smirnani saljuqiylar bosib oldi. 1102-yilda shahar va atrofidagi hududlar Vizantiya imperiyasiga qaytarildi. 1204-yilda salibchilar Konstantinopolni egallashi va Vizantiya qulashidan keyin Smirnani ioannit ritsarlari bosib oldi. Ammo bir necha yil o‘tgach, Nikeya imperiyasi shaharni qaytarib oldi. 1261-yilgacha Smirna imperiyaning Kichik Osiyodagi mulklarining eng muhim porti bo‘lgan. Biroq Nimfey shartnomasi (1261) shahardagi hokimiyatni amalda Genuya ixtiyoriga topshirdi. Harbiy-dengiz floti amalda yo‘qotilishi va tinimsiz ichki nizolar tufayli tiklangan Vizantiyaning Kichik Osiyodagi hukmronligi keskin zaiflashdi. 1300-yilga kelib, Mehmedbey turklari Kichik Osiyodagi deyarli barcha yunon shaharlari kabi Smirnani ham quruqlikdan to‘liq qamal qildi. Turklarning o‘z floti bo‘lmagani uchun shahar bir necha yil dengizdan yetkazilgan oziq-ovqat hisobiga qarshilik ko‘rsatdi. Yetarli aholi resurslari va mahalliy yunonlarning qo‘llab-quvvatlashiga ega bo‘lmagan genuyaliklar 1317-yilda Smirnaning yuqoridagi Paleokastro qal’asini turklarga topshirdi. 1402-yilda shaharni Amir Temur egalladi. XVI asr boshida esa usmonli turklar Smirnani Egeybo‘yidagi mahalliy turklardan tortib oldi.
Usmonlilar va Turkiya davri

Usmonlilar imperiyasida Smirna alohida posholikning, 1864-yildan boshlab esa Oydin viloyatining markazi bo‘lgan. XX asr boshlariga qadar xristianlar (yunonlar va armanlar) shahar aholisining aksariyatini tashkil etishda davom etgan. Shu sababli musulmonlar shaharni «Gavur Izmir», ya’ni «G‘ayridin Smirna» deb atagan.
Usmonlilar imperiyasi Birinchi jahon urushida mag‘lub bo‘lgach, 15-may 1919-yilda Smirna yunon qo‘shinlari tomonidan egallandi — bu 7-moddaga muvofiq amalga oshirildi (Mudros sulh bitimi). Sevr tinchlik shartnomasiga (1920) ko‘ra, shahar Gretsiyaga berilishi lozim edi. Biroq turk millatchilari shartnomani tan olmadi. 26-avgust 1922-yilda turk armiyasi yunonlar mudofaasini yorib o‘tdi. 6-sentabrda chekinayotgan yunon qo‘shinlari Smirnaga kirdi, ertasi kuni mavjud barcha kemalar jalb qilingan evakuatsiya yakunlandi. O‘sha paytda Smirnada mahalliy yunon va arman aholisidan tashqari, turklar egallagan Ioniya hududlaridan qochib kelgan ko‘plab yunon qochqinlari ham to‘plangan edi. 9-sentabrda Mustafo Kamol boshchiligidagi turk armiyasi shaharga kirdi; shu zahoti xristian aholini ommaviy qirg‘in qilish boshlandi va oqibatda shahar yondirib yuborildi.
1912-yilda shaharda quyidagi aholi yashagan: yunonlar — 243 879 kishi, turklar — 96 250 kishi, yahudiylar — 16 450 kishi, armanlar — 7628 kishi, boshqalar — 51 872 kishi.
Qirg‘in va yunon-turk aholi almashinuvi (1923) Izmirning diniy va etnik tarkibini keskin o‘zgartirdi. Shahar deyarli butunlay musulmon va turk aholili shaharga aylandi.
Iqlimi
Izmir iqlimi O‘rta yer dengizi iqlimi bo‘lib, yoz fasli iliq va quruq, qish esa yumshoq kechadi. Yillik yog‘in miqdori taxminan 650 mm bo‘lib, yog‘in asosan qishda yog‘adi. Ayrim yillari vaqtinchalik qor qoplami paydo bo‘ladi.
| Ko‘rsatkich \Davr | Yanv | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| O‘rtacha eng yuqori t, °C | 12,2 | 13,3 | 16,2 | 20,8 | 25,9 | 30,5 | 32,7 | 32,3 | 28,9 | 23,5 | 18,4 | 13,6 | 22,3 |
| O‘rtacha harorat, °C | 8,6 | 9,3 | 11,6 | 15,8 | 20,6 | 25,2 | 27,5 | 26,9 | 23,4 | 18,4 | 14,0 | 10,5 | 17,6 |
| O‘rtacha eng past t, °C | 5,6 | 6,1 | 7,7 | 11,3 | 15,3 | 19,6 | 22,2 | 21,9 | 18,5 | 14,3 | 10,6 | 7,4 | 13,3 |
| Yog‘in (me’yor), mm | 132 | 99 | 76 | 44 | 23 | 9 | 7 | 3 | 14 | 40 | 87 | 153 | 687 |
| Manba: World Climate | |||||||||||||
Iqtisodiyoti
Izmirda avtobus va yuk avtomobillari ishlab chiqaruvchi BMC Sanayi ve Ticaret A.Ş. korxonasi, shuningdek, Germaniyaning Hugo Boss kompaniyasining tikuv fabrikasi joylashgan.
Ta’lim
Shaharda Turkiyaning yetakchi oliy o‘quv yurtlaridan biri — Izmir texnologiya instituti joylashgan.
Izmirda quyidagi universitetlar tashkil etilgan:
- Ioniya universiteti shahardagi birinchi universitet bo‘lib, 1920-yilda tuzilgan. Uni Gretsiya hukumati topshirig‘iga binoan kelib chiqishi yunon bo‘lgan nemis matematigi, Albert Eynshteyn ning yaqin do‘sti Konstantin Karateodori ochgan, biroq yunon-turk urushi tufayli universitet hech qachon faoliyat ko‘rsatmagan;
- 1955-yilda tashkil etilgan Egey universiteti;
- 1982-yilda tashkil etilgan Dokuz Eylul universiteti (Dokuz Eylül);
- 2002-yilda Izmir savdo palatasi tomonidan tashkil etilgan Izmir iqtisodiyot universiteti;
- 2001-yilda Yaşar Holding kompaniyasi tomonidan tashkil etilgan Yashar universiteti. Selchuk-Yashar kampusi Bornova tumanida joylashgan;
- 2007-yilda tashkil etilgan, ammo 2016-yilda yopilgan Izmir universiteti;
- 2010-yilda tashkil etilgan Katip Chelebi universiteti;
- 2010-yilda tashkil etilgan Şifa universiteti. Universitet 2016-yilda yopilgan.
Izmirdagi xalqaro maktablar:
- Anqara elchixonasi maktabining Izmir bo‘limi (Botschaftsschule Ankara, Zweigstelle Izmir) — nemis maktabi;
- Smirnadagi italyan boshlang‘ich va maktabgacha ta’lim maktabi (Scuola primaria e dell’infanzia italiana di Smirne (Italian school)).
O‘simlik qoplami

Izmirda quyidagi o‘rmon va bog‘ hududlari mavjud: Kush Jeneti, Kulturpark, Oshiq Vaysal bog‘i, Buja Yedigyoller, Buja Golyet, Homer Vadisi va boshqalar.
Transport
Shaharlararo va xalqaro transport
Havo transporti
Izmirda xalqaro aeroport mavjud.
Temiryo‘l transporti
Alsanjak temiryo‘l vokzali 1858-yilda Izmir–Oydin yo‘nalishining oxirgi bekati sifatida ochilgan. Bu Turkiyadagi eng qadimgi temiryo‘l bo‘lib, Usmonlilar imperiyasida Qohira–Iskandariya yo‘nalishidan (1856) keyin qurilgan ikkinchi eng qadimgi temiryo‘ldir. 1922-yilda Izmirda katta yong‘in chiqib, Basmane temiryo‘l vokzaliga jiddiy zarar yetkazdi. 1927-yilda Turkiya Respublikasining davlat temiryo‘llari muassasasi tuzilgach, vokzalni ta’mirlash qayta boshlandi. 2022-yilda vokzal restavratsiya qilinib, hozirgi ko‘rinishga keltirildi.
2022-yil holatiga ko‘ra, Alsanjak vokzali shaharlararo qatnovlar terminali sifatida ishlatilmaydi. Bu vazifani Basmane vokzali bajaradi. U 1866-yilda ochilgan[manba 1641 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Bugungi kunda Basmane temiryo‘l vokzali Izmirning shaharlararo qatnovlarida muhim o‘rin tutadi. Basmane vokzalidan har kuni Afyon, Oydin, Denizli, Manisa va Ushoq shaharlariga poyezdlar qatnaydi. Basmane vokzalidan Izmirning Adnan Menderes nomidagi aeroportiga ham borish mumkin. Vokzaldan aeroportga kun davomida har soatda poyezd qatnaydi.
Shahar ichidagi transport
Izmirda shahar avtobuslari tarmog‘i va o‘zaro tutashmagan ikkita tramvay yo‘nalishi mavjud.
Shahar paromlari
Izmir qo‘ltig‘ida Izmir munitsipaliteti boshqaradigan shahar paromlari qatnaydi. Ular Karshiyaka, Bayrakli, Alsanjak, Konak va Gyoztepe yo‘nalishlariga xizmat ko‘rsatadi.
Metro
Izmirda metropoliten mavjud. U 25-avgust 2000-yilda ochilgan bo‘lib, 17 bekatli bitta liniyadan iborat.
Yengil relsli transport tizimi
Izmirda İZBAN nomli shahar elektr poyezdi liniyasi mavjud. U 41 bekatdan iborat bo‘lib, ulardan biri aeroportga xizmat ko‘rsatadi.
Shahar tumanlari
- Buja
- Konak
- Alsanjak
- Kemeraltı
- Bornova
- Injiraltı
- Karshiyaka
- Balchova
- Guzelbahche
- Narlidere
- Yeshilyurt
- Limontepe
- Gaziemir
- Uzundere
- Firat
- Kurucheshme
- Ufuk
- Altindag‘
- Pinarboshi
- Ishikkent
- Karabag‘lar
Qardosh shaharlar
- 1985:
Boku, Ozarbayjon - 1987:
Plzen, Chexiya - 1990:
Tyanszin, Xitoy Xalq Respublikasi - 1991:
Odense, Daniya - 1992:
Tampa, Florida, AQSH - 1992:
Buxoro, O‘zbekiston - 1993:
Turkmanobod, Turkmaniston - 1993:
Bremen, Germaniya - 1994:
Famagusta, Shimoliy Kipr Turk Respublikasi - 1994:
Bishkek, Qirg‘iziston - 1994:
Vlyora, Albaniya - 1995:
Konstansa, Ruminiya - 1995:
Gavana, Kuba - 1996:
Mostar, Bosniya va Gersegovina - 1996:
Iskandariya, Misr - 1996:
Beltsi, Moldova - 1996:
Surabaya, Indoneziya - 1996:
Tel-Aviv, Isroil - 1996:
Tripoli, Liviya - 1996:
Vinya-del-Mar, Chili - 1996:
Split, Xorvatiya - 1997:
Mumbay, Hindiston - 1997:
Jilina, Slovakiya - 1999:
Vrotslav, Polsha - 2002:
Suss, Tunis - 2004:
Chimkent, Qozog‘iston - 2004:
Long-Bich, Kaliforniya, AQSH - 2005:
Ankona, Marke, Italiya - 2006:
Volgograd, Rossiya - 2008:
Qirjali, Bolgariya
Galereya
- Birja
- Ippodrom
- Manzara: qo‘ltiq — Asansör lift minorasidan olingan tasvir
- Konak maydonidagi soat minorasi
Ayrim ma’lumotlar
- Izmir (Smirna) — Gomerning vatani sanalishiga da’vogar shaharlardan biri.
- Izmirdagi juda ko‘p ko‘chalar nomsiz bo‘lib, raqamlar bilan belgilanadi. Masalan, 3046 Sokak (turk. Sokak — «ko‘cha»).
- 2014-yilda Izmirda Folkart Towers osmono‘par binolari qurilgan. Ular dunyodagi eng baland egizak minoralar beshtaligiga kirgan.
Adabiyotlar
- Izmir // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
- Anpetkova-Sharova G. G., Durov V. S. I qism. Gretsiya // Antik adabiyot. — Sankt-Peterburg: Sankt-Peterburg davlat universitetining filologiya fakulteti, 2004. — J. I. — ISBN 5-8465-0191-5.
Havolalar
Vikimedia Commonsda ushbu mavzuga oid mediafayllar mavjud: Izmir- izmir.bel.tr (turk.) — Izmirning rasmiy sayti
- Izmir sahifasi: Yandeks Panoramalari