| Amazonka pasttekisligi | |
|---|---|
| portugalcha Amazonka daryosi havzasi (bacia do rio Amazonas), ispancha Amazonka havzasi (cuenca del Amazonas) | |
Ekvador, Braziliya, Boliviya, Chili va Kolumbiyaning janubiy qismini qamrab oluvchi Amazonka daryosi havzasi (ba’zan unga Gayana, Surinam va Fransuz Gvianasining janubiy qismlari ham kiritiladi) | |
| Xususiyatlari | |
| Daryolar | Amazonka |
| Joylashuvi | |
| 3° j. k. 62° g‘. u.HGЯO | |
| Mamlakatlar | |
Amazonka pasttekisligi (Amazoniya; portugalcha Amazonka daryosi havzasi, Amazonka tekisliklari va pasttekisliklari (bacia do rio Amazônas, planícies e terras baixas Amazônicas), ispancha Amazonka havzasi (cuenca del Amazonas)) — Yerdagi eng katta[manba 176 kundan beri ko‘rsatilmagan] pasttekislik bo‘lib, Janubiy Amerikada, Amazonka daryosi havzasining katta qismida joylashgan.
G‘arbdan And tog‘lari, sharqdan esa Atlantika okeani, shimoldan Gviana yassitog‘ligi, janubdan esa Braziliya yassitog‘ligi bilan chegaralangan. Maydoni 7,5 mln km² dan ortiq[manba 176 kundan beri ko‘rsatilmagan][aniqlashtirish kerak]. Aholisi kam[manba 176 kundan beri ko‘rsatilmagan][aniqlashtirish kerak].
Bu pasttekislik joylashgan sinekliza (синеклиза) Janubiy Amerika platformasiga tegishli bo‘lib, uni paleozoy davriga oid dengiz yotqiziqlari, ularning ustini esa mezozoy davriga oid va kaynozoy davriga oid kontinental cho‘kindi jinslar to‘ldirgan.
Pasttekislikning sathi pasayib boradi: g‘arbdan (And tog‘lari) sharqqa (Atlantika okeani).
Gidrografiya
Pasttekislikdagi eng yirik daryo — Amazonka. Bu yerda uning irmoqlari ham oqadi: Tapajos, Negru, Purus va Madeyra. Pasttekislikni sharqdan yuvib turuvchi okean — Atlantika okeani.
Iqlimi
Bu hududning iqlimi — issiq va nam. O‘rtacha oylik harorat 24—28 °C, yillik yog‘in miqdori esa 1500—3000 mm.
«Qurg‘oqchilik Godzillasi» deb atalgan 2015-yilgi qurg‘oqchilik o‘rmonning atigi bir kichik qismida 2,5 milliardta daraxt va boshqa o‘simlikni nobud qildi. Har bir keyingi qurg‘oqchilik avvalgisidan kuchliroq bo‘ldi. 2023-yilda Amazonka tropik o‘rmonlari kuzatuvlar tarixidagi eng kuchli qurg‘oqchilikni boshdan kechirdi: ko‘plab qishloqlarga daryo orqali borish imkonsiz bo‘lib qoldi, o‘rmon yong‘inlari avj oldi, yovvoyi hayvonlar nobud bo‘ldi. Ayrim olimlar bunday hodisalar dunyodagi eng katta o‘rmonning qaytmas o‘zgarishlar nuqtasiga tez yaqinlashayotganidan darak beradi, deb xavotirda.
Aholisi
Bu mintaqa aholisining asosiy qismini — oq tanli ko‘chmanchilarning avlodlari, kreollar, mulatlar, metislar va sambolardan tashqari (ular asosan shaharlarda yashaydi) — tub xalqlar vakillari tashkil etadi. So‘nggi 200 yil ichida ularning soni ancha kamaygan: taxminan 2 000 qabila va ularning jami 4 mln nafar a’zosidan taxminan 200 qabila va ulardagi 700 ming kishigacha qisqargan. Shulardan atigi 250 ming nafari hindularning 145 tilidan birida gaplashadi, qolganlari esa portugal tilida gaplashadi.
Amazonka havzasidagi hindularning asosiy mashg‘ulotlari hanuz ovchilik, baliq ovlash, terimchilik, ayirboshlash savdosi, shuningdek, oddiy o‘rmonni kesib-yoqish usulidagi dehqonchilikdan iborat. Mahalliy tub qabilalarning hayotiga eng katta xavf tug‘dirayotgan omillar — ko‘pincha ruxsatsiz amalga oshiriladigan ommaviy o‘rmon kesish ishlari natijasida ularning an’anaviy yashash muhitining yo‘q qilinishi hamda tashqaridan, oq tanli aholi yashaydigan hududlardan olib kiriladigan yuqumli kasalliklar. Bugungi kunda Amazoniyadagi 67 qabila tashqi dunyo bilan aloqa qilmaydigan xalqlar deb e’tirof etilgan va davlat idoralari hamda jamoat tashkilotlari bilan doimiy aloqada emas.
Adabiyotlar
- Beyts Genri. Amazonka daryosidagi tabiatshunos. Tropik tabiat manzaralari, hayvonlarning xulq-atvori, braziliyaliklar va hindular hayoti hamda muallifning o‘n bir yillik sayohatlari davomidagi sarguzashtlari haqida hikoya / Ingliz tilidan I. M. Shenbrot tarjimasi. — M.: Geografgiz, 1958. — 430 bet: rasmlar.
- Biokka Ettore. Yanoama / L. A. Vershinin tarjimasi. — M.: Misl, 1972. — 206 bet: rasmlar. — (Sayohatlar. Sarguzashtlar. Izlanishlar).
- Butse Gerbert. Tropik o‘rmon zulmatida. Tabiat, odamlar, xo‘jalik / Nemis tilidan R. A. Krestyaninov tarjimasi. — M.: Geografgiz, 1956. — 312 bet: rasmlar.
- Geppi Nikolas. Vay-Vay yurtida. Amazonkaning shimolidagi o‘rmonlar bo‘ylab / Ingliz tilidan L. L. Jdanov tarjimasi. — M.: Geografgiz, 1961. — 344 bet: rasmlar. — (Tabiat haqidagi hikoyalar).
- V. V. Zverev. Amazoniya. Kanniballar yurtidagi ruslarning sarguzashtlari. — Sankt-Peterburg: KultInformPress, 2004. — 352 bet: rasmlar. — ISBN 5-8392-0241-X.
- O. K. Ignatyev. Amazonka moskvalik nigohida. — M.: Molodaya gvardiya, 1974. — 288 bet: rasmlar. — (Rovesnik).
- Kauell Adrian. O‘rmon bag‘rida / Ingliz tilidan N. Visotskaya va V. Epshteyn tarjimasi. — M.: Misl, 1964. — 230 bet: rasmlar. — (Tabiat haqidagi hikoyalar).
- Kuchinskiy Matsey. Selva / Polyak tilidan D. S. Galperina tarjimasi. — M.: Misl, 1977. — 144 bet: rasmlar.
- Levi-Stross Klod. G‘amgin tropiklar / Fransuz tilidan V. Yeliseyeva va M. Shchukin tarjimasi. — M.: «AST» MChJ, 2018. — 448 bet. — (Fan: kashfiyotlar va kashfiyotchilar). — ISBN 978-5-17-111874-7.
- Lindblad Yan. Inson — sen, men va ibtidoiy odam / Shved tilidan L. L. Jdanov tarjimasi. — M.: Progress, 1991. — 264 bet. — ISBN 5-01-002693-7.
- Buyuk Amazonka daryosining kashf etilishi. Fransisko de Orelyananing sayohatlari haqidagi XVI asr yilnomalari va hujjatlari / Ispan tilidan S. M. Vaynshteyn tarjimasi. — M.: Geografgiz, 1963. — 204 bet: rasmlar.
- Rondyer Pyer. Kopakabanadan Amazonkagacha (Bugungi Braziliya) / Fransuz tilidan M. I. Belenkiy tarjimasi. — M.: Misl, 1967. — 276 bet: rasmlar. — (Sayohatlar. Sarguzashtlar. Izlanishlar).
- I. S. Fesunenko Leonardoning posti. — M.: Molodaya gvardiya, 1975. — 224 bet: rasmlar. — (Brigantina).
- Fidler Arkadiy. Ukayalida baliqlar kuylaydi / Polyak tilidan V. S. Kovalevskiy tarjimasi. — M.: Geografgiz, 1963. — 240 bet: rasmlar. — (Tabiat haqidagi hikoyalar).
- Fidler Arkadiy. Amazonkaning chorloviga quloq tutib / Polyak tilidan L. Chex tarjimasi. — L.: Lenizdat, 1966. — 2-nashr. — 616 bet: rasmlar. — (Lenizdatning yoshlar kutubxonasi).
- Fosett Persi. Tugallanmagan sayohat. Qadimgi sivilizatsiyalar izidan / Ingliz tilidan S. S. Serpinskiy tarjimasi. — Sankt-Peterburg: Amfora, 2014. — 448 bet: rasmlar. — (Tarix sirlari). — ISBN 978-5-367-02793-8.
- Daniyel Everett. «Uxlab qolma — atrofing ilonlarga to‘la!» Amazoniya changalzorlaridagi hindularning turmushi va tili. — M.: Slavyan madaniyati tillari; «Znak», 2016. — 384 bet. — ISBN 978-5-9907947-6-4.
- Amazonka pasttekisligi // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1969—1978.
Havolalar
- Braziliya Amazoniyasidagi o‘rmonlarning 70 % qismi kesib tashlangan // 2008-10-02 /veb-arxiv/
- Braziliyada Amazoniyaning 36 ta hududida o‘rmon kesish taqiqlandi // 2008-10-03 /veb-arxiv/
- Kristofer d’Akunnya bergan 1680-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra Amazonka daryosining oqimi // wdl.org — AQSh Kongress kutubxonasi, 2020-02-12 /veb-arxiv/
- Braziliyada o‘tayotgan Amazoniya mamlakatlari sammitida mintaqaga munosabatni o‘zgartirish va uning ekspluatatsiyasiga chek qo‘yish va’da qilindi // Euronews, 9-avgust 2023-yil