Suaysh kanali

Suvaysh kanali
arab. قناة السويس
Снимок из космоса, сделанный спутником «Терра» 30 января 2001 года
«Terra» sun’iy yo‘ldoshi 30-yanvar 2001-yilda kosmosdan olgan surat
Joylashuvi
Mamlakat
MuhofazalarPort-Said, Ismoiliya, Suvaysh
Xususiyatlari
Kanal uzunligi160 km
Suv oqimi
BoshlanishiO‘rta yer dengizi
 · Boshlanish joyiPort-Said 
 · Boshlanish balandligi0 m
31°15′26″ sh.  k. 32°18′43″ sh. u.HGЯO
Quyilish joyiQizil dengiz 
 · Quyilish joyiSuvaysh 
 · Quyilish balandligi0 m
29°55′55″ sh.  k. 32°33′47″ sh. u.HGЯO
Суэцкий канал (Египет)
Голубая точка
Синяя точка — устье
— boshlanishi, — quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Suvaysh kanali (arab. قناة السويس‎, Qanat as-Suvays) — shlyuzsiz kema qatnovi kanali Misrda joylashgan bo‘lib, O‘rta yer va Qizil dengizlarni birlashtiradi. Kanal hududi shartli qit’alararo chegara bo‘lib, Afrika va Yevrosiyo qit’alarini ajratib turadi. Bu Hind okeani va O‘rta yer dengizi havzasi orqali Atlantika okeani o‘rtasidagi eng qisqa suv yo‘lidir. Kanal qurilgach, kemalarga Afrikani aylanib o‘tish shart bo‘lmay qoldi va dengiz yo‘li 8 ming km ga qisqardi. Suvaysh kanali 17-noyabr 1869-yilda kema qatnovi uchun ochildi. Asosiy portlari — Port-Said va Suvaysh.

Kanal Sinay yarimorolining g‘arbida joylashgan. Uning uzunligi 160 km, suv yuzasidagi kengligi 350 m gacha, tubidagi kengligi 45—60 m, chuqurligi 20 m. Kanal Misrda O‘rta yer dengizidagi Port-Said bilan Qizil dengizdagi Suvaysh o‘rtasida joylashgan. Kanalning sharqiy qirg‘og‘ida, Port-Said ro‘parasida Port-Fuad shahri joylashgan bo‘lib, unda Suvaysh kanali ma’muriyati faoliyat yuritadi. Kanalning g‘arbiy qirg‘og‘ida, Suvaysh yaqinida Port-Tavfiq joylashgan. Kanal bo‘yida, Timsah ko‘li yaqinida yirik sanoat markazi bo‘lgan shahar — Ismoiliya.

O‘rta yer dengizini Suvaysh qo‘ltig‘i bilan Qizil dengiz orqali bog‘lovchi kanal Katta Achchiq ko‘lning shimoliy va janubiy tomonlarida joylashgan ikki qismdan iborat. Qish oylarida suv Achchiq ko‘llardan shimolga, yozda esa O‘rta yer dengizidan teskari yo‘nalishda oqadi. Ko‘llarning janubida oqim suv ko‘tarilishi va qaytishiga qarab o‘zgaradi.

Kanal suv transportiga Afrikani aylanib o‘tmasdan Yevropa va Osiyo o‘rtasida har ikki yo‘nalishda qatnash imkonini beradi. Kanal ochilguncha kemalar yuklari tushirilib, bir dengizdan boshqasiga quruqlik orqali tashilgan.

Tarix

Qadimgi davr

«Fir’avnlar kanali» deb ataladigan va Nil daryosini Qizil dengiz bilan bog‘lovchi kanal miloddan avvalgi II ming yillikda qazilgan. Ehtimol, u XII sulola davrida fir’avn Senusert III (miloddan avvalgi 1888—1878-yillar) zamonida qurilgan. Kanal g‘arbdan sharqqa, vadi Tumilat orqali o‘tgan hamda erkin savdoga xizmat qilgan; ushbu yo‘lning savdo manzili — Punt. Aristotel ma’lumotiga ko‘ra, kanalning ilk quruvchisi Sesostris; Sesostris — misrlik fir’avnlarning umumlashma obrazi bo‘lib, ko‘pincha Ramzes II (miloddan avvalgi XIII asr) yoki Senusert III (miloddan avvalgi XIX asr) bilan aynanlashtiriladi.

Keyinchalik kanalni qudratli Misr fir’avnlari tiklagan, jumladan Ramzes II va Nexo II.

Gerodotning yozishicha, Nexo II (miloddan avvalgi 610—595-yillar) Nildan Qizil dengizgacha kanal qazishni boshlagan, ammo uni tugatmagan.

Kanal miloddan avvalgi taxminan 500-yilda Misrni zabt etgan podshoh Doro I, (fors) tomonidan tugallangan. Ushbu voqea xotirasiga Doro Nil qirg‘og‘iga granit stellalar[ingl.] o‘rnatgan. Ulardan biri Al-Kabrit[ingl.] yaqinida, Suvayshdan 29 kilometr uzoqlikda joylashgan.

Miloddan avvalgi III asrda kanalni kemalar qatnoviga yaroqli holga Ptolemey II Filadelf (285—247) keltirgan. U haqida Diodor va Strabon yozgan, kanal Pifomdan topilgan stelladagi bitikda ham tilga olingan (Ptolemey hukmronligining 16-yili). U Nilning yuqoriroq qismida, Fakussa yaqinidan boshlangan. Biroq Ptolemey davrida Tumilat vadisi yerlarini chuchuk suv bilan ta’minlovchi eski kanal tozalanib, chuqurlashtirilib, dengizgacha uzaytirilgan bo‘lishi ham mumkin. Kema qatnovi yo‘li shunchalik keng ediki, unda bir-biridan bemalol o‘ta oladigan ikkita triyera.

Imperator Trayan (98—117-yillar) kanalni chuqurlashtirib, kemalar qatnovi imkoniyatini oshirgan. «Trayan daryosi» nomi bilan mashhur kanal bir muddat kemalar qatnovini ta’minlagan, keyin esa yana tashlab qo‘yilgan.

Misr arablar tomonidan zabt etilgach, 642-yilda kanal qayta tiklangan. Ammo 776-yilda xalifa Mansur savdo yo‘llari boshqa yoqqa burilmasin deb kanalni ko‘mdirgan; o‘sha davr savdo markazi esa Xalifalik.

1569-yilda Usmonli imperiyasining buyuk vaziri Mehmed Soqollu topshirig‘i bilan kanalni qayta tiklash rejasi ishlab chiqilgan, lekin amalga oshirilmagan.

Kanalni qayta tiklash

Suvaysh kanalining qurilishi

Kanalni qayta qazishga keyingi urinishgacha ming yildan ko‘proq vaqt o‘tdi. 1798-yilda Napoleon Bonapart, Misrda bo‘lganida O‘rta yer va Qizil dengizlarni birlashtiruvchi kanal qurish imkoniyatini ko‘rib chiqdi. U dastlabki tadqiqotlarni muhandis Leper boshchiligidagi maxsus komissiyaga topshirdi. Komissiya Qizil dengiz sathi O‘rta yer dengizidan 9,9 m baland, degan xato xulosaga keldi. Bu shlyuzsiz kanal qurishga imkon bermaydi, deb hisoblangan. Leper loyihasiga ko‘ra, kanal Qizil dengizdan Nil tomon qisman eski yo‘nalish bo‘ylab borishi, Qohira yaqinida Nilni kesib o‘tib, Iskandariya yaqinida O‘rta yer dengiziga tutashishi kerak edi. Leper juda katta chuqurlikka erishishni imkonsiz deb bilgan; uning kanali cho‘kishi katta bo‘lgan kemalar uchun yaroqsiz bo‘lardi. Leper komissiyasi qazish xarajatlarini 30—40 million frank deb hisoblagan. Loyiha texnik yoki moliyaviy qiyinchiliklar tufayli emas, balki siyosiy voqealar sabab amalga oshmay qoldi. U faqat 1800-yil oxirida, Napoleon Yevropaga qaytib, Misrni egallash umididan voz kechgan paytda yakunlangan edi. 6-dekabr 1800-yilda Leperning hisobotini qabul qilar ekan, u shunday degan: «Bu ulkan ish, ammo hozir uni amalga oshirishga qodir emasman; balki bir kuni turk hukumati buni amalga oshirib, shu yo‘l bilan shuhrat qozonar va Turk imperiyasining mavjudligini mustahkamlar».

1841-yilda bo‘g‘oz hududida tadqiqot olib borgan britaniyalik ofitserlar Leperning ikki dengiz sathi haqidagi hisob-kitoblari xato ekanini isbotladilar. Bu hisob-kitoblarga oldinroq nazariy mulohazalar asosida Laplas va matematik Furye ham e’tiroz bildirgan edi. 1846-yilda qisman Metternix homiyligida xalqaro Société d'Études du Canal de Suez[ingl.] jamiyatida eng faol shaxslar fransuz muhandisi Talabo[ingl.], ingliz Stivenson va genuyalik kelib chiqishga ega avstriyalik Negrelli edi. Aloiz Negrelli o‘zining mustaqil tadqiqotlari asosida yangi loyiha yaratdi: kanal eng katta cho‘kish chuqurligiga ega kemalar ham o‘ta oladigan, ikki dengizni bevosita bog‘lovchi «sun’iy Bosfor» bo‘lishi kerak edi. Fransuz diplomati Ferdinand de Lesseps Negrelli loyihasini umumiy jihatdan qo‘llab-quvvatladi.

1854-yilda Lesseps Said-poshodan — u bilan Lesseps 1830-yillarda fransuz diplomati bo‘lib ishlaganida tanishgan Misr hukmdoridan — konsessiya oldi. Said-posho barcha mamlakatlar kemalari uchun ochiq dengiz kanali quradigan kompaniyani tashkil qilishni ma’qulladi. Kanalni loyihalash ishi Linan de Belfonga topshirildi.

Suvaysh kanalining sxematik tasviri (1881)

Parijga qaytgach, Lesseps Suvaysh kanali kompaniyasini tashkil etishga kirishdi va kompaniya 1858-yilda tuzildi. Barcha aksiyalarning 44 foizi Misr hukumatiga, 53 foizi Fransiyaga tegdi, 3 foizini boshqa mamlakatlar sotib oldi. Konsessiya shartlariga ko‘ra, foydaning 74 foizi aksiyadorlarga, 15 foizi Misrga, 10 foizi kompaniya ta’sischilariga ajratilishi kerak edi.

Kompaniyaning asosiy kapitali 200 million frankni tashkil etgan (Lesseps unga korxonaning barcha xarajatlarini kiritgan). Kapital 400 ming ulushga bo‘lingan, har biri 500 frankdan bo‘lgan; ulushlarning katta qismini Said-posho sotib olgan. Suvaysh kanali Misrning Usmonli imperiyasi hukmronligidan ozod bo‘lishi va Britaniyaning Hindiston ustidan hukmronligi zaiflashishi yoki yo‘qolishidan qo‘rqqan Britaniya hukumati, ayniqsa uning rahbari Palmerston, loyihaga har tomonlama to‘sqinlik qildi. Ammo Lessepsning qat’iyati qarshisida chekinishga majbur bo‘ldi. Loyihaga homiylik qilganlar orasida Napoleon III va Said-posho, keyinchalik (1863-yildan) Saidning vorisi — voli Ismoil-posho.

1859-yilda kanal qurilishi boshlandi. Quruvchilar oldida nihoyatda katta texnik qiyinchiliklar turardi. Chuchuk suvi yo‘q qumli sahroda, jazirama quyosh ostida ishlashga to‘g‘ri kelgan. Dastlab kompaniya ishchilarga suv yetkazish uchungina 1600 tagacha tuyadan foydalangan. Ammo 1863-yilda u Nil daryosidan qadimgi kanallarga deyarli parallel yo‘nalishda boruvchi kichik chuchuk suv kanalini qurib bitirdi (ba’zi joylarda qadimgi kanal qoldiqlaridan foydalangan). U kemalar uchun emas, avval ishchilarga, keyinchalik kanal bo‘yida qurilishi kerak bo‘lgan aholi punktlariga chuchuk suv yetkazishga mo‘ljallangan edi. Kanal Nil bo‘yidagi Zaqoziq shahridan sharqqa, Ismoiliya tomon boradi, u yerdan esa dengiz kanali bo‘ylab janubi-sharqqa, Suvayshgacha davom etadi. Uning suv yuzasidagi kengligi 17 m, tubidagi kengligi 8 m, o‘rtacha chuqurligi atigi 2¼ m, ayrim joylarda bundan ham ancha kam. Kanal ochilishi ishlarni yengillashtirgan bo‘lsa-da, ishchilar o‘limi ko‘p bo‘lgan. Ishchilarni Misr hukumati bergan, ammo yevropaliklarni ham ishga olishga to‘g‘ri kelgan (qurilishda jami 20 mingdan 40 minggacha kishi ishlagan). Keyinchalik Misr prezidenti Jamol Abdul Nosir, 26-iyul 1956-yilda Iskandariyada Suvaysh kanalining milliylashtirilishi haqida bayonot berib, qurilish davomida 120 ming misrlik halok bo‘lganini ma’lum qilgan. Bu o‘sha davrda mamlakat aholisining 3 foizini (4 million kishidan) tashkil etgan. Ammo qurilish vaqtidagi rasmiy ma’lumotlarga asoslangan baholashlarga ko‘ra, qurilishda 1000 nafardan kam kishi vafot etgan.

1866-yilda Ismoil-posho o‘zining ishonchli vakili Nubor-beyni Istanbulga yubordi. U Usmonli sultoni Abdulaziz huzurida Ismoil-poshoning Misr voliysi lavozimini egallaganini rasman tasdiqlatishi, shuningdek, O‘rta yer va Qizil dengizlarni bog‘lashga mo‘ljallangan kanal qurilishi uchun Misrga berilgan konsessiyani tasdiqlatishi kerak edi. Nubor sultonni kanal qurilishiga nihoyatda katta mablag‘ ajratish zarurligiga ko‘ndira oldi.

Nubor-beyning sulton huzuriga tashrifi natijalaridan mamnun bo‘lgan Ismoil-posho unga Suvaysh kanali qurilishini yakunlash ishlarini boshqarishni topshirdi (bunday ishonch mahalliy nasroniylarga kamdan-kam bildirilardi). Nubor-bey Misr bilan fransuz Suvaysh kanali kompaniyasi o‘rtasidagi bahsli masalalarni hal qilish uchun Parijga bordi. Masala imperator Napoleon III arbitrajiga topshirildi. Bu Misrga 4 million funt sterlingga tushdi. Parijdan qaytgach, Nubor-bey jamoat ishlari vaziri bo‘ldi va posho unvonini oldi. Oradan ko‘p o‘tmay u Misr tashqi ishlar vaziri etib tayinlandi.

Lessepsning dastlabki loyihasida belgilangan 200 million frank tezda tugadi. Bunga ayniqsa Said va Ismoil saroylaridagi poraxo‘rlikka, Yevropada keng ko‘lamli reklamaga, Lesseps hamda kompaniyaning boshqa rahbarlari vakillik xarajatlariga sarflangan ulkan mablag‘lar sabab bo‘ldi. Yangi obligatsiya qarzini — 166 666 500 frank miqdorida chiqarishga, keyin yana boshqa qarzlarni olishga to‘g‘ri keldi. Natijada 1872-yilga kelib kanalning umumiy qiymati 475 million frankka (1892-yilga kelib 576 millionga) yetdi. Lesseps va’da qilgan olti yil ichida kanalni qurib bo‘lishning imkoni bo‘lmadi. Yer qazish ishlari dastlab Misrning kambag‘al aholi qatlamlari majburiy mehnatidan foydalangan holda olib borildi va 11 yil davom etdi.

Avval Manzala botqog‘i va ko‘li orqali o‘tadigan shimoliy uchastka, so‘ng Timsah ko‘ligacha bo‘lgan tekislik qismi tugallandi. Shundan keyin qazish ishlari qadimdan qurib qolgan ikki ulkan botiq — Achchiq ko‘llar tubi dengiz sathidan 9 metr past bo‘lgan hududga qarab davom etdi. Ko‘llar suvga to‘ldirilgach, quruvchilar so‘nggi janubiy uchastkaga yetib bordilar.

Kanalning umumiy uzunligi taxminan 173 km bo‘lgan. Shundan Suvaysh bo‘yni orqali o‘tgan kanalning o‘zi 161 km, O‘rta yer dengizi tubi bo‘ylab o‘tgan dengiz yo‘li 9,2 km, Suvaysh qo‘ltig‘i bo‘ylab o‘tgan qismi esa taxminan 3 km. Kanalning suv yuzasidagi kengligi 120—150 m, tubidagi kengligi 45—60 m. Kema yo‘lining dastlabki chuqurligi 12—13 m bo‘lib, keyinchalik 20 m gacha oshirilgan.

Kanal 17-noyabr 1869-yilda rasman kema qatnovi uchun ochildi. Uning ochilish marosimida Fransiya imperatritsasi Yevgeniya (rafiqasi Napoleon III), imperator Avstriya-Vengriya Frans Iosif I bilan vazir-prezident — Vengriya hukumati rahbari Andrashi, niderlandiyalik shahzoda Villem va malikasi, Prussiya valiahd shahzodasi Fridrix. Misr ilgari hech qachon bunday tantanalarni ko‘rmagan va bunchalik ko‘p yevropalik oliy martabali mehmonlarni qabul qilmagan edi. Bayram yetti kecha-yu yetti kun davom etib, xadav Ismoilga 28 million oltin frankka sarflangan. Tantanalar dasturining faqat bitta bandi bajarilmadi: mashhur italyan bastakori Juzeppe Verdi shu munosabat bilan buyurtma qilingan operani — «Aida», — premyerasi bilan kanalning ochilish marosimini bezashi kerak bo‘lgan asarni tugatishga ulgurmagan edi. Buning o‘rniga premyera o‘tkazilmay, Port-Saidda katta bayramona bal o‘tkazildi. Shoir Tyutchev tantanalarga kinoyali she’r bilan munosabat bildirdi. She’r nomi — «Zamonaviy»[faktning ahamiyati?]. Konsessiya shartlariga ko‘ra, kanaldan foydalanish huquqi fransuzlarning «Suvaysh kanalining umumiy kompaniyasi»ga 99 yilga (ya’ni 17-noyabr 1968-yilgacha) berildi.

XIX asrda kanaldan foydalanish

Kanal jahon savdosiga darhol beqiyos ta’sir ko‘rsatdi. Bundan olti oy oldin AQShda Birinchi transkontinental temiryo‘l foydalanishga topshirilgan va endi butun dunyoni rekord darajada qisqa muddatda aylanib chiqish mumkin bo‘lgandi. Kanal Afrikaga mustamlakachilik ekspansiyasi va uni keyinchalik mustamlakalashtirishda muhim rol o‘ynadi. Tashqi qarzlar Said-poshoning vorisi Ismoil-poshoni 1875-yilda kanaldagi ulushini sotishga majbur qilgan. Uni sotib olgan mamlakat — Buyuk Britaniya.

«Suvaysh kanalining umumiy kompaniyasi» amalda ingliz-fransuz korxonasiga aylandi. Misr kanalni boshqarishdan ham, foydadan ham chetlashtirildi. Kanal ustidan amaldagi nazorat Angliya qo‘liga o‘tdi. 1882-yilda Misr bosib olingach, bu holat yanada mustahkamlandi. Misr vakillari Suvaysh kanali kompaniyasining ma’muriy kengashiga faqat 1937-yilda kiritildi.

1888-yilda Istanbulda barcha mamlakatlarga kanaldan erkin suzib o‘tishni kafolatlaydigan tizim yaratish maqsadida xalqaro konvensiya imzolandi.

XX asrda kanal

Alyuminiy pontonlar, 1915-yilda turk armiyasi Suvaysh kanalida qoldirib ketgan

Birinchi va Ikkinchi jahon urushlari davrida kanaldagi kema qatnovini amalda Buyuk Britaniya tartibga solgan.

26-iyul 1956-yilda Misr prezidenti Jamol Abdul Nosir kanalni milliylashtirdi. Bu Britaniya, Fransiya va Isroil qo‘shinlarining bostirib kirishiga, shuningdek bir hafta davom etgan 1956-yilgi Suvaysh urushining boshlanishiga sabab bo‘ldi. Kanal qisman vayron qilindi, misrliklar 47 ta turli kemani cho‘ktirib, kanal yo‘lini to‘sdi. Kema qatnovi 24-aprel 1957-yilgacha yopiq qoldi. Kanalni tozalashga yordam bergan tashkilot — BMT. BMT tinchlikparvar kuchlari quyidagi hududlarning betaraf maqomini saqlash uchun kiritildi: Sinay yarimoroli va Suvaysh kanali.

Olti kunlik urushdan so‘ng, 1967-yilda kanal yana yopildi. Navbatdagi 1973-yilgi arab-isroil urushi davrida Misr armiyasi kanaldan muvaffaqiyatli o‘tdi, ammo mag‘lubiyatga uchrab, ortga chekindi. Urush tugagach, sakkiz yildan ortiq yopiq turgan kanal minalardan tozalandi. Bu ishlarni AQSh harbiy-dengiz kuchlari amalga oshirdi. Kanalga kirish yo‘llarini Suvaysh qo‘ltig‘ida minalardan tozalashda Qora dengiz floti hamda Tinch okeani flotining 8-tezkor eskadrasi tarkibidagi SSSR harbiy-dengiz floti kemalari ham qatnashdi. Kanal 5-iyun 1975-yilda qayta ochildi.

Suvaysh kanali muntazam chuqurlashtirilgan: dastlabki 7 metrdan 14 metrgacha (1956-yil), 15,5 metrgacha (1962-yil), 19,5 metrgacha (1980-yil) va 24 metrgacha (2010-yil). Kanal kengligi dastlabki 120—130 metrdan 300—365 metrgacha oshirilgan.

Hozirgi davr

Suvaysh kanali neft qazib olish, turizm va qishloq xo‘jaligi bilan bir qatorda Misrning asosiy daromad manbalaridan biridir. Suvaysh kanali ma’muriyati ma’lumotlariga ko‘ra, 2010-yilda kanaldan olingan daromad 4,5 mlrd AQSh dollarini tashkil etgan. Bu turizmdan kelgan 13 mlrd AQSh dollaridan keyin Misr byudjetini to‘ldiruvchi ikkinchi yirik manba hisoblangan[manbada yo‘q]. 30-iyun 2023-yilda tugagan moliya yili yakunlariga ko‘ra, Suvaysh kanali yangi rekord o‘rnatdi: yillik tushum 9,4 mlrd AQSh dollariga yetdi.

Kanal bog‘laydigan dengizlar sathi orasida farq bo‘lmagani va uning yo‘lida balandliklar yo‘qligi sababli kanalda shlyuzlar mavjud emas. Kanal yuk ortilgan, dedveyt ko‘rsatkichi 240 000 tonnagacha yetadigan, balandligi 68 metrgacha va kengligi 77,5 metrgacha bo‘lgan kemalarni o‘tkaza oladi (muayyan shartlarda). Ayrim supertankerlar kanaldan o‘tolmaydi; boshqalari yukining bir qismini kanalga tegishli kemalarga tushirib, botish chuqurligini kamaytirib o‘tadi va kanaldan so‘ng yukni qayta ortadi. Kanaldagi kema qatnovi uchun bitta farvater hamda kemalar bir-biridan o‘tishi mumkin bo‘lgan bir nechta uchastka mavjud.

Suvaysh kanali ma’muriyati rahbari Ahmad Ali Fodil navbatdagi tubni chuqurlashtirish bosqichi tugaganini, kanal chuqurligi 66 fut (20,1 m)ga yetganini aytdi. Keyinchalik supertankerlarning botish chuqurligi 22 metrgacha bo‘lgan holda o‘tishini ta’minlash ko‘zda tutilgan.[manba 4133 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Misrning Suvaysh kanali ma’muriyati (Suez Canal Authority, SCA) xabariga ko‘ra, 2009-yil yakunida kanal orqali 17 155 ta kema o‘tgan, bu 20 % ga kam (2008-yilga nisbatan; o‘sha yili 21 170 ta kema). Misr byudjetida kanaldan olinadigan daromad 5,38 mlrd AQSh dollaridan (inqirozdan oldingi 2008-yilda) 4,29 mlrd AQSh dollarigacha (2009-yilda) qisqargan.

Kanal ma’muriyati rahbari Ahmad Fodilning aytishicha, 2011-yilda Suvaysh kanali orqali 17 799 ta kema o‘tgan, bu avvalgi yilga nisbatan 1,1 % kam. Misr hukumati kema tranzitidan 5,22 mlrd dollar — 456 million dollar ko‘proq (2010-yilga nisbatan) — daromad olgan.

2011-yil dekabrda Misr hukumati so‘nggi uch yil davomida o‘zgarmagan yuk tranziti tariflari 2012-yil martidan 3 % ga oshirilishini e’lon qildi.

2009-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, dunyodagi dengiz qatnovining qariyb 10 % i kanal orqali o‘tadi. Kanaldan o‘tish taxminan 14 soat davom etadi. Kuniga o‘rtacha 48 ta kema kanaldan o‘tadi.

XXI asrdagi qayta qurish

Eski va yangi kanal

2014-yil avgustda kemalarning ikki tomonlama harakatini ta’minlash uchun 72 kilometr uzunlikdagi parallel kanal qurilishi boshlandi. Kanalning ikkinchi bosqichini sinovdan o‘tkazish 25-iyul 2015-yilda boshlandi. Qurilishda Misr armiyasi faol qatnashdi. Loyihani moliyalashtirishda mamlakat aholisi ham ishtirok etdi.

Shunga qaramay, kemalar faqat bir yo‘nalishda harakatlanadigan uchastkalar saqlanib qoldi.

6-avgust 2015-yilda yangi Suvaysh kanalining tantanali ochilish marosimi bo‘ldi. Marosimda, jumladan, Misr prezidenti Abdulfattoh as-Sisiy qatnashdi. U tadbirga «Al-Mahrusa» yaxtasida yetib keldi. Bu yaxta 1869-yilda eski Suvaysh kanalidan birinchi bo‘lib o‘tgan kema sifatida tanilgan.

Hozir kema Misr harbiy-dengiz floti tarkibida bo‘lib, mamlakatning xizmatdagi eng qadimgi dengiz kemasidir va ba’zan prezident yaxtasi sifatida foydalaniladi. Kema yiliga taxminan uch marta, odatda bir kunga dengizga chiqadi. Yaxta 1865-yilda qurilgan.

«Yangi Suvaysh» 149 yil avval qurilgan, Hind okeani va O‘rta yer dengizi o‘rtasidagi eng qisqa suv yo‘li bo‘lgan eski kema qatnovi yo‘nalishiga parallel o‘tadi. Yangi kanal ham eskisi kabi davlat mulki bo‘ladi.

Qurilish ichki manbalar hisobidan moliyalashtirildi. Misr hukumati yillik 12 % daromadlilikka ega obligatsiyalar chiqardi va investorlar ularni atigi sakkiz kunda sotib oldi. Qurilish ishlari Misr armiyasi muhandislik qismlarining keng ko‘lamli ishtirokida kecha-yu kunduz olib borildi.

Suvaysh kanalining parallel yo‘nalishini qurish atigi bir yil davom etdi (baholashlarga ko‘ra, u uch yilda bitishi kerak edi). Loyiha Misrga 8,5 milliard dollarga tushdi. Yangi Suvaysh kanali loyihasi mavjud yo‘lni kengaytirish va chuqurlashtirish hamda unga parallel yo‘l yaratishni nazarda tutgan. Yangi o‘zan kanalning o‘tkazish quvvatini oshirishi kerak edi.

Loyihaning maqsadi kemalarning ikki yo‘nalishda harakatlanishini ta’minlash edi. Kelgusida kemalar janubdan shimolga yangi o‘zan, shimoldan janubga esa eski o‘zan orqali harakatlanishi ko‘zda tutilgan. Shu tariqa kanaldan o‘tishda kemalarning o‘rtacha kutish vaqti to‘rt baravar kamayishi, kanalning o‘tkazish quvvati esa kuniga 49 tadan 97 tagacha kemaga yetishi kerak edi.

Yangi parallel kanal 2023-yilga borib Misrning suv yo‘lidan oladigan daromadini 2,5 baravarga — 13,2 milliard dollargacha, o‘sha davrdagi 5,3 milliard dollardan oshirishi kutilgan. Suvaysh kanali jahon dengiz yuk aylanmasining 7 % ini ta’minlaydi, Yevropani Yaqin Sharq nefti bilan ta’minlashda katta o‘rin tutadi va Misr uchun turizmdan keyingi ikkinchi eng katta valuta tushumi manbai sanaladi. Kelgusida kanal yonida yirik yuklarni qayta ortish bazasi va sanoat zonasi qurish rejalashtirilgan. Ayrim mutaxassislar bu prognozlarni haddan tashqari optimistik deb hisoblagan.

Suvaysh kanalining iqtisodiy zonasi

Logotip: SCEZ maxsus iqtisodiy zonasi.

Suvaysh kanalining iqtisodiy zonasi (SCEZ) — maxsus iqtisodiy zona bo‘lib, kanal qirg‘oqlari bo‘ylab tashkil etilgan. Uning asoschisi (prezident Abdulfattoh as-Sisiy) 2015-yilda buni amalga oshirgan.

Iqtisodiy zona Port-Saidni mintaqaviy yo‘llar tarmog‘iga bog‘lovchi yangi tezyurar avtomobil yo‘li, Sinay yarimorolini Misrning materik qismi bilan bog‘lovchi kanal ostidagi 7 ta tunnel, elektr ta’minoti, suv ta’minoti va telekommunikatsiya tarmoqlarini o‘z ichiga oladi.

«Ever Given» konteyner kemasi avariyasi

24-mart 2021-yilga o‘tar kechasi konteyner kemasi Ever Given Suvaysh kanalidan o‘tayotganda, taxminlarga ko‘ra, kuchli yon shamol ta’sirida burilib ketgan. Natijada kemaning tumshuq va quyruq qismlari kanalning chap va o‘ng qirg‘og‘iga tiqilib, yo‘lni to‘sib qo‘ygan. Hodisa tufayli kanaldagi harakat to‘xtagan. 26-mart 2021-yil holatiga ko‘ra, kanal navbatida yana 150 tadan ortiq kema to‘plangan.

29-mart 2021-yilda kema sayozlikdan chiqarildi.

Qirg‘oqlar o‘rtasidagi aloqa

Suvaysh kanali ustidagi avtomobil ko‘prigi
Temiryo‘l ko‘prigi Al-Firdan

1981-yildan buyon Suvaysh shahri yaqinida avtomobil tunneli ishlamoqda. Tunnel Suvaysh kanali tubi ostidan o‘tib, Sinay yarimorolini Afrika materigi bilan bog‘laydi. Murakkab muhandislik loyihasini amalga oshirish imkonini bergan texnik yutuqlardan tashqari, tunnel o‘zining mahobati bilan e’tiborga molik. U ulkan strategik ahamiyatga ega va Misrning diqqatga sazovor inshootlaridan biri hisoblanadi.

1998-yilda Suvayshda kanal ustidan elektr uzatish liniyasi qurildi. Kanalning ikki qirg‘og‘idagi elektr uzatish liniyasi tayanchlarining balandligi 221 metr, bir-biridan masofasi 152 metr.

9-oktabr 2001-yilda Misrda yangi avtomobil ko‘prigi ochildi. U Port-Said va Ismoiliya shaharlarini bog‘lovchi avtomobil yo‘lida joylashgan. Ko‘prikni ochish marosimida Misrning o‘sha paytdagi prezidenti Husni Muborak ishtirok etgan. Miyo viadugi ochilgunga qadar ushbu inshoot dunyodagi eng baland vantli ko‘prik hisoblangan. Ko‘prik balandligi 70 metr. Qurilish 4 yil davom etgan, unda Yaponiyaning bitta va Misrning ikkita qurilish kompaniyasi ishtirok etgan. Ko‘prik keng jamoatchilik uchun hech qachon ochilmagan. Hozir undan o‘tish uchun maxsus ruxsatnoma kerak; bunday ruxsatni faqat harbiylar, maxsus xizmatlar vakillari va davlat amaldorlari olishi mumkin. Rasmiy izohga ko‘ra, terrorchilik hujumida ko‘prik vayron qilinsa, uning oralig‘i kanalni to‘sib, juda katta iqtisodiy zarar keltirishi mumkin.

2001-yilda temiryo‘l ko‘prigida Al-Firdan qatnov ochildi. Unga eng yaqin yirik shahar — 20 km janubdagi Ismoiliya. Bu dunyodagi eng uzun buriluvchi ko‘prik bo‘lib, ikki buriluvchi qismining umumiy uzunligi 340 metr. 1967-yilda avvalgi ko‘prik vayron bo‘lgan, bunga sabab — arab-isroil mojarosi.

Boshqaruv

1956-yilgacha Suvaysh kanalini Suvaysh kanali kompaniyasi boshqargan. Keyinchalik uni Suvaysh kanali ma’muriyatiga o‘tkazgan shaxs — Misr prezidenti Jamol Abdul Nosir.

SCA raislari quyidagilar bo‘lgan:

Adabiyotlar

  • Dementyev I. A. Suvaysh kanali / Akademik L. N. Ivanov.  tahriri ostida. — 2-nashr. — M.: Geografgiz, 1954. — 72 b. — («Dunyo xaritasi yonida»).
  • Polkovnik A. Barnov. Misrning Suvaysh kanalini modernizatsiya qilish faoliyati // «Xorijiy harbiy sharh», № 3 (924), 2024. 71—74-betlar