| Taklamakon | |
|---|---|
| xitoycha 塔克拉玛干沙漠, uyg‘urcha تەكلىماكان قۇملۇقى | |
Taklamakonning NASA World Wind orqali olingan sun’iy yo‘ldosh tasviri | |
| Xususiyatlari | |
| Turi | qumli cho‘l |
| Uzunligi | ortiq 1000 km |
| Kengligi | gacha 400 km |
| Maydoni | 337 000 km² |
| Suv resurslari | |
| Daryolari | Xo‘tan, Tarim |
| Voha hududlari | Oqsu, Qorashahar, Qashqar, Turfon, Yorkent |
| Joylashuvi | |
| 38°53′28″ sh. k. 82°10′40″ shq. u.HGЯO | |
| Davlat | |
| Muxtor rayon | Shinjon-Uyg‘ur muxtor rayoni |
Taklamakon (xitoycha an’anaviy yozuvda 塔克拉瑪干沙漠, soddalashtirilgan yozuvda 塔克拉玛干沙漠, pinyin transkripsiyasida Tǎkèlāmǎgān Shāmò, uyg‘urcha تەكلىماكان قۇملۇقى, Taklimakon qumlug‘i < uyg‘ur tiliga kirib kelgan; arab.: takla so‘zi turkcha ترك tark («tashlab ketmoq, tark etmoq») hamda uyg‘urcha makon («boshpana, yashash joyi»), ya’ni «tashlab ketilgan, kimsasiz joy» degan ma’noni anglatadi) — qumli cho‘l. U Xitoyning g‘arbida, Shinjon-Uyg‘ur muxtor rayonida joylashgan. Dunyodagi eng yirik qumli cho‘llardan biri. G‘arbdan sharqqa uzunligi 1000 km dan ortiq, kengligi 400 km gacha, qumli hududining maydoni 300 000 km² dan ortiq.
Geografiyasi
Taklamakon dunyodagi kattaligi bo‘yicha ikkinchi o‘rindagi ko‘chma qumli cho‘ldir. Uning taxminan 85% qismini harakatlanuvchi qum tepaliklari tashkil etadi. Cho‘l uzoq vaqt davomida cho‘kindi jinslar to‘planishi natijasida Tarim botig‘ida shakllangan. Bu botiq asosan allyuvial yotqiziqlardan, ya’ni Tarim daryosi va uning irmoqlari olib kelgan, qisman shamol qayta ko‘chirgan yotqiziqlardan tashkil topgan. Cho‘l yuzasi tekis bo‘lib, shimol va sharqqa tomon 1200—1300 m dan 800—900 m gacha asta-sekin pasayadi. G‘arbiy qismda yakka-yakka qirlar uchraydi. Ularning balandligi 1664 m gacha yetadi (masalan, Cho‘ngtog‘ tog‘i). Bu qirlar qumtoshlardan tuzilgan. Janubi-g‘arbda barxanlar, shimoli-sharqda esa murakkab shaklli qum tizmalari (jumladan, ba’zan 10—13 km gacha cho‘ziladigan yirik shakllar — «kit orqalari»), balandligi 150—300 m bo‘lgan qum piramidalari va boshqa shakllar uchraydi. Taklamakon chekkalaridagi katta maydonlarni sho‘rxoklar egallaydi.
Daryolar Kunlun tog‘laridan oqib tushib, Taklamakon ichkarisiga 100—200 km kirib boradi va qumlarda asta-sekin quriydi. Faqat Xo‘tan daryosi cho‘lni kesib o‘tib, yozda suvini Taklamakonning g‘arbiy va shimoliy chekkalari bo‘ylab oqadigan Tarim daryosigacha yetkazadi. Relyefning pastqam joylarida (qadimgi deltalar va o‘zanlar hududida) yerosti suvlari 3—5 m chuqurlikda yotadi. Odatda o‘simlik ildizlari ularga yetib bora olmaydi. Shu sababli hududning katta qismi o‘simlik qoplamidan mahrum; faqat yerosti suvlari yuzaga yaqin joylashgan yerlarda siyrak yulg‘un, selitryanka (Nitraria), qamish o‘sadi. Cho‘l chekkalari va daryo vodiylarida terak (turanga), jiyda, tuyatikan, bir yillik sho‘ra o‘simliklari va saksovul ham uchraydi.
Hayvonot dunyosi siyrak (kamsonli antilopa podalari, quyonlar, qumsichqonlar, qo‘shoyoqlar, dala sichqonlari); daryo vodiylarida esa yovvoyi cho‘chqalar.
Iqlimi
Iqlimi keskin kontinental bo‘lib, atmosfera yog‘inlari juda kam (yiliga 50 mm dan kam). Cho‘lning Himolay tog‘lariga yaqin joylashgani tufayli Taklamakonda sovuq cho‘l iqlimi hukm suradi. Shuningdek, Sibirning sovuq havo massalariga yaqinligi sababli qishda harorat ba’zan -20 °C dan ham ancha pastga tushadi, yozda esa 40 °C gacha ko‘tarilishi mumkin. Xabarlarga ko‘ra, 2008-yilda Xitoyda yuz bergan qishki bo‘ronlar vaqtida Taklamakon kuzatuvlar tarixida birinchi marta to‘liq, qalinligi 4 sm gacha yetgan yupqa qor qatlami bilan qoplangan va harorat -26,1 °C ni tashkil etgan. Sutkalik haroratning bunday katta o‘zgarishlariga cho‘lning qit’a ichkarisida, deyarli Osiyoning markazida, eng yaqin dengizdan 1700 km uzoqlikda joylashgani sabab bo‘ladi.
O‘zlashtirilishi
Doimiy aholi yashamaydi. Vohalar Kunlun tog‘laridan oqib tushadigan daryo vodiylarida alohida-alohida joylashgan. Cho‘lning janubiy chekkasiga yaqin qumlar orasida qurib qolgan vodiylar bo‘yidagi qadimgi manzilgohlarning xarobalari mavjud. Ko‘plab vohalar Buyuk ipak yo‘lidagi muhim to‘xtash manzillari bo‘lgan: Miran, Dandan-Uylik, Qorashahar va Dunxuan vohalari buddaviylik markazlari hisoblangan; Loulan Dunxuandan Xo‘tanga tomon yo‘l olgan karvonlarni qabul qilgan, Guma esa Qandahorga yo‘l olgan karvonlar manzili bo‘lgan; Yorkent o‘z matolari bilan mashhur bo‘lgan; Niya vohasi mustaqil davlat bo‘lgan.
Neft va gaz konlari topilganidan so‘ng ularni o‘zlashtirish maqsadida 1993-yildan 1995-yilgacha Tarim avtomobil yo‘li qurildi. Uning umumiy uzunligi 552 km. Yo‘l bo‘ylab himoya daraxtzorlari barpo etildi va ularni sug‘orish uchun sun’iy sug‘orish tizimi barpo etildi.
2022-yil mart oyida Xo‘tan — Jo‘chyan temiryo‘lining qurilishi yakunlandi. Bu yo‘l Xo‘tan (Janubiy Shinjon temiryo‘li) stansiyasidan boshlanib, cho‘lning shimoliy chekkasi bo‘ylab 825 km davom etadi. Bu temiryo‘l avval qurilgan Golmud — Korla, Qashqar — Jo‘chyan va Janubiy Shinjon temiryo‘llari bilan birga Taklamakon cho‘lini o‘rab olgan 2712 km uzunlikdagi temiryo‘l halqasini tashkil etdi. Bu Shinjondagi ikkinchi halqasimon temiryo‘l bo‘lib, birinchisi 2020-yilda Shinjonning shimoliy qismida qurilgan. Taklamakon dunyodagi eng yirik qumli cho‘llardan biri hisoblanadi; shamol eng kuchli esadigan qismlarda qum tepaliklari yiliga o‘rtacha 20 m siljiydi. Shu bois bunday joylarda ko‘priklar (viaduklar) qurilgan. Ular qumning ostidan o‘tishiga imkon beradi, shu bilan poyezdlar va temiryo‘l izlari qum bo‘ronlari ta’siriga kamroq uchraydi. Jami uzunligi 53,7 km bo‘lgan beshta ko‘prik qurilgan.
Shinjon-Uyg‘ur muxtor rayonida cho‘l atrofida qamish va qurg‘oqchilikka chidamli o‘simliklardan iborat, uzunligi qariyb 3 ming km bo‘lgan himoya to‘sig‘i barpo etildi. Ushbu loyiha ustida 600 000 kishi 46 yil davomida ishlagan.
Cho‘l orqali Tarim avtomobil yo‘li o‘tadi. Uning uzunligi 552 km.
Galereya
- Taklamakon cho‘li manzarasi
- Qum bo‘roni. Sun’iy yo‘ldoshdan ko‘rinishi
- Shimoldagi avtomobil yo‘lining boshlanish qismi, Luntay uyezdida
- Cho‘l hayoti — Yorkent atrofida
Havolalar
- Xitoyning ushbu hududidan fotosuratlar
- Xitoyning sun’iy yo‘ldoshdan olingan suratlari. Asl nusxasidan 20-noyabr 2008-yilda arxivlangan.
- Shaxsiy taassurotlar. Asl nusxasidan 8-aprel 2007-yilda arxivlangan.
- TravelChinaGuide
- Pazinich V. G. Muzliklar erishi davrida tog‘li mamlakatlardagi baland tog‘ ko‘llari va qumli cho‘l massivlarining kelib chiqish mexanizmi — Taklamakon va Gobi cho‘llari